Strategik sheriklik yoki ittifoqchilik: davlatlararo munosabatlar darajalari ortida nimalar yotadi?

**Strategik Hamkorlik va Ittifoqchilik: Davlatlararo Munosabatlar Darajalari Ortidagi Ma'no**

Xalqaro uchrashuvlar yakunida qabul qilinayotgan bayonotlarda "strategik sheriklik", "har tomonlama strategik sheriklik" va "ittifoqchilik munosabatlari" kabi atamalar tobora ko'proq uchramoqda. Garchi ular ko'pchilikka oddiy diplomatik iboralar bo'lib tuyulsa-da, aslida davlatlar o'rtasidagi ishonch darajasi, hamkorlik ko'lami va o'zaro majburiyatlar hajmini aks ettiradi. Yaqinda O'zbekiston va Qirg'iziston o'rtasida imzolangan Ittifoqchilik munosabatlari to'g'risidagi shartnoma ushbu masalaga yana bir bor e'tiborni qaratdi. Siyosatshunos, siyosiy fanlar doktori Shuxrat Tadjiyev ushbu tushunchalar ortida nima turishi, hamkorlikning turli darajalari bir-biridan qanday farq qilishi va ular davlatlarning tashqi siyosati uchun nimani anglatishini tushuntiradi.

**Nazariy Yondashuvlar**

Xalqaro munosabatlar nazariyasi davlatlararo munosabatlar darajalarining yagona klassifikatsiyasini taklif etmaydi. Aksincha, u davlatlarning nima uchun ma'lum hamkorlik formatlarini tanlashini va ularni qaysi jihatlar barqaror yoki nobarqaror qilishini izohlaydi.

* **Klassik realizm maktabi** (Hans Morgentau, Kennet Uolts) xalqaro munosabatlarni ta'sir doirasi va xavfsizlik uchun doimiy raqobat sifatida ko'rib chiqqan. Bu yondashuvga ko'ra, ittifoqlar va hamkorliklar hech qachon o'z-o'zidan maqsad bo'lmagan, balki davlatlarga o'z milliy manfaatlarini himoya qilish va qulay kuchlar muvozanatini saqlashda yordam berganida paydo bo'lgan.

* **Liberal institutsionalizm vakillari** (Robert Keoxeyn va Jozef Nay) hamkorlikning barqarorligi nafaqat manfaatlarning mos kelishiga, balki o'zaro ta'sirning mustahkam mexanizmlari – xalqaro institutlar va iqtisodiy o'zaro bog'liqlikka ham bog'liq ekanligini ko'rsatgan. Bunday aloqalar tarmog'i qanchalik zich bo'lsa, siyosiy kelishmovchiliklar davrida ham hamkorlikni saqlab qolish ehtimoli shunchalik yuqori bo'ladi.

* **Konstruktivizm tarafdorlari** (Aleksandr Vendt) fikricha, davlatlar faqatgina ratsional hisob-kitoblardan kelib chiqqan holda emas, balki bir-birlarini qanday qabul qilishlariga qarab ham harakat qiladi. Ya'ni, tarixiy tajriba, siyosiy kimlik va ishonch darajasi xalqaro siyosatning mustaqil omillariga aylanadi.

Ushbu yondashuvlar o'rtasidagi farqlarga qaramay, ularni umumiy xulosa birlashtiradi: davlatlar o'rtasidagi munosabatlarning tabiati bittagina omil bilan emas, balki manfaatlar, institutlar va ishonchning uyg'unligi bilan belgilanadi. Aynan mana shu uyg'unlikning o'zgarishi odatda oddiy diplomatik munosabatlardan strategik sheriklik yoki ittifoqchilikka o'tishning asosini tashkil etadi.

**Zamonaviy Diplomatiya va Hamkorlik Darajalari**

Zamonaviy diplomatiya bir necha o'n yil oldin jahon siyosatini belgilab bergan diplomatiyadan sezilarli darajada farq qiladi. Ilgari ittifoqlar asosan xavfsizlik masalalari va umumiy tahdidlarga qarshi kurashish atrofida shakllangan bo'lsa, bugungi kunda strategik sherikliklar ko'pincha birgalikda rivojlanish, iqtisodiy kooperatsiya va imkoniyatlarni kengaytirish maqsadida tuzilmoqda.

Xalqaro amaliyotda davlatlar o'rtasidagi munosabatlar darajalarining yagona klassifikatsiyasi mavjud emas. "Strategik sheriklik" yoki "ittifoqchilik munosabatlari" kabi formulalar yagona huquqiy mazmunga ega emas va turli davlatlar tomonidan turlicha qo'llanishi mumkin. Biroq, so'nggi o'n yilliklardagi diplomatik amaliyot o'zaro majburiyatlarning yuqori darajasidan to bazaviy diplomatik aloqalargacha bo'lgan bir nechta keng tarqalgan hamkorlik formatlarini ajratib ko'rsatish imkonini beradi:

1. **Diplomatik munosabatlar:** Davlatlararo aloqalarning asosi bo'lib, davlatlarning o'zaro tan olinishini, diplomatik vakolatxonalar almashishini va rasmiy siyosiy muloqotni nazarda tutadi. Bu to'laqonli xalqaro aloqalarning mavjud bo'lishi uchun zarur shart bo'lsa-da, hali yuqori darajadagi hamkorlikdan dalolat bermaydi. Masalan, O'zbekiston dunyoning 168 davlati bilan diplomatik munosabatlar o'rnatgan, ammo ularning ko'pchiligi bilan hamkorlik asosan diplomatik bayonnoma doirasi bilan cheklanadi. Diplomatik munosabatlarning mavjudligi davlatlar o'rtasida ziddiyatlar yo'qligini anglatmaydi. Mamlakatlar hatto jiddiy kelishmovchiliklar, mojarolar yoki raqobat sharoitida ham rasmiy aloqalarni saqlab qolishlari mumkin.

2. **Sheriklik:** Hamkorlikning yanada yaqinroq formati bo'lib, odatda muayyan yo'nalishlar (savdo, investitsiyalar, transport, ta'lim, fan yoki madaniyat) atrofida shakllanadi. Davlatlar qo'shma komissiyalar tuzadi, sohaviy bitimlar tuzadi va muntazam maslahatlashuv mexanizmlarini yaratadi. Bunday format, odatda, keng siyosiy majburiyatlarni nazarda tutmaydi.

3. **Strategik sheriklik:** O'zaro hamkorlikning uzoq muddatli modeliga o'tishni anglatadi. Bu holatda davlatlar bir-birini muhim tashqi siyosiy va iqtisodiy sherik sifatida ko'rib chiqadi hamda muvofiqlashtirishning barqaror mexanizmlarini yaratadi. Odatda bunday format davlat rahbarlarining muntazam uchrashuvlarini, siyosiy maslahatlashuvlarni, xalqaro masalalar bo'yicha pozitsiyalarni muvofiqlashtirishni va yirik qo'shma loyihalarni amalga oshirishni o'z ichiga oladi.

4. **Har tomonlama strategik sheriklik:** Biryo'la bir nechta asosiy sohalarni – siyosat, iqtisodiyot, xavfsizlik, texnologiyalar, ta'lim, fan va gumanitar aloqalarni qamrab oluvchi hamkorlikni ifodalash uchun qo'llaniladi. Shu bilan birga, bunday format harbiy-siyosiy ittifoqning avtomatik ravishda tuzilishini anglatmaydi.

5. **Ittifoqchilik:** Rasmiylashtirilgan majburiyatlarning eng yuqori darajasi. Strategik sheriklikdan farqli o'laroq, ittifoqchilik munosabatlari o'zaro majburiyatlar, eng avvalo, xavfsizlik sohasidagi majburiyatlar mavjudligini nazarda tutadi. Bunday shartnomalarning aniq mazmuni farq qilishi mumkin: ba'zilari mudofaa siyosatini yaqin muvofiqlashtirishni nazarda tutsa, boshqalari inqiroziy vaziyatlarda o'zaro qo'llab-quvvatlashni ko'zda tutadi.

6. **Harbiy-siyosiy ittifoq:** Bunday hamkorlikning asosiy prinsipi – ishtirokchilardan biriga qilingan hujumni barcha tomonlar uchun tahdid deb hisoblash va birgalikdagi harakatlarga tayyor turishdan iborat.

**Amaliy Misollar**

Amaliyotda munosabatlarning bu darajalari turlicha mazmunga ega bo'lishi mumkin. Masalan, Yevropa Ittifoqi va Avstraliya munosabatlari savdo, investitsiyalar, texnologiyalar hamda xavfsizlik sohasidagi hamkorlikni o'z ichiga olgan, biroq jamoaviy mudofaa bo'yicha ittifoqchilik majburiyatlarini nazarda tutmaydigan keng sheriklik hisoblanadi. Fransiya va Hindistonning strategik sherikligi esa mudofaa sohasidagi hamkorlik, koinot tarmog'i, energetika va muntazam siyosiy muloqotni o'z ichiga oladi. Xitoy va Rossiyaning har tomonlama strategik sheriklik formati siyosiy hamkorlik va energetikadan tortib iqtisodiy hamkorlikkacha bo'lgan keng doiradagi sohalarni qamrab oladi. AQSh va Yaponiya o'rtasidagi xavfsizlik sohasidagi o'zaro majburiyatlarga asoslangan shartnoma ittifoqchilik munosabatlarining klassik namunasi bo'lib qolmoqda.

Shunday qilib, munosabatlar darajasining ko'tarilishidan oldin, odatda, amaliy hamkorlikning bosqichma-bosqich rivojlanishi: savdoning o'sishi, sarmoyaviy aloqalarning kengayishi, qo'shma loyihalarning yaratilishi va muntazam muloqot mexanizmlarining shakllanishi kuzatiladi. Shartnoma yoki deklaratsiya ko'pincha hamkorlikning allaqachon erishilgan darajasini mustahkamlaydi, uni noldan yaratmaydi.

**Siyosiy Signallar va O'zbekiston Tashqi Siyosati**

Diplomatik formulalarni siyosiy signallar sifatida ham ko'rib chiqish lozim. Ichki auditoriya uchun ular davlat tashqi siyosatining qaysi yo'nalishlari ustuvor hisoblanishini ko'rsatsa, davlat tuzilmalari va hamkorlik ishtirokchilari uchun kelgusi ishlar yo'nalishini belgilab beradi. Tashqi o'yinchilar uchun esa bunday formulalar davlatlar o'rtasidagi ishonch darajasi va ularning siyosiy yaqinlik ko'lamini namoyish etadi.

Ko'rib chiqilgan hamkorlik formatlarini O'zbekiston tashqi siyosati misolida ham kuzatish mumkin. Mustaqillik yillarida mamlakat ko'p bosqichli sheriklik tizimini shakllantirdi va unda har bir format o'ziga xos vazifani bajarmoqda. Ittifoqchilik munosabatlari, eng avvalo, mintaqaviy xavfsizlik va siyosiy ishonchni mustahkamlash uchun xizmat qilsa, strategik sherikliklar uzoq muddatli iqtisodiy, texnologik va investitsiyaviy hamkorlikni rivojlantirishga qaratilgan. Ular xalqaro hujjatlarda mustahkamlanib, hamkorlikning turli yo'nalishlarini – siyosiy, mudofaa, iqtisodiy, investitsiyaviy, transport, energetika va gumanitar sohalarni aks ettiradi.

O'zbekiston siyosiy muvofiqlashtirishning eng yaqin formatini o'zaro bog'liqlik yuqori bo'lgan va uzoq muddatli manfaatlar mos keladigan davlatlar bilan rivojlantirmoqda.

* **Markaziy Osiyo davlatlari:** Tashqi aloqalarning asosiy yo'nalishi hisoblanadi. O'zbekiston Qozog'iston, Qirg'iziston va Tojikiston bilan ittifoqchilik munosabatlari to'g'risidagi shartnomalarni imzolagan. Turkmaniston bilan 2017-yildagi Strategik sheriklik to'g'risidagi shartnoma amal qiladi, 2022-yilda esa tomonlar Strategik sheriklikni chuqurlashtirish to'g'risidagi deklaratsiyani imzolagan.

* **Janubiy Kavkaz:** Alohida yo'nalish sifatida ko'rsatish mumkin. Ozarbayjon bilan 2024-yilda Ittifoqchilik munosabatlari to'g'risidagi shartnoma imzolangan bo'lsa, Gruziya bilan 2026-yil 3-iyul kuni Strategik sheriklikni o'rnatish to'g'risidagi deklaratsiya imzolandi.

* **Rossiya:** Bilan munosabatlar ittifoqchilik va har tomonlama strategik sheriklik formatlarini o'z ichiga oladi.

* **Xitoy:** Bilan 2024-yilda barcha sharoitda har tomonlama strategik sheriklik o'rnatilgan.

* **AQSh:** Bilan munosabatlar 2002-yildagi Strategik sheriklik to'g'risidagi deklaratsiya asosida rivojlanmoqda, 2018-yilda esa ikki mamlakat o'rtasida "strategik sheriklikning yangi davri" boshlanishi e'lon qilingandi.

* **Yevropa yo'nalishi:** Fransiya, Italiya, Vengriya va Slovakiya bilan strategik sheriklikni o'z ichiga oladi. Hamkorlikning alohida yo'nalishlari boshqa Yevropa davlatlari, eng avvalo, Germaniya bilan rivojlanmoqda.

* **Sharqiy va Janubiy Osiyo:** Hindiston va Pokiston bilan strategik formatlar amal qilmoqda, Koreya Respublikasi bilan esa alohida strategik sheriklik yo'lga qo'yilgan. Yaponiya bilan 2025-yil dekabr oyida "kelajak avlodlar uchun kengaytirilgan strategik sheriklik"ni rivojlantirish bo'yicha kelishuvga erishilgan.

* **Yaqin Sharq:** So'nggi yillarda Birlashgan Arab Amirliklari va Qatar bilan strategik sheriklik yo'lga qo'yildi. Misr bilan munosabatlar har tomonlama sheriklik formatida rivojlanmoqda. Turkiya bilan har tomonlama strategik sheriklik formati amal qilmoqda.

* **Belarus:** Bilan esa 2026-yil 9-iyul kuni Strategik sheriklikni o'rnatish to'g'risidagi deklaratsiya imzolandi.