200-yillik sir ochildi: sunʼiy intellekt harbiy xatni oʻqishga yordam berdi
Tadqiqotchi Karter Cherch Napoleon davrida general Ogyust Marmonga yuborilgan shifrlangan harbiy xabarni oʻqishga muvaffaq boʻlganini maʼlum qildi. Uning aytishicha, GPT-6 Astra modeli eski skanni tahlil qilish va shifrni yechishga qariyb olti soat hisoblash vaqtini sarflagan. Tadqiqotchining oʻzi esa ishga bir necha oqshomini ajratgan.
200 yillik jumboq yechildi: sun’iy intellekt harbiy xatni o‘qishga ko‘maklashdi
Gap 1809-yil bahorida Italiya vitse-qiroli Yevgeniy Bogarne shtabidan general Marmonga yuborilgan doneseniye haqida ketmoqda. Hujjat Napoleonning Dalmatsiyadagi qo‘mondonga fransuz va ittifoqchi qo‘shinlar ahvoli haqida ma’lumot berish topshirig‘i bilan bog‘liq.
Bu Napoleonning o‘z qo‘li bilan yozgan maktubi emas, balki uning ko‘rsatmasi asosida tayyorlangan harbiy xabar hisoblanadi.
Oddiy jumlalardan so‘ng 24 qator shifr kelgan
Tadqiqot uchun 1969-yilda Fransiyaning harbiy-tarixiy jurnalida chop etilgan reproduksiya skani ishlatilgan.
Xatning birinchi qatori oddiy fransuz tilida yozilgan. Unda adresatga joriy oyning 8-, 14- va 20-sanalaridagi xatlar eslatilgan. Shundan keyin raqamlar, harflar va qo‘lyozma belgilaridan iborat 24 qator shifr kelgan.
Cherchning hisob-kitobiga ko‘ra, yakuniy ko‘chirmada 1 300 ta shifr birligi va 155 xil belgi bor.
Shifrlash tizimida bitta harf bir nechta turli belgi bilan ifodalangan, ayrim belgilar esa butun so‘zlarni almashtirgan. Shu sababli eng ko‘p takrorlangan belgini aniqlashning o‘zi xatni o‘qish uchun yetarli bo‘lmagan.
Sun’iy intellekt qanday ishlagan?
Tadqiqotda kriptografiya tarixchisi Daniel Tantning avvaldan mavjud, ammo to‘liq bo‘lmagan shifr jadvali boshlang‘ich asos sifatida olingan.
Qolgan mosliklarni topishda model ehtimoliy o‘qilishlarni fransuz tili bilan solishtirgan. Bahsli belgilarni tekshirish uchun esa qo‘lyozma tasviriga qayta murojaat qilgan.
Shifr kaliti variantlarini izlashda «imitatsion toblash» deb ataluvchi optimallashtirish usuli qo‘llangan. U turli kalitlarni sinab ko‘rib, hosil bo‘layotgan matn qanchalik to‘g‘ri o‘qilishini baholashga yordam beradi.
Bunday usullar zamonaviy til modellaridan oldin ham mavjud bo‘lgan. Bu ishning o‘ziga xos jihati — qo‘lyozmani tanish, tarixiy manbalarni izlash va dasturlash vazifalari bir jarayonda birlashtirilganidir.
Xatning sanasiga ham aniqlik kiritilgan
Cryptiana tarixiy shifrlar katalogida hujjat uzoq vaqt 1807-yilga tegishli deb ko‘rsatilgan. Cherch esa uni 1809-yilga sanalashni taklif qilgan.