Зет авлоди вакиллари «чуқур қайғули ва даҳшатли» 11 сентябрь воқеалари ҳақида илк бор қандай эшитганларини ёдга олишмоқда
Улар ўша куннинг ўзидан эмас, балки йиллар ўтиб — ҳужумлар ҳақида билган лаҳзаларидан қолган аниқ хотираларни ташиб юришади.
Z авлоди вакиллари «ўта қайғули ва даҳшатли» 11 сентябрь воқеалари ҳақида биринчи марта қандай эшитганларини эслашади
Аксарият америкаликлар террорчилар тўртта самолётни эгаллаб олиб, уларни Жаҳон савдо маркази, Пентагон ва Пенсильваниядаги далага уришган куни айнан қаерда бўлганликлари ва нималарни ҳис қилганликларини аниқ эслай олишади.
Эндиликда, 2001 йил 11 сентябрдаги ҳужумлардан 25 йил ўтиб, Америка ҳаётининг катта қисмини бутунлай ўзгартириб юборган ўша кунни эслаш учун жуда ёш бўлган янги авлод вояга етди.
1997 ва 2012 йиллар оралиғида туғилган Z авлоди (Gen Z) вакиллари бу воқеа ҳақида анча кейин, у содир бўлганидан анча вақт ўтгач билишган ва улар айнан ўша кейинги лаҳзани энг аниқ эслашади.
Жанубий Каролина университетининг журналистика йўналишида таҳсил олувчи 20 ёшли талаба Эйвери Блэк BBC’га берган интервьюсида 11 сентябрь ҳақида биринчи марта бошланғич мактабда эшитганини ва кейин уйга бориб, бу ҳақда онасидан сўраганини айтди.
«У менга воқеа содир бўлган куни қаерда бўлганини гапириб беришни бошлади ва кўз ёшларини тутолмай, ичкарига кириб, қайтиб чиқмаган барча ўт ўчирувчилар ҳақида тушунтириб берди», — деб эслайди Блэк.
Болалигида Блэк бу куннинг қанчалик жиддий бўлганини тўлиқ англамаган, аммо баъзи тасвирлар унинг хотирасида муҳрланиб қолган.
У Шимолий минорадан боши пастга қараб қулаётган одамнинг машҳур тасвири — «қулаётган одам»ни жуда аниқ эслайди. Техас штатининг Даллас шаҳрида туғилиб ўсган қиз, шунингдек, ўқитувчилар ўша пайтдаги президент Жорж Бушнинг бошланғич мактабдаги тадбирда ҳужумлар ҳақида биринчи марта хабар топган лаҳзаси акс этган видеони кўрсатишганини ҳам эслайди.
Шимолий Каролинада улғайган 26 ёшли Энни Эрикссон учун 11 сентябрь ҳақидаги илк хотиралар мактаб дарслари ёки янгиликлардан кўра кўпроқ оилавий ҳикоялардан бошланган.
«Онам Нью-Йоркда улғайган, шунинг учун онам менга 11 сентябрь ҳақида гапириб бергани ва ўз биносида яшаган, дўст бўлган бир киши минораларда ҳалок бўлгани ҳақида айтганини эслайман», — деди Эрикссон.
Унинг қўшимча қилишича, мактабда 11 сентябрь ҳақида билганида, бу ўқитувчилар ўз хотиралари билан ўртоқлашиш орқали шахсийлаштира оладиган кам сонли тарихий воқеалардан бири бўлгани уни ҳайратда қолдирган.
Ҳозирги вақтда АҚШ мактабларида ўқувчиларга ушбу ҳужумлар ҳақида таълим бериш бўйича ягона миллий талаб йўқ ва штатларнинг талаблари бир-биридан сезиларли даражада фарқ қилади. Associated Press агентлигининг яқинда ўтказган таҳлилига кўра, 25 та штат давлат мактабларидан 11 сентябрь воқеаларини ўқитишни талаб қилади ёки кутади, 13 та штатда эса 11 сентябрь бўйича дарс бериш ихтиёрий ҳисобланади.
Бироқ, таълим беришни талаб қиладиган ҳар бир штат ҳам аниқ ўқув дастурини белгилаб бермаган.
Висконсинда улғайган Аллегра Ташжяннинг айтишича, биринчи ёки иккинчи синфда ўқитувчиси бу жуда муҳим ва қайғули кун эканини тушунтирган ва бунинг сабабини кимдир биладими деб сўраган. Бир ўқувчи бу Нью-Йоркдаги минораларга самолётлар урилган кун эканини айтганидан кейин, Ташжян нима учун бу ҳақда илгари ҳеч қачон эшитмаганига ҳайрон бўлган.
Кейинроқ, уйда онасининг кирларни тахлаётганини кўриб, ундан Нью-Йоркда самолётлар ҳалокатга учраганини эслайдими-йўқми деб сўраганини эслайди. «У кир тахлашни бир лаҳзага тўхтатиб: „Йўқ, бу ҳақда бирор нарса эшитганман деб ўйламайман“, дегани ёдимда», — дейди ҳозирда 28 ёшли докторантура талабаси.
«Ўша пайтда қандайдир сабабларга кўра, у бу ҳақда гапиришни умуман хоҳламаган шекилли».
Ташжян, Эрикссон, Блэк ва бошқа бир нечта Z авлоди вакиллари BBC’га мактабда ва оила аъзоларидан ҳужумлар ҳақида баъзи тафсилотларни эшитишганини, аммо ўша куни нима содир бўлганини фақат ўзлари мустақил изланиб тўлиқ билиб олишганини айтишди.
«Мен бунинг жиддийлигини тахминан 9 ва 12 ёш орасида интернетда ўқиганларимдан кейингина чиндан англаб етдим», — деди Ташжян.
Блэкнинг айтишича, у бошида бунинг террорчилик ҳужуми эканини англамаган. «Бу мен ўзим мустақил излангунимча ўргатилмаган қисм эди. Болага террорчи ким эканини тушунтириш жуда қийин».
Дьюк университетида «11 сентябрь ва унинг оқибатлари» фанидан дарс берувчи профессор Дэвид Шанцер шу ҳафта кампус журналидаги шарҳида ушбу мавзуга бўлган қизиқиш ҳатто авлодлар алмашса ҳам кучли бўлиб қолаётганини ёзди. Унинг курси тўла, навбат кутиш рўйхатида эса ўнлаб одамлар бор.
«Ўн йил олдин мен талабаларнинг қизиқиши сусайиб боряпти ва дарс бериш учун бошқа мавзу топишим керак бўлади, деб ўйлагандим», — деди у.
Бироқ, унинг сўзларига кўра, ҳозирги дунё воқеалари ёшларда бундан 25 йил аввал, 11 сентябрда нима содир бўлганига нисбатан қизиқишни янада оширган.
«Агар сиз сўнгги бир неча ўн йилликда нималар нотўғри кетганини тушунишни истасангиз, XXI асрнинг биринчи глобал ҳалокати бўлган 11 сентябрь воқеалари ҳақида ўрганишингиз мантиқан тўғри бўлади (бошқалари — Буюк рецессия ва COVID-19 пандемияси)», — деб ёзади у.
Z авлодининг бир нечта вакиллари BBC’га фожиа ҳақида билганларидан кейин ҳам, тенгдошлари орасида 11 сентябрь ҳақидаги суҳбатларни ҳазилга олиш ҳамон кенг тарқалганини айтишди.
Вандербильт университетининг тарих ва сиёсий фанлар профессори Томас Шварцнинг айтишича, яқинда бўлиб ўтган синф муҳокамасида унинг 2004 ёки 2005 йилларда туғилган битирувчи талабалари ўз авлодларининг «11 сентябрь мавзусидан қочиш ва бу ҳақда ҳазил қилиш» одатини қайд этишган.
Унинг қўшимча қилишича, «ота-оналари 11 сентябрь ҳақида шахсий хотираларга эга бўлган шимоли-шарқлик талабалар бу масалага эҳтиёткорлик билан ёндашиб, оилаларида бу мавзуга нисбатан нозиклик борлигини таъкидлашди».
Эрикссоннинг айтишича, кўплаб Z авлоди вакиллари йирик воқеалар ёки фожиаларни аҳамиятсиз қилиб кўрсатишга мойил, чунки улар ё «уларнинг таъсирини тўлиқ тушуна олмайдилар» ёки «дунёмиздаги баъзи жиддий хавотирлар ҳақида жуда чуқур ўйламаслик учун» ҳазилни ҳимоя воситаси сифатида ишлатадилар.
Ҳозир катта ёшли бўлса ҳам, Ташжян ҳар қандай воқеада кўп сонли одамларнинг ҳалок бўлишини тасаввур қилиш у учун ҳамон қийинлигини ва 11 сентябрь қурбонлари кўламини тушуниш учун ҳали ҳам алоҳида шахсларнинг ҳикояларига мурожаат қилишини айтди.
Шанцернинг таъкидлашича, 11 сентябрь ҳақида ўрганиш ва унинг таъсирини тушуниш бевосита тажрибага эга бўлмаган ёш авлодлар учун жуда муҳим бўлиб қолмоқда.
«Аммо кўплаб муҳим тарихий воқеалар каби, агар сиз 11 сентябрнинг нима учун содир бўлганини ва Қўшма Штатлар бунга қандай жавоб қайтарганини тушунмасангиз, бугунги дунёмизни тўлиқ англай олмайсиз», — деди у.