Nega odamlar hayvonlarga nisbatan shafqatsiz bo‘lib qoladi va buning oldini olish mumkinmi? Oila psixologi tushuntirishi

Nima uchun insonlar hayvonlarga nisbatan shafqatsizlik qiladi va bu holatning oldini olish mumkinmi? Oila psixologining tushuntirishlari.

O‘zbekistonda hayvonlarga nisbatan shafqatsiz munosabatda bo‘lish holatlari doimiy ravishda jamoatchilik e’tiborini tortmoqda. Qiynoqqa solish va o‘ldirish holatlari ijtimoiy tarmoqlarda noroziliklarga sabab bo‘lmoqda. Shu kunlarda hayvon himoyachilari, faollar va befarq bo‘lmagan fuqarolar prezident hamda boshqa hokimiyat vakillariga hayvonlarga nisbatan zo‘ravonlik uchun javobgarlikni kuchaytirishga chaqiruvchi videomurojaatlar yo‘llamoqda.

Ma’muriy javobgarlik to‘g‘risidagi kodeksga kiritilgan tegishli o‘zgartirishlar 28-iyundan kuchga kirdi. Bu haqda yaqinda Prezident administratsiyasi rahbari Saida Mirziyoyeva eslatib o‘tdi. U har qanday hayotga bo‘lgan hurmat jamiyat me’yoriga aylanishi kerakligini ta’kidladi.

Gazeta oila psixologi Sofiya Hasanova bilan odamlar nima uchun hayvonlarga nisbatan shafqatsizlik ko‘rsatishi, bunday xulq-atvorni tuzatish va oldini olish mumkinmi-yo‘qmi – shu haqda suhbatlashdi.

— Agressiya o‘z-o‘zidan anomaliya emas, balki biz tug‘ilishdan ega bo‘lgan asosiy qobiliyatdir. Muammo uni tartibga solish mexanizmi buzilganda yuzaga keladi: odamda o‘zini tuta bilish yetishmaydi, his-tuyg‘ularni jilovlash qiyinlashadi, empatiya – boshqaning holatini his qilish va tushunish qobiliyati pasayadi. Natijada u boshqa mavjudotni og‘riqni his qiladigan tirik mavjudot sifatida qabul qilmay qo‘yishi mumkin.

Ko‘pincha bu bolalikdagi tajriba bilan bog‘liq. Agar inson zo‘ravonlikka duch kelgan yoki uni muntazam kuzatgan bo‘lsa, unda shafqatsizlik va jazolashga yo‘l qo‘yilishi mumkin, ba’zilar esa shunday munosabatga “loyiq” degan ishonch shakllanishi mumkin.

Yana bir muhim omil – mustahkamlanish effektidir. Agar zo‘ravonlik bir marta bo‘lsa ham yengillik, kuch yoki nazorat hissini bergan bo‘lsa, bunday munosabat bildirish usuli mustahkamlanib qolishi mumkin. Sekin-asta xulq-atvor ssenariysi shakllanadi: zo‘riqish – agressiya – yengillashish. Odam og‘riq yetkazayotganini tushunib tursa-da, bu ssenariyni qayta-qayta takrorlayveradi.

— Bu o‘rinda yosh va kontekstni farqlash muhim. Agar gap kichik yoshdagi bolalar (taxminan besh-olti yoshgacha) haqida ketayotgan bo‘lsa, bunday harakatlar dunyoni anglashning bir qismi bo‘lishi mumkin. Bola boshqa mavjudotga og‘riq yetkazayotganini hali to‘liq tushunmaydi va o‘z xatti-harakatlarining oqibatlarini anglab yetmaydi. Shu sababli bu yerda tarbiya hal qiluvchi rol o‘ynaydi – unga hayvonlar bilan qanday muomala qilish kerakligi va chegaralar qayerda ekani tushuntirilganmi-yo‘qmi, shu muhim.

Kattaroq yoshdagi bolalar va o‘smirlarda esa o‘zini tuta bilish mexanizmlarining hali yetilmagani saqlanib qoladi. Miyaning xulq-atvorni nazorat qilish va oqibatlarni baholash uchun mas’ul bo‘lgan zonalari rivojlanishda davom etayotgan bo‘ladi, shuning uchun ba’zi qilmishlar aslida zarar yetkazayotgan bo‘lsa-da, ularga qiziqarli yoki beziyon bo‘lib tuyulishi mumkin.

Kattalarda sabablar, odatda, murakkabroq bo‘ladi. Ko‘pincha shafqatsiz munosabat ojizlik hissi bilan bog‘liq: inson o‘zidan ojizroq mavjudot ustidan ustunlik qilish orqali nazorat hissini qayta tiklashga harakat qiladi. Bu katta yoshda ham mustahkamlanib qolishi mumkin. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, hayvonlarga nisbatan shafqatsizlik holatlari katta yoshdagi erkaklar orasida tez-tez qayd etiladi.

Bunday xulq-atvor shaxsiy zo‘ravonlik tajribasi bilan ham bog‘liq bo‘lishi mumkin: sobiq jabrlanuvchi endi zarar yetkazuvchi rolida o‘ziga tanish bo‘lgan munosabat modelini takrorlay boshlaydi.

Boshqa ehtimoliy sabablar – empatiyaning yetishmasligi, emotsional sovuqlik yoki tashvish va g‘azabni konstruktiv yo‘llar bilan yengishga qodir emaslikdir. Yetarlicha hamdardlik bildirish odat bo‘lmagan, bolaning his-tuyg‘ulari e’tiborsiz qoldirilgan yoki zo‘ravonlik me’yor deb hisoblangan oilalarda o‘sgan insonga boshqaning kechinmalarini anglash va e’tiborga olish qiyinroq kechishi mumkin.

Ba’zida shafqatsizlik o‘zini tuta bilish va xulq-atvorni tanqidiy baholash qobiliyatini susaytiradigan psixofaol moddalar – alkogol yoki giyohvandlik vositalari ta’sirida namoyon bo‘ladi.

— Ba’zida – ha, ammo alohida bir epizodning o‘zi psixik buzilish mavjudligidan dalolat bermaydi. Agar gap bolalar haqida ketayotgan bo‘lsa, yosh va kontekstni e’tiborga olish muhim. Masalan, 9-10 yoshda bunday xulq-atvor xulq-atvor buzilishlari, xususan, norozilik xulq-atvori, ta’sirchanlik, nizolarga va qoidalarni buzishga moyillik bilan tavsiflanuvchi muxolif-isyonkor buzilish bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin. Kelajakda ba’zi bolalarda bunday holatlar asotsial xulq-atvorning yanada og‘ir shakllariga o‘tib ketishi mumkin.

Ba’zida hayvonlarga nisbatan shafqatsizlik boshqa psixologik qiyinchiliklarda ham uchraydi – masalan, og‘ir travmatik voqealardan so‘ng yoki yaqin munosabatlar o‘rnatish va hamdardlik bildirish qiyin bo‘lgan bog‘lanish buzilishlarida. To‘g‘ri, buning o‘zi ushbu holatlarning o‘ziga xos alomati hisoblanmaydi.

Birgina epizodning o‘zi hali hech narsani anglatmaydi. Eng muhimi – xulq-atvorning xususiyati. Qasddan qilish, takrorlanuvchanlik va pushaymonlikning yo‘qligi xavotirli belgilar hisoblanadi. Agar bunga odamlarga nisbatan agressiya, yolg‘onchilik, o‘g‘rilik, impulsivlik va ijtimoiy me’yorlarning tizimli ravishda buzilishi qo‘shilsa, bu antisotsial xususiyatlarning shakllanayotganidan dalolat berishi mumkin.

Shu bilan birga, hayvonlarga shafqatsizlik ko‘rsatgan har bir bola kelajakda odamlarga nisbatan agressiv bo‘lib yetishadi deb ta’kidlab bo‘lmaydi. Biroq tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, og‘ir zo‘ravonlik jinoyatlarini sodir etgan ko‘plab insonlarning bolaligida shu kabi epizodlar kuzatilgan. Ya’ni bunday xulq-atvor har doim ham zo‘ravonlikka olib kelavermaydi, ammo unga zamin yaratishi va vaqt o‘tishi bilan yanada jiddiyroq shakllarga o‘tib ketishi mumkin. Shu sababli bunday xulq-atvorga ko‘z yumib bo‘lmaydi: unga qanchalik erta e’tibor qaratilsa, vaziyatni tuzatish imkoniyati shunchalik yuqori bo‘ladi.

— Birinchi o‘rinda baribir oila turadi. Bola o‘sayotgan muhit va u kuzatayotgan xulq-atvor modellari uning boshqalarga, shu jumladan, o‘zidan ojizroq bo‘lganlarga qanday munosabatda bo‘lishini belgilab beradi. Gap faqat to‘g‘ridan to‘g‘ri zo‘ravonlik haqida ketayotgani yo‘q. Oilada agressiya, kamsitish, shafqatsiz jazolar yoki his-tuyg‘ularni e’tiborsiz qoldirish me’yor deb hisoblanishi ham muhim. Bolaning o‘zi jabrlanuvchiga aylanmasa-da, kattalar o‘rtasidagi zo‘ravonlikni muntazam kuzatib borsa, bu ham uning xulq-atvoriga ta’sir qilishi mumkin.

Agar bolaning o‘zi shafqatsiz munosabatga – jismoniy, emotsional zo‘ravonlikka yoki faqat bazaviy ehtiyojlar qondirilib, mehr va muloqot bo‘lmagan emotsional e’tiborsizlikka duch kelgan bo‘lsa – bu ham xavf omili hisoblanadi.

Ichki zo‘riqish, ojizlik va g‘azab o‘zidan ojizroqlarga nisbatan agressiya ko‘rinishida namoyon bo‘lishi mumkin. Nafaqat g‘amxo‘rlik yetishmasligi, balki giperopeka (ota-onalarning farzandiga haddan tashqari ko‘p g‘amxo‘rlik qilishi, uning har bir qadamini nazorat qilishi va mustaqil harakat qilishiga yo‘l qo‘ymasligi – tahr.) ham ba’zida o‘z rolini o‘ynaydi. Bolada qaror qabul qilish va mas’uliyatni o‘z zimmasiga olish imkoniyati bo‘lmaganida, bu o‘zini tuta bilish ko‘nikmalarining rivojlanishiga xalaqit berishi mumkin.

Umuman olganda, travmatik tajriba asosiy omillardan biridir. Shu bilan birga, bir xil voqea turli odamlarga turlicha ta’sir qiladi. Ko‘p narsa atrofda qo‘llab-quvvatlash bo‘lgani va insonga bu kechinmalarni yengib o‘tishga yordam berilgani yoki berilmaganiga bog‘liq.

Atrof-muhit ham, ayniqsa, o‘smirlik yoshida, katta ahamiyatga ega. Biz boshqalarni kuzatish orqali o‘rganamiz: agar oilada, tengdoshlar davrasida yoki onlayn jamoatchilikda agressiya me’yor sifatida qabul qilinsa, uning takrorlanish ehtimoli ortadi.

Internet va ijtimoiy tarmoqlar haqida alohida to‘xtalib o‘tish joiz. Kontentning o‘zi insonni agressiv qilib qo‘ymaydi, ammo shafqatsizlik sahnalarini muntazam tomosha qilish emotsional reaksiyani susaytirishi mumkin. Agar buning ustiga bunday videolar muallifga e’tibor va e’tirof olib kelsa, o‘smirda shafqatsizlik – tan olinishga erishish usuli degan tushuncha mustahkamlanib qolishi mumkin.

Shu sababli oddiy taqiqlar, odatda, kamroq samara beradi. Ko‘rilgan narsani muhokama qilish ancha foydaliroqdir: boladan bu videoda uni nima qiziqtirganini, uning fikricha, hayvon o‘zini qanday his qilayotganini so‘rash va o‘z munosabatingiz bilan o‘rtoqlashish lozim. Bunday suhbatlar ishonchni saqlab qolishga yordam beradi va empatiya ko‘nikmasini rivojlantiradi.

— Asosiy jihat – bolaning kattalar bunday qilish mumkin emasligini tushuntirgandan keyingi reaksiyasi. Agar u to‘xtasa, hamdardlik bildirsa va vaziyatni tuzatishga harakat qilsa, bu, odatda, yosh xususiyatlariga mos keladi. Shu bilan birga, “Sen yomonsan” demasdan, qilmish va bolaning shaxsini bir-biridan farqlash muhim: “Sen yomon ish qilding, lekin bu seni yomon odam qilib qo‘ymaydi”. Shu orqali u o‘zida “nimadir joyida emas” degan hisni tuymasdan, chegaralarni tushunishni o‘rganadi.

Qasddan qilish va takrorlanuvchanlik xavotirli belgilar hisoblanadi. Agar bola tushuntirishga qaramay og‘riq yetkazishda davom etsa, buni ataylab, azob chekayotganini ko‘rish uchun qilsa, aybdorlik va hamdardlik hissini tuymasa, bu endi jiddiy signaldir. Ayniqsa, bunday xulq-atvor nafaqat hayvonlarga, balki boshqa bolalarga yoki o‘zidan ojizroqlarga nisbatan ham namoyon bo‘lsa.

— Birinchi navbatda, bunday xulq-atvorni darhol to‘xtatish va xotirjam, ammo aniq tarzda tirik mavjudotlarga og‘riq yetkazish mumkin emasligini tushuntirish muhim. So‘ngra oqibatlarni oddiy va tushunarli tilda anglatish lozim. Masalan: “Senga ham og‘riq yetkazishsa, og‘riydi-ku”. Hayvon o‘z his-tuyg‘ulari haqida gapirib bera olmagani uchun u yanada ojizroq ekaniga e’tibor qaratish mumkin.

Empatiyani rivojlantirish muhim. Bola bilan hayvon nimalarni his qilayotganini muhokama qilish, boshqaning kechinmalarini payqashni o‘rgatish kerak. Kichik yoshdagi bolalar bilan hayvonlarga g‘amxo‘rlik qilish yoki ularni “davolash” mumkin bo‘lgan syujetli o‘yinlar juda yaxshi yordam beradi – bu orqali avaylab-asrash munosabati tajribasi shakllanadi.

Agar bunday xulq-atvor takrorlansa, faqat taqiqlar bilan cheklanib qolmasdan, uning sabablarini tushunishga harakat qilish muhim. Ba’zida bola kattalarning xulq-atvorini ko‘chiradi, ba’zida esa bu orqali ichki zo‘riqish, tashvish yoki oiladagi notinchliklar namoyon bo‘ladi.

Bola bilan samimiy va mustahkam muloqot juda katta rol o‘ynaydi. Kattalar unga o‘z his-tuyg‘ularini anglashga yordam berganda – “Sen hozir g‘azablanyapsan”, “Senga alam qilyapti” – va bu tuyg‘ularni agressiyasiz yengish mumkinligini ko‘rsatganda, bola sekin-asta sog‘lomroq munosabat bildirish usullarini egallaydi. Izchillik ham teng darajada muhim: qoidalar tushunarli, barqaror va oilaning barcha a’zolari uchun bir xil bo‘lishi kerak.

Profilaktika alohida suhbatlar emas, balki bola o‘sayotgan muhitdir: hurmatga asoslangan munosabatlar, his-tuyg‘ularni qo‘rqmasdan ifoda etish va boshqalarga, shu jumladan, o‘zidan ojizroqlarga nisbatan avaylab-asrash munosabatida bo‘lishdir.

— Bunday vaziyatda sodir bo‘layotgan voqeaga ko‘z yummaslik juda muhim. So‘zlashuvni ayblovlarsiz, o‘z his-tuyg‘ularingiz orqali ochiqchasiga olib borgan ma’qul: “Bu meni qo‘rqitmoqda”, “Bu meni xavotirga solyapti”. Shu bilan birga, aniq chegarani belgilab olish zarur: bunday xulq-atvorga yo‘l qo‘yib bo‘lmaydi.

Munosabatlarni saqlab qolish uchun yaqin insonni oqlashga yoki uning xatti-harakatlarini normal holat deb qabul qilishga urinmaslik kerak. U sodir bo‘layotgan hodisa uchun o‘z mas’uliyatini anglab yetishi muhim. Agar shafqatsiz xulq-atvor takrorlansa yoki yanada kuchaysa, mutaxassisga murojaat qilish lozim, ayniqsa, nafaqat hayvonlarga, balki odamlarga ham zarar yetkazish xavfi paydo bo‘lsa.

O‘z xavfsizligingiz, shuningdek, bolalar, oilaning boshqa a’zolari va hayvonlarning xavfsizligi haqida qayg‘urish ham muhim. Muammo o‘z-o‘zidan yo‘qolib ketadi deb umid qilmaslik kerak. Bunday vaziyatlarda e’tiborsizlik va sukut saqlash, aslida, rozilik shakliga aylanadi. Agar shafqatsizlik takrorlanuvchi xulq-atvor modeliga aylansa, u agressiyaning boshqa shakllariga ham ko‘chishi mumkin, shu sababli bunday vaziyatlarni e’tiborsiz qoldirib bo‘lmaydi.

Eng muhimi – sodir bo‘layotgan hodisaga ko‘z yummaslik, shafqatsizlikni oqlamaslik va o‘z vaqtida yordam so‘rab murojaat qilish.

— Ha. Bu o‘rinda faqat oila haqida emas, balki davlat va inson yashayotgan muhitning roli haqida ham gapirish muhim. Masalan, hayvonlar uchun shahar infrastrukturasini rivojlantirish – itlarni sayr qildirish maydonchalari, mushuklar uchun uychalar va shu kabi boshqa tashabbuslar – faqat qulaylik masalasi emas, balki hayvonlarga mas’uliyatli munosabatda bo‘lish madaniyatining bir qismidir.

Odamlar hayvonlarga nisbatan avaylab-asrash munosabatining misollarini muntazam ko‘rib tursa va buni bolalari bilan muhokama qila olsa, bu qo‘rquv va yanglish qarashlarni kamaytirishga yordam beradi hamda empatiyaning rivojlanishiga xizmat qiladi.

Umuman olganda, hayvonlarga bo‘lgan munosabat jamiyatda qabul qilingan qadriyatlar haqida ko‘p narsani so‘zlaydi. Shu sababli faqat qoidalarni belgilab qo‘yish emas, balki tirik mavjudotga bo‘lgan hurmat me’yorga aylanadigan muhitni yaratish muhimdir. Bu shiorlar yoki darsliklardagi satrlar orqali emas, balki kundalik misollar – oilada, maktabda, jamoat joylarida va davlat institutlari darajasida namoyon bo‘lishi orqali amalga oshadi.