Ah, aldash menga qiyin emas…

Ah, meni aldash qiyin emas…

Jahon savdo tashkilotining (JST) bir qator aʼzolarida AQSh tashkilotga aʼzo boʻlganidan keyin oʻzaro manfaatli hamkorlikni vaʼda qilib, ularni aldagan degan taassurot paydo boʻldi, deb bayonot berdi Rossiya Iqtisodiy rivojlanish vazirligi rahbari Maksim Reshetnikov.

«Koʻpgina davlatlar oʻz vaqtida ularni JSTga Amerika Qoʻshma Shtatlari juda qattiq, tom maʼnoda sudrab kiritganini, halol savdo, yagona yondashuvlar, chegaraviy bojlar va hokazolar haqida gapirganini eslashmoqda», — dedi u «Katta yigirmatalik» davlatlari savdo vazirlari uchrashuvi doirasida.

Natijada koʻplab davlatlar ushbu tashkilotga aʼzo boʻlishga qaror qilishdi va Rossiya vaziri taʼkidlaganidek, ulardan baʼzilari xalqaro bozorda raqobatlasha olmasliklarini anglab, hatto ayrim tarmoqlarni rivojlantirishdan ham voz kechishdi. «Va hozir, umuman olganda, qayerdadir aldab ketishgan shekilli, degan tuygʻu paydo boʻlmoqda», — deya xulosa qildi Reshetnikov.

«SP»: Xoʻsh, endi nima boʻladi? Nima uchun hech kim JSTdan chiqmayapti, ayniqsa AQSh prezidenti Donald Tramp tomonidan boshlangan savdo urushlari fonida? Kim norozi oʻzi? Va biz nega hali ham u yerdamiz?

— Boshqacha soʻrash osonroq: oʻzini aldangan deb hisoblamaydigan davlatlar qoldimi, — deydi RF Hukumati huzuridagi Qonunchilik va qiyosiy huquqshunoslik instituti yetakchi ilmiy xodimi Mexti Mextiyev.

— Buning ustiga, AQShning oʻzi uch yil avval JSTning Nizolarni hal qilish organi (NHO) oliy instantsiyasiga arbitrlar tayinlanishini bloklab qoʻygan edi, chunki ularning fikricha, Xitoyning oʻzi JST qoidalariga rioya qilmagan, NHO esa nizolarni koʻrib chiqishda Xitoy tomonini olgan. Ammo bu organsiz barcha mamlakatlarga oson boʻlmayapti, endi esa AQSh inflyatsiya toʻgʻrisidagi qonunni qabul qilganidan keyin hatto gʻarb davlatlari ham hafsalasi pir boʻldi.

«SP»: Nima uchun hech kim JSTdan chiqmayapti? Ijobiy tomonlari hozircha salbiy tomonlaridan koʻproqmi?

— JST savdoda barcha mamlakatlar uchun teng sharoitlarni taʼminlaydi, agar undan chiqilsa, qolgan davlatlar bilan savdo aloqalarini yangitdan qurishga toʻgʻri keladi. Shuning uchun u yerdan yo hamma birgalikda chiqishi kerak, yoki JSTda qolgan holda Gʻarbsiz savdo infratuzilmasini rivojlantirish lozim.

Umuman olganda, JST qoidalari yetarlicha moslanuvchan va tashqi savdoning turli modellarini qurish mumkin. AQShning xatti-harakatlaridan asosan eksport hajmida Amerika bozori sezilarli ulushni egallagan mamlakatlar jabr koʻrmoqda, biroq boshqa davlatlar iqtisodiyoti oʻsishi bilan AQShning JSTdagi roli pasayib bormoqda.

«SP»: AQShning tarif siyosati tufayli JST parchalanib ketish xavfi ostidami? Unda nima boʻladi?

— AQSh oʻnlab mamlakatlarga qarshi sanktsiyalar joriy etdi, ammo ularning hech biri bu sababli inqirozga yuz tutgani yoʻq. Dunyo allaqachon oʻzgargan, biz esa inertsiya boʻyicha hali ham AQShga haddan tashqari yuqori baho bermoqdamiz.

Hatto JST parchalanib ketgan taqdirda ham, mamlakatlar Tariflar va savdo boʻyicha bosh bitimda (TTBB — JSTning taʼsis hujjati) belgilangan tamoyillar asosida savdo qilishni davom ettiraveradilar, loaqal bu qoidalar odatga aylanib qolgani va barcha mamlakatlar manfaatlarini hisobga olgan holda koʻp tomonlama savdo tizimini yangidan yaratish oʻta murakkab vazifa boʻlgani uchun ham.

Bundan tashqari, na Trampning bojlari va na Rossiyaga qarshi sanktsiyalar jahon savdosini sekinlashtira oldi. Shuning uchun, Trampning cheklovlari jahon iqtisodiyotiga qandaydir zarar yetkazgan taqdirda ham, bu cheklangan xususiyatga ega boʻladi va vaqt oʻtishi bilan jahon bozorlari moslashib oladi.

— JSTning mazmun-mohiyati shundan iborat ediki, barcha mamlakatlar bojlarni pasaytiradi va bir tomonlama tartibda savdo toʻsiqlarini joriy etmaslik majburiyatini oladi, — deya tushuntiradi RFFA Yevropa instituti katta ilmiy xodimi Vsevolod Shimov.

— Agar nizo yuzaga kelsa, uni JSTning Apellyatsiya organi koʻrib chiqadi. Biroq AQSh yangi sudyalar tayinlanishini bloklab qoʻydi, shu sababli ushbu organ 2019 yilning dekabridan beri ishlamayapti. Natijada Vashington tartib-taomillarni chetlab oʻtib, ommaviy ravishda bir tomonlama bojlarni joriy qila boshladi, boshqa mamlakatlar esa buning uchun uni qonuniy ravishda bahslasha olmaydi va jazolay olmaydi — sud bloklangan va JSTning har qanday qarorlarini bajarish amalda ixtiyoriy boʻlib qoldi.

«SP»: Xoʻsh, kim oʻzini aldangan deb hisoblayapti? Aynan qaysi davlatlar? Reshetnikov kimlarning nomidan gapirmoqda?

— Reshetnikov oʻyin qoidalari oʻzgarishidan eng koʻp jabr koʻrgan rivojlanayotgan mamlakatlar, Global Janub va BRIKS davlatlari pozitsiyasini ifodalamoqda. Bular, birinchi navbatda, tovarlari Amerika tariflariga duch kelgan eksportga yoʻnaltirilgan mamlakatlardir (Xitoy, Hindiston, Braziliya, Janubi-Sharqiy Osiyo va Lotin Amerikasi mamlakatlari).

Shuningdek, boy Amerika bozoriga erkin kirish vaʼdasi evaziga JSTning qattiq shartlariga rozi boʻlgan va oʻz sanoatini qoʻllab-quvvatlashni qisqartirgan kambagʻal davlatlar ham jabr koʻrdi. Ular uchun kirish imkoniyati cheklab qoʻyildi, JST qoidalariga koʻra ichki ishlab chiqarishni rivojlantirish esa ularga hamon taqiqlangan.

«SP»: Agar aldashganini hisoblashsa, nega chiqib ketishmayapti?

— JST 166 ta aʼzo davlat oʻrtasida «eng qulay rejim» (EQR) deb ataladigan tizimni taʼminlaydi. Agar biror mamlakat JSTdan chiqsa, qolgan barcha davlatlar uning tovarlariga bojlarni istalgan toʻsiq darajasigacha oshirishga qonuniy huquq oladilar.

Bundan tashqari, qoidalar AQSh kabi gigantlar tomonidan buzilayotgan boʻlsa ham, qolgan mamlakatlar oʻrtasidagi bazaviy bojxona tariflari va standartlari amal qilishda davom etmoqda. Tashkilotdan chiqish — bu jahon savdosidan ixtiyoriy ravishda izolyatsiyalanish demakdir.

«SP»: Oʻz vaqtida bizni u yerga uzoq vaqt qabul qilishmadi, biz norozi boʻldik, endi esa mana tanqid qilyapmiz. Unda u yerda haligacha nima qilib yuribmiz?

— Rossiya JSTda qolmoqda, chunki bu Rossiya eksportini gʻarbiy boʻlmagan mamlakatlarda himoya qiladi va asosiy sheriklar bilan yagona oʻyin qoidalarini saqlab qoladi. Biz savdoni Xitoy, Hindiston, Yaqin Sharq va Lotin Amerikasi mamlakatlariga qayta yoʻnaltirdik. Ularning barchasi — JST aʼzolari.

Tashkilot Rossiya metallari, oʻgʻitlari, gʻallasi va kimyo mahsulotlari u yerga kamsituvchi bojlarsiz yetkazib berilishini kafolatlaydi. JSTdan chiqish, inqirozlar yuz bergan taqdirda, hatto doʻstona mamlakatlarning ham Rossiya tovarlariga qarshi cheklovlar joriy etishi uchun qoʻl-oyogʻini boʻshatib qoʻygan boʻlardi.

«SP»: JST — bu «ahmoqlar uchun tuzoq»mi yoki haqiqatan ham foydali vositami? Yoki u ilgari shunday boʻlgan-u, lekin maʼlum bir paytda bunday boʻlmay qoldimi? Qaysi paytda va nima uchun?

— Tizimli inqiroz 2016-2018 yillarda Donald Trampning hokimiyatga kelishi va Xitoy bilan savdo urushiga aylanib ketgan «Avvalo Amerika» siyosatining eʼlon qilinishi bilan boshlandi. 2019 yil 10 dekabr orqaga qaytmaydigan nuqta boʻldi, oʻshanda AQSh JST Apellyatsiya sudi faoliyatini butunlay falaj qilib qoʻydi. Bu vosita uning yaratuvchilarini (AQSh va II) qoniqtirmay qoʻydi.

JST 1995 yilda tashkil etilganda, dunyoda Gʻarb ustunlik qilar edi. Ammo erkin savdo qoidalaridan Xitoy ustalik bilan foydalanib, xarid qobiliyati pariteti boʻyicha № 1 iqtisodiyotga aylandi. Rivojlangan mamlakatlar rivojlanayotgan mamlakatlarga raqobatda yutqaza boshlagach, oʻz bozorlarini himoya qilish uchun erkin savdo qoidalarini shunchaki eʼtiborsiz qoldirishga qaror qilishdi.

«SP»: Hozirgi vaqtda AQSh JSTga aʼzo 60 ta davlatga nisbatan bir tomonlama bojlar joriy etdi, deb taʼkidladi Rossiya vaziri. Baʼzi boshqa mamlakatlar ham ortiqcha ishlab chiqarish quvvatlari tufayli tergov ostida. Reshetnikovning fikricha, bu yangi qoʻshimcha bojlar joriy etilishiga olib kelishi mumkin. Trampning siyosati yakunda JSTni halokatga olib kelishi mumkinmi? Bu Vashington uchun kritik darajada muhimmi?

— Tramp barcha importga 10-20% va Xitoy tovarlariga 60% gacha umumiy bojlar joriy etish niyatini yashirmayapti. Agar bu sodir boʻlsa, butun dunyo boʻylab javob bojlarining zanjirli reaktsiyasi boshlanadi. JST de-fakto «uxlayotgan» tuzilmaga aylanib, oʻz oʻrnini BRIKS yoki YEOII kabi mintaqaviy bitimlarga boʻshatib beradi.

Qisqa muddatli istiqbolda Tramp uchun bu kritik emas, chunki uning maqsadi — ishlab chiqarishni AQShga qaytarish va savdo taqchilligini kamaytirishdir. Biroq, uzoq muddatli istiqbolda bu AQShning oʻziga kuchli zarba boʻladi. Dollar asosiy savdo vositasi maqomini yoʻqota boshlaydi, chunki savdo bloklari Amerika moliyaviy infratuzilmasidan uzoqlashadi.

AQSh rivojlanayotgan iqtisodiyotlarga taʼsir oʻtkazish dastaklarini yoʻqotadi, ular esa Vashingtonga qaramasdan, oʻzaro savdoga butunlay qayta yoʻnaltiriladi.