Sharof Rashidov haqidagi film uni qanday qilib miflardan tarixga qaytarmoqda?

**Sharof Rashidov haqidagi film uni afsonalardan tarixga qaytarmoqda**

Ruslan Saliyevning filmi, ehtimol, muallifning o‘z qahramoniga hukm chiqarish yoki uning shaxsiyati atrofida panteon yaratish niyatida emasligi bilan ajralib turadi. BWG Production va 7SABER kompaniyalari tomonidan tarixiy rekonstruksiya janrida yaratilgan ushbu kartina boshqacha yondashuvni qo‘llaydi. Unda arxiv xronikalari sahnalashtirilgan lavhalar va zamonaviy vizual effektlar bilan uyg‘unlashgan holda namoyish etiladi.

Bu usul o‘tmishga jonlilik bag‘ishlab, uni sarg‘aygan suratlar va kadr ortidagi monoton ovozdan iborat zerikarli to‘plamga aylanib qolishdan saqlaydi.

Sharof Rashidov allaqachon bir vaqtning o‘zida bir nechta biografiyada yashab kelmoqda. Birida – O‘zbekistonda zavodlar, shaharlar, kanallar, universitetlar va ilmiy markazlar barpo etilgan davrdagi respublika rahbari. Boshqasida – “paxta ishi”ning bosh qahramoni. Bu ikki talqin ko‘p yillardan buyon parallel ravishda mavjud va deyarli kesishmaydi. Film esa ularning orasidan birini tanlamaydi.

Ekranda haykal kabi birinchi sekretar emas, balki Sovet Ittifoqidan ancha uzoqlarda ham tanilgan siyosatchi gavdalanadi. Aynan Rashidov O‘zbekistonda Fidel Kastroni qabul qilgan va unga mamlakatni o‘sha paytdagi xorijiy yetakchilar kamdan-kam ko‘radigan qiyofada ko‘rsata olgandi. U Hindiston va Pokiston o‘rtasidagi qurolli mojaroga chek qo‘ygan Toshkent deklaratsiyasini tayyorlashda ishtirok etgan. BBC uni “sharqdagi Makiavelli” deb atagani ham tasodif emas. Bu ta’sirli formula ortida uning siyosiy og‘irligi tan olingani yotardi.

Filmda tasodifiy odamlar yo‘q. Rashidov haqida uning qizi Gulnora va nevarasi Sevara gapiradi. Akademiklar Shuhrat Egamberdiyev va Sa’dulla Iskandarov, uchuvchi-kosmonavt Vladimir Janibekov, arxitektor Sergo Sutyagin o‘z xotiralari bilan o‘rtoqlashadi. Har kimning o‘z Rashidovi bor.

Turfa xil fikr-mulohazalar qo‘shilib, oxir-oqibat oddiy gazeta qoliplariga sig‘mas bir insonning yaxlit siymosi gavdalantiriladi.

Filmning eng kutilmagan qismlari kosmik mavzuga bag‘ishlangan. Bugun bu haqda deyarli eslashmaydi, holbuki, O‘zbekiston sovet koinot dasturining muhim qismi bo‘lgan. Kartinada olimlar “Na Yevropa, na Osiyoda bunday sharoitlar yo‘q”, deb aytgan Maydanak observatoriyasining noyob kadrlari paydo bo‘ladi. “Luna-24” missiyasi, o‘zbekistonlik mutaxassislarning Yer yo‘ldoshini tadqiq etishga qo‘shgan hissasi, eng uzoq koinotdagi kuzatuvlar uchun qo‘l soati aniqligida yaratilgan ulkan RT-70 radioteleskopining qurilishi yodga olinadi. Rashidov bu loyihaning yakuniga yetganini ko‘rishiga ishongandi. Ko‘ra olmadi.

Filmda har qanday izohlardan-da kuchliroq ishlaydigan sahnalar ham bor. Aynan mana shunday sahnalar filmning sun’iy bezatilgan lavhaga aylanib qolishiga yo‘l qo‘ymaydi. Lenta nafaqat Rashidov rahbarligi yillarida O‘zbekiston erishgan yutuqlar, balki o‘sha davrning eng og‘riqli sahifalari haqida ham hikoya qiladi. Kartinada Orolning qurishi, sovet qo‘shinlarining Afg‘onistonga kiritilishi, “paxta ishi” – bosh qahramonni tushunish mumkin bo‘lmagan voqealar o‘z aksini topgan.

Sudoche ko‘lidagi sahna, ayniqsa, kuchli chiqqan. Flamingolar hamon ilgari suv bo‘lgan joylarga qaytib kelmoqda. Kadrda sodir bo‘layotgan hech qanday faol harakat yo‘q, ammo aynan shu manzara ko‘plab raqamlardan ko‘ra nafaqat Rashidovning, balki sobiq Ittifoqda Markaziy Osiyo suv resurslarining saqlanib qolishi uchun mas’ul bo‘lgan barcha shaxslarning xo‘jalik qarorlari qanchaga tushganini aniqroq ochib beradi.

“Dadam yovuzlik va zo‘ravonlikning murosasiz dushmani edi. Yovuzlik odamlarni barbod qilishini aytardi”, – deb eslaydi Gulnora Rashidova. Bu so‘zlar sovet qo‘shinlarining Afg‘onistonga kiritilishi haqidagi hikoya bilan yonma-yon yangraydi va Rashidovning o‘sha kampaniyaga bo‘lgan munosabatini har qanday tarixiy izohdan ham yaxshiroq ko‘rsatib beradi.

Bugungi kunda deyarli ramziy ma’no kasb etuvchi yana bir epizod bor. 1982-yilda Leonid Brejnevning TAPOiChga tashrifi chog‘ida bosh kotibning ustiga qurilish konstruksiyasining bir qismi qulab tushadi. Brejnev o‘mrov suyagining sinishi jarohatini oladi. O‘shanda bu oddiy baxtsiz hodisa deb hisoblangan. Oradan yillar o‘tib, butun boshli tuzumning o‘zi o‘z og‘irligi ostida yemirila boshlaganini his qilmaslikning iloji yo‘q.

Sobiq SSSR Ministrlar Sovetining sobiq raisi Nikolay Rijkovning arxiv yozuvi xuddi o‘sha davrning ovozidek yangraydi. O‘shanda sovet hokimiyatining yopiq kabinetlarida bo‘rttirib yuborilgan “paxta ishi” endigina parchalanib borayotgan davlatning ramziga aylanib borayotgan edi. Vladimir Janibekovning “Haqiqat asfaltni yorib chiqish xususiyatiga ega” degan so‘zi esa filmga berilgan eng aniq ta’rif bo‘lib xizmat qiladi.

O‘zbekiston, Rossiya va Belarusda olib borilgan olti yillik suratga olish ishlari davomida uning mualliflari o‘nlab guvohlik, hujjatlar va xotiralarni to‘pladi. Sensatsiya ilinjida emas.

Rashidov haqidagi gap-so‘zlarni taxminlar maydonidan tarix sohasiga qaytarishga urinishi sifatida.

“Davr qahramoni” O‘zbekiston Kompartiyasi Markaziy qo‘mitasining birinchi sekretari tarjimai holidan ko‘ra ko‘proq u bilan birga o‘zgargan mamlakat hayotini hikoya qiladi.

Har bir avlod Sharof Rashidov kim bo‘lgani – atoqli davlat arbobi, iste’dodli inson, tizim garovi yoki bularning barchasi bir vaqtning o‘zida ekani haqidagi savolga qayta javob beradi. Yaxshi hujjatli kino qat’iy javoblarni bermaydi. Shu ma’noda, Ruslan Saliyevning kartinasi, ehtimol, o‘z oldiga qo‘ygan eng asosiy maqsadiga erishmoqda.