Markaziy bank O‘zbekiston iqtisodiyotida “qizib ketish” alomatlarini kuzatdi

Markaziy bank O‘zbekiston iqtisodiyotida "qizib ketish" belgilari mavjudligini qayd etdi. Bu haqda 29-iyul kuni bo‘lib o‘tgan matbuot anjumanida Markaziy bankning Pul-kredit siyosati departamenti direktori Samig‘jon Inog‘amov ma’lum qildi.

Inog‘amovning tushuntirishicha, so‘nggi choraklarda O‘zbekistonda iqtisodiy o‘sish sur’atlari mamlakatning mavjud ishlab chiqarish imkoniyatlari doirasida ta’minlanishi mumkin bo‘lgan salohiyatli darajadan yuqori bo‘lmoqda. Bu holat iqtisodiyotda "qizib ketish" alomatlari borligini anglatadi. U bu haqda pul-kredit siyosati sharhlarida ham muntazam tushuntirish berib kelayotganini ta’kidladi.

Markaziy bank ma’lumotlariga ko‘ra, 2026-yilning birinchi choragida O‘zbekiston iqtisodiyoti 8,7 foizga, birinchi yarim yillik yakunlariga ko‘ra esa 8,5 foizga o‘sgan. Regulyator yil yakuni bo‘yicha iqtisodiy o‘sish 7,5−8 foizni tashkil etishini prognoz qilmoqda, bu ko‘rsatkich avvalgi yillarga nisbatan ancha yuqori hisoblanadi.

Shu bilan birga, Markaziy bank iqtisodiyotning salohiyatli o‘sish sur’atini 6−7 foiz deb baholamoqda. Ushbu baholash 2025-yil yakunlari bo‘yicha shakllantirilgan. Inog‘amovning so‘zlariga ko‘ra, joriy yil yakunlari bo‘yicha iqtisodiyot salohiyati darajasi qayta ko‘rib chiqiladi va katta ehtimol bilan yuqori tomonga qayta baholanadi. Uning ta’kidlashicha, agar iqtisodiy o‘sish inflyatsiyaga sezilarli ta’sir ko‘rsatmasa, ushbu salohiyat oshirilishi mumkin.

Qat’iy pul-kredit siyosati sharoitida iqtisodiy o‘sish sur’atini 9−10 foizga yetkazish imkoniyati haqidagi savolga javob berar ekan, Samig‘jon Inog‘amov bunday ko‘rsatkich O‘zbekiston uchun g‘ayrioddiy yoki erishib bo‘lmaydigan daraja emasligini ta’kidladi. Uning fikricha, bu mutlaqo real iqtisodiy o‘sish sur’atidir.

Inog‘amovning so‘zlariga ko‘ra, so‘nggi vaqtlarda iqtisodiy o‘sish sur’atlarining tezlashishi inflyatsiyaning pasayishi bilan bir vaqtda kuzatilmoqda. Bu esa iqtisodiyotning salohiyatli imkoniyatlari kengayib borayotganidan dalolat berishi mumkin. Markaziy bank vakilining ta’kidlashicha, agar yuqori iqtisodiy o‘sish iqtisodiyot salohiyatining kengayishi hisobiga ta’minlansa, u inflyatsiyaga salbiy ta’sir ko‘rsatmaydi.

Inog‘amovning fikricha, o‘rta muddatli istiqboldagi eng muhim vazifalardan biri — iqtisodiy o‘sishni jadallashtirish uchun iqtisodiyot salohiyatini oshirishdir. Buning uchun investitsiyalar samaradorligini ta’minlash va ishlab chiqarish quvvatlarini kengaytirish zarur. Shuningdek, taklif omillarini qo‘llab-quvvatlash orqali narxlarga bosimni muvozanatlashtirish mumkin. Ikkinchi muhim yo‘nalish — mehnat unumdorligini oshirish, bu ham yuqori iqtisodiy o‘sish sur’atlarini, ham past inflyatsiyani ta’minlash imkonini beradi.

Markaziy bank vakilining ma’lum qilishicha, iqtisodiyotda yalpi talab hali ham juda faol bo‘lib, yilning ikkinchi yarmida ham yuqori sur’atlarda saqlanib qolishi kutilmoqda. Bunga yuqori iste’mol talabi va budjet xarajatlarining oshirilishi sabab bo‘lmoqda. Bu ham yalpi talabga muayyan bosim ko‘rsatmoqda va Markaziy bankni qat’iy pul-kredit sharoitlarini saqlab qolishga majbur qilmoqda. Ushbu omillar bosqichma-bosqich muvozanatga kelishi bilan pul-kredit sharoitlarining qat’iylik darajasi ham asta-sekin yumshatiladi.

Fiskal strategiyaga muvofiq, budjet xarajatlarining ko‘payishi asosan infratuzilma dasturlarini jadallashtirish va investitsiyalar hajmini oshirishga yo‘naltirilgan. Markaziy bank ushbu xarajatlarning ta’sirini Iqtisodiyot va moliya vazirligi bilan hamkorlikda o‘rganmoqda. Markaziy bank vakilining tushuntirishicha, qisqa muddatda qo‘shimcha budjet xarajatlari talabni va inflyatsiya bosimini kuchaytirishi mumkin. Biroq keyinchalik infratuzilmaga yo‘naltirilgan investitsiyalar ishlab chiqarish imkoniyatlarini kengaytiradi va shu orqali narxlarga bosimni pasaytirishga xizmat qiladi.

Eslatib o‘tamiz, 2026-yilning birinchi yarmida O‘zbekiston iqtisodiyoti 8,5 foizga o‘sdi. Biroq prezident 21-iyul kuni o‘tkazilgan yig‘ilishda 40 million aholi turmush darajasini sezilarli yaxshilash uchun iqtisodiy o‘sish sur’atlari 9−10 foizga yetishi lozimligini ta’kidlagan edi. U vazirlar va hokimlardan hisobotlar bilan cheklanmasdan, aniq zaxiralar va amaliy natijalarni ko‘rsatishni talab qildi.

O‘tgan yil oxirida Xalqaro valyuta jamg‘armasi missiyasi ham O‘zbekistonni oltindan tushayotgan daromadlar hisobiga davlat xarajatlarining keskin o‘sishini cheklashga chaqirgan edi. Aks holda, bu iqtisodiyotning va allaqachon yuqori bo‘lgan talabning "qizib ketishi"ga olib kelishi mumkinligi qayd etilgan. Shuningdek, joriy iqtisodiy vaziyat islohotlarni jadallashtirish hamda ehtimoliy tashqi zarbalarga bardoshlilikni oshirish uchun "xavfsizlik yostiqchasi"ni shakllantirishga qulay imkoniyat ekani ta’kidlangan.

"Qizib ketish" — iqtisodiyotda talab mamlakatning uni qondirish imkoniyatlaridan (ishlab chiqarish quvvatlari, mehnat resurslari, infratuzilma) tezroq o‘sadigan holatdir. Boshqacha aytganda, talab mamlakat ishlab chiqara oladigan tovarlar yoki ko‘rsata oladigan xizmatlar hajmidan oshib ketsa, ikkita asosiy muammo yuzaga keladi:

1. **Inflyatsiya.** Ishlab chiqaruvchilar va sotuvchilar talabni o‘z vaqtida qondira olmagani uchun narxlarni oshiradi. Bu esa inflyatsiyaning kuchayishiga olib keladi.

2. **Valyuta kursining mustahkamlanishi.** Import tovarlari va xizmatlariga talab yuqori bo‘lgan sharoitda milliy valyuta — so‘m real ifodada (ichki inflyatsiya, savdo hamkorlari inflyatsiyasi va nominal valyuta kursi dinamikasi hisobga olinganda) mustahkamlanishi mumkin. Bu esa mahalliy eksportchilarga salbiy ta’sir qiladi, chunki ularning mahsulotlari tashqi bozorlarda qimmatlashib, raqobatbardoshligi pasayadi.

XVJ missiyasi fikricha, hukumat, jumladan, oltinning yuqori narxi hisobidan tushgan rejalashtirilmagan qo‘shimcha daromadlarni ortiqcha sarflasa, iqtisodiyotning "qizib ketishi"ni yanada kuchaytirishi mumkin. Agar hukumat yangi yirik xarajatlar dasturlari yoki imtiyozli kreditlash dasturlarini ishga tushirsa, bu bozorga yanada ko‘proq mablag‘ kirib kelishiga va allaqachon yuqori bo‘lgan talabning yanada oshishiga olib keladi. Natijada esa Markaziy bank jilovlashga harakat qilayotgan inflyatsiyaning yanada tezlashishiga sabab bo‘lishi mumkin.