“Soatdek ishlaydigan tizim kerak”. Bog‘cha bolalariga zo‘ravonlik nega to‘xtamayapti?

**"Soatdek ishlaydigan tizim kerak": Bog‘cha bolalariga nisbatan zo‘ravonlik nega to‘xtamayapti?**

O‘zbekiston bog‘chalarida bolalarga nisbatan zo‘ravonlik holatlari tobora ko‘payib bormoqda. Joriy yilning yanvar oyida Chirchiqdagi ixtisoslashtirilgan bog‘chada imkoniyati cheklangan bolalar kaltaklangan bo‘lsa, bir oydan so‘ng Farg‘onadagi davlat bog‘chasida 6 yoshli bolaning butun tanasi tok urishi natijasida jiddiy kuygan. Iyul oyida esa poytaxtdagi xususiy bog‘chada tarbiyalanuvchilar shafqatsizlarcha qiynoqqa solingani ma’lum bo‘ldi.

Bu holatlar ijtimoiy tarmoqlar orqali oshkor bo‘lganlari xolos. Jamoatchilikdan yashirilgan yoki yopiq qolayotgan holatlar soni noma’lum. Ammo umumiy manzara shuni ko‘rsatadiki, vaziyat yaxshi emas. Chunki ta’lim tizimi rivojlangan mamlakatlarda hatto bitta bolaga nisbatan qilingan zo‘ravonlik ham ko‘p hisoblanadi.

O‘zbekiston bog‘chalarida bolalar zo‘ravonlikka uchrashining asosiy sabablari nimada? Tizimdagi nazorat va xavfsizlik mexanizmlari bunday voqealarning oldini ololmayaptimi? Jismoniy va ruhiy zarbalar bolaga qancha vaqt salbiy ta’sir ko‘rsatadi? Gazeta ushbu masalalarni Maktabgacha va maktab ta’limi vazirligining Maktabgacha ta’lim tizimi faoliyatini muvofiqlashtirish departamenti direktori Lola Berdiyeva, pedagog Shokir Tursun hamda oila psixologi Rozaliya Gabdulhakova bilan tahlil qildi.

**Statistika va ko‘rilgan choralar**

Vazirlik departamenti direktori Lola Berdiyevaning ma’lumotlariga ko‘ra, 2025-2026-yillarda O‘zbekistondagi barcha maktabgacha ta’lim tashkilotlarida bolalarga nisbatan 36 ta qo‘pol munosabat holati qayd etilgan. Bular orasida kaltaklash va hatto o‘lim bilan yakunlangan holatlar ham bor. Jabrlangan bolalar soni va zo‘ravonlik turlari bo‘yicha aniq raqamlar oshkor etilmagan. Berdiyeva odatda har bir holatda bir yoki ikki nafar bola jabrlanganini, ommaviy jabrlanish holatlari kuzatilmaganini ta’kidladi. "Yig‘lab turgan yoki tarbiyachiga quloq solmagan bolajonlarga nisbatan tazyiq va zo‘ravonlik holatlari sodir etilgan", – deydi u.

Vazirlik bunday holatlarga nisbatan tegishli choralar ko‘rgan. Xususiy maktabgacha ta’lim tashkilotlarining litsenziyalari bekor qilingan, mas’ullar jinoiy javobgarlikka tortilgan. "Bunday holatlar sodir qilinganda uning og‘irligidan kelib chiqib jarimalar solingan, hatto bir yilgacha uy qamog‘i jazosi qo‘llangan tarbiyachilarimiz ham bor", – deydi Lola Berdiyeva.

Jami 53 nafar maktabgacha ta’lim tashkilotlari xodimlariga nisbatan choralar ko‘rilgan, 6 ta xususiy bog‘chaning litsenziyasi bekor qilingan va 20 ga yaqin mas’ul jinoiy javobgarlikka tortilgan. Berdiyevaning so‘zlariga ko‘ra, 2026-yilda bunday holatlar 2025-yilga nisbatan kamroq uchramoqda. Bu kamayish 2025-yil oxiri va 2026-yil boshida amalga oshirilgan tadbirlar natijasi ekanligi qayd etildi. "Nima uchun bunday holatlar uchrab kelayotgani borasida chuqur izlanganmiz. Yakunda tarbiyachilarning farovonligini ta’minlash va psixologik qo‘llab-quvvatlash jarayonlari juda ko‘p yillar nazardan chetda qolib ketgan degan xulosaga kelganmiz", – deydi rasmiy vakil.

**Xususiy bog‘chalardagi nazorat muammosi**

Berdiyeva zo‘ravonliklarning aksariyati xususiy bog‘chalarda sodir bo‘layotganini ta’kidlab, buni vazirlik nazoratining kamligi bilan bog‘ladi. "Aynan xususiy va davlat-xususiy sheriklik (DXSH) asosidagi bog‘chalarga vazirlik kirib borishi imkoniyati mavjud bo‘lmagan. Bu yerda tadbirkorlarni himoya qiluvchi biznes ombudsman sabab to‘siqlar bor edi. Biz profilaktik ishlarni o‘tkazish uchun ham kira olmaydigan vaziyatlarimiz bor edi", – deydi u.

Bu muammo hal etilgan. Biznes ombudsman bilan muzokaralar o‘tkazilib, bog‘cha faoliyati ishlab chiqarish emas, balki ta’lim sohasi ekanligi, vazirlikning iqtisodiy faoliyatga aralashmasligi tushuntirilgan. Natijada, hozirgi kunda qonunchilikka o‘zgartirish kiritishga erishilgan. 2026-yil 1-avgustdan boshlab vazirlik xususiy va DXSH asosidagi maktabgacha ta’lim tashkilotlariga profilaktika maqsadida kirib, ularning faoliyatini, ta’lim-tarbiya jarayonining tegishli dasturlarga mosligini o‘rganishi mumkin bo‘ladi.

Lola Berdiyeva zo‘ravonliklar tizimli muammo ekanligini rasmiylar tushunib turganini qo‘shimcha qildi. "Albatta, buning muammoligini hammamiz ko‘rib turibmiz va bu muammoni yechish kerakligini ham juda yaxshi anglab, bu borada tegishli ta’sirchan choralarni ko‘ryapmiz, ya’ni faqatgina jazolash choralarini qo‘llash bilan emas, balki uning ildizini davolash bilan shug‘ullanyapmiz", – deydi u.

**Tizimning aybi: Pedagog Shokir Tursunning fikrlari**

Ta’lim masalalari bo‘yicha ekspert Shokir Tursun bog‘chalardagi zo‘ravonliklar faqat xususiy sektorga xos emasligini, bu boradagi manzara aslida mavhumligini aytdi. Uning fikricha, xususiy bog‘chalardagi holatlar ko‘proq oshkor bo‘lishining sababi, ularga farzandini bergan ota-onalar ko‘proq hushyor bo‘lishi va kamera nazorati yaxshiroq yo‘lga qo‘yilganligidir. "Biz ko‘pini ko‘rmayotganimizga, ko‘p holatlar ma’lum bo‘lmay qolayotganiga ishonaman. Davlat yoki xususiy tashkilotlarda bundan ham ko‘proq bo‘layotgan bo‘lishi, uni ham bilmayotgan bo‘lishimiz mumkin", – deydi Tursun.

Shokir Tursun dunyoda "xavfsizlik ta’limi" degan tushuncha borligini va uning qoidalariga ko‘ra, "biror bir xavfni oldindan bashorat qilib bo‘lsa, u – tizimning xatosi" bo‘lishini ta’kidladi. "Bolaga nisbatan zo‘ravonlik qilishni bashorat qilish mumkinmi? Ha. Demak, 'bu – tizimning aybi' deyiladi", – deya ta’kidladi u.

U "Shveysariya pishlog‘i" nazariyasini misol keltirib, tizimdagi "teshiklar" (masalan, tarbiyachini ishga olishda nazoratning sustligi, anonim shikoyat kanallarining yo‘qligi, tarbiyachilarning malakasini oshirishga e’tiborsizlik) bir joyga yig‘ilganda zo‘ravonlik paydo bo‘lishini tushuntirdi. "Shuning uchun bu shaxsning emas, to‘laqonli tizimning aybi bo‘ladi", – deya qayd etdi ekspert.

Tursunning so‘zlariga ko‘ra, profilaktika orqali hamma narsaning oldini olib bo‘lmaydi, lekin noxush holatlarni kamaytirish imkoni bo‘ladi. U "SPQRC – Safety (xavfsizlik), People (inson), Quality (sifat), Responsiveness (mas’uliyat), and Cost (narx)" tizimini misol keltirib, xavfsizlikni ta’minlashda har bir detalni hisobga olish muhimligini ta’kidladi. "Yangi tizim joriy qilayotgan paytimizda zo‘ravonlikni ham xuddi shunaqa hal qilib bera oladigan mexanizm qilish kerak", – deydi u.

Lola Berdiyeva bu jarayonda inson omilining borligini ham inobatga olish muhimligini eslatganida, Shokir Tursun buni rad qilmagan holda tizimda uning ta’sirini minimallashtirish imkoniyati borligini ta’kidladi.

**Ruhiy jarohatlarning uzoq muddatli ta’siri: Oila psixologi Rozaliya Gabdulhakovaning fikrlari**

Oila psixologi Rozaliya Gabdulhakova bog‘cha yoshi bolaning shaxsiyati rivojlanishi uchun eng muhim vaqt ekanini, unga yetkazilgan ruhiy jarohat ko‘p yillar turli ko‘rinishda saqlanib qolishini va xarakter shakllanishiga salbiy ta’sir qilishini tushuntirdi. "Maktabgacha bo‘lgan davr – juda ham muhim bo‘lgan payt va, afsuski, shu davrda olingan jarohatlar bolalar bilan butun umr qolishi mumkin", – deydi u.

Psixologning ta’kidlashicha, bolaga bir marta baqirish yoki urish hech narsa bo‘lmay o‘tib ketmaydi, balki bu bolaning katta odamlarga bo‘lgan ishonchiga putur yetkazadi. "Aslida biz bolaning xavfsizligini ta’minlashimiz kerak, ular katta odamlarga qiyinchilik vaqtida kelib murojaat qila olishi, bog‘cha misolida aynan bog‘cha opasiga aytishi kerak", – deydi Gabdulhakova. Agar tarbiyachining o‘zi bolaga zulm ko‘rsatsa, bola muammolarni ichiga yutishi va ularni muammo deb qabul qilmasligi ham mumkin. Chunki ularda hali tahlil qilish qobiliyati bo‘lmaydi. Aksincha, ularni kimdir doimiy ravishda zo‘rlab borsa ham, buni norma deb qabul qilishni boshlaydi.

"Bir urib qo‘ygandan keyin bolaning ishonchini qayta tiklashga ancha vaqt kerak bo‘ladi. Buni emotsional rishta, emotsional bog‘liqlik deb aytiladi", – deydi Gabdulhakova. Agar ishonilgan odam bir marta ozor bersa, unga yana ishonish uchun ancha vaqt kerak bo‘ladi. Agar tarbiyachi jahli, noroziligini verbal zo‘ravonlik tarzida ifodalaydigan bo‘lsa, bu ko‘pincha bir martalik bo‘lmaydi va bolaning ruhiyatiga chuqur ta’sir qiladi.

Suhbat davomida bog‘cha tizimidagi nazorat va xavfsizlik choralari qanchalik ishlayotgani, tarbiyachilarning ruhiy holati, kasbning o‘zi qanchalik jozibadorligi hamda nimalar qilish kerakligi ham muhokama qilindi.

Dilshoda Shomirzayeva tayyorladi.