Turkiyadagi davlat to‘ntarishiga urinishga 10 yil: mamlakatni o‘zgartirgan tun.
Bundan roppa-rosa o‘n yil avval, 2016 yil 15 iyul kuni Turkiyada harbiylar guruhi prezident Rajab Toyyib Erdo‘g‘an hokimiyatini ag‘darishga uringan edi. Muvaffaqiyatsiz yakunlangan bu to‘ntarish nafaqat mamlakat siyosiy tizimini, balki davlat boshqaruvi, sud-huquq tizimi va jamiyat hayotini ham tubdan o‘zgartirdi..
Turkiyadagi davlat to‘ntarishiga urinishga 10 yil: mamlakatni o‘zgartirgan tun.
2016 yil 15 iyul kuni, roppa-rosa o‘n yil avval, Turkiyada harbiylar guruhi prezident Rajab Toyyib Erdo‘g‘anni hokimiyatdan ag‘darishga harakat qildi. Ushbu muvaffaqiyatsiz to‘ntarish nafaqat mamlakat siyosiy tizimini, balki davlat boshqaruvi, sud-huquq tizimi va jamiyat hayotini ham jiddiy o‘zgartirdi.
O‘sha oqshomda, 15 iyulda, Anqara va Istanbul kabi yirik shaharlar ko‘chalarida tanklar harakatlana boshladi, harbiy samolyotlar esa poytaxt osmonida parvoz qildi. Harbiylar Yevropa va Osiyoni bog‘lovchi Bosfor ko‘prigini to‘sib qo‘yishdi, Anqaradagi parlament binosi esa bombardimon qilindi.
Bir necha soatlik sukutdan so‘ng, prezident Rajab Toyyib Erdo‘g‘an televideniye orqali videomurojaat qilib, aholini ko‘chalarga chiqishga va to‘ntarishga qarshi kurashishga chaqirdi. Natijada, davlat to‘ntarishiga urinish muvaffaqiyatsizlikka uchradi.
Turkiya hukumati ushbu voqealar uchun mas’uliyatni AQShda yashovchi ulamo Fathulloh Gulen harakatiga yukladi. Erdo‘g‘anning avvalgi yaqin siyosiy ittifoqchisi bo‘lgan Gulen va uning tarafdorlari bu ayblovlarni rad etishdi. Shunga qaramay, to‘ntarishdan so‘ng Gulen harakati terroristik tashkilot deb e’lon qilindi va uning minglab tarafdorlari davlat tizimidan chetlatildi.
Hozirgi kunda 15 iyul Turkiyada milliy xotira kuni sifatida nishonlanadi. Avval Bosfor ko‘prigi deb atalgan inshootga «15 iyul shahidlari ko‘prigi» nomi berildi. Rasmiy ma’lumotlarga ko‘ra, to‘ntarishga urinish vaqtida 253 kishi halok bo‘ldi, ularning aksariyati tinch aholi vakillari edi.
To‘ntarishga urinishdan olti kun o‘tib, mamlakatda favqulodda holat joriy etildi. Dastlab uch oyga belgilangan ushbu rejim yetti marta uzaytirilib, faqat 2018 yil iyulida bekor qilindi. Bu davr mobaynida prezident asosan favqulodda farmonlar orqali mamlakatni boshqardi.
Rasmiy ma’lumotlarga ko‘ra, 2016–2025 yillar oralig‘ida Gulen harakati bilan aloqadorlik gumoni bilan qariyb 390 ming kishi ushlangan, ulardan 113 ming nafari qamoqqa olingan. Shuningdek, 125 mingdan ortiq davlat xizmatchisi va harbiy ishdan bo‘shatilgan, 2 761 ta muassasa, jumladan, maktablar, jamoat tashkilotlari, jamg‘armalar va ommaviy axborot vositalari faoliyati tugatilgan. To‘ntarishga aloqadorlikda ayblangan 4 130 kishi umrbod qamoq jazosiga hukm qilingan.
Siyosatshunos Ersin Kalayjio‘g‘lining fikricha, favqulodda holat rasman bekor qilingan bo‘lsa-da, uning boshqaruv uslubi davlat tizimida saqlanib qolgan. U ta’kidlashicha, prezident farmonlarining keng qo‘llanishi Turkiyada hokimiyatning yuqori darajada markazlashuviga olib kelgan.
2017 yilda o‘tkazilgan konstitutsiyaviy referendum esa mamlakat boshqaruv tizimini tubdan o‘zgartirdi. Turkiya parlament respublikasidan prezidentlik respublikasiga o‘tdi, bosh vazir lavozimi tugatildi va prezident vakolatlari sezilarli darajada kengaytirildi.
Bu o‘zgarishlar muxolifat strategiyasiga ham ta’sir qildi. Prezidentlik saylovlarida g‘alaba qozonish uchun mutlaq ko‘pchilik ovoz talab qilinishi sababli muxolifat partiy