Юзлаб чеҳралар музейи. Тошкентда биринчи ниқоблар музейи қандай пайдо бўлди ва у нимаси билан қизиқарли

**Юзлаб чеҳралар музейи. Тошкентдаги биринчи ниқоблар музейи қандай пайдо бўлди ва у нимаси билан қизиқарли**

«Театр+» киришида ниқоблар дарҳол кўзга ташланади. Бу ерда турли мамлакатлардан келтирилган 100 дан ортиқ экспонат йиғилган: баъзилари жилмайиб туради, бошқалари хафахол кўринади, учинчилари эса худди қўрқувдан қотиб қолгандек. 30 йилдан ортиқ вақтдан бери ушбу коллекцияни театр бадиий раҳбари, педагог, режиссёр ва актёр Михаил Долоко бойитиб келмоқда.

«Газета» у билан ниқобларга бўлган қизиқиши қандай бошлангани, уларни айнан нима жалб қилиши ва нега коллекционер тўпламни томошабинларга кўрсатишга қарор қилгани ҳақида суҳбатлашди.

Менинг қизиқишим Венеция карнавалига саёҳатдан сўнг бошланган (қачон?). Мени таъсирчан чеҳралар, пардоз ва либослар ҳайратда қолдирди. Бундай ниқоб шунчаки юзни яширмайди — у янги образ яратади. Карнавалда у инсонга маълум вақтга одатий ролини тарк этишга имкон берар ва ижтимоий чегараларни ўчириб ташлар эди. Менинг коллекциямда турли хил Венеция ниқоблари, жумладан, таниқли карнавал образлари бор: баута, ларва, коломбина ва вабо шифокори ниқоби.

Вақт ўтиши билан Венеция ниқобларидан меъдамга тегди ва мен бошқача нарсани — алоҳида, кўзни қувонтирадиган нарсани қидира бошладим. Янги мамлакатга келганимда, бозорларга, дўконларга ва театрларга борардим, маҳаллий аҳолидан яна қаерга қараш кераклигини сўрардим. Копи кўп ҳолларда ниқобларни эски-тусқи бозорларидан топардим. Парижда тасодифан беш еврога ниқоб учратиб қолдим, уни «Қовун» деб атайман. Унинг яшил ҳошияли қизил юзи бор. Уни кўрганимда, шунчаки ҳайратда қолдим ва дарҳол коллекция учун сотиб олдим.

Лас-Вегасдаги Цирк дю Солейда мен тўртта карнавал ниқобини сотиб олдим. Улар ҳашаматли патлар, олтин капалаклар ва мунчоқли нақшлар билан безатилган. Яқиндан қараганда усталарнинг машаққатли меҳнати яққол кўринади: ранглар қандай уйғунлашгани, патлар қандай танлангани, нақш қандай тузилгани. Уларга қараб, маҳоратга ҳайрон қоласиз. Мен учун бу ҳам санъат.

Ниқоб қандай образ яратишигина эмас, балки уни тайёрлашга қанча меҳнат сарфлангани ҳам муҳимдир.

Коллекциямдаги энг гўзал ниқоблардан бири — Венада сотиб олган «Кўршапалак» ниқобидир. Унинг кумушранг юзаси ингичка тўрсимон нақш билан қопланган ва марказида ҳамда четаларида қора марваридлар билан безатилган. Ниқобнинг кенг чеккалари ёзилган қанотларни эслатади.

Мен ниқобларни танлайдиган ягона мавзу ёки қатъий мезонлар йўқ. Мени юзнинг ўзи, кайфият ёки ноодатий ечим жалб қилиши мумкин. Баъзан ёққанини тушуниш учун бир қарашнинг ўзи етарли.

Масалан, Испаниянинг «Масхарабоз-виночилар» ниқоби мени ўзининг характери билан жалб қилди. Унда кулаётган жуфтлик тасвирланган ва қаҳрамонларнинг бошларида узум шингиллари бор. Биринчи қарашда Япониянинг «Шамол» ниқоби оддий бўлиб туюлади, аммо юздан ажралиб турадиган сим чизиқлари унга динамика беради. Нидерландия ниқобида учта чеҳра бирлашган: бири жилмаймоқда, иккинчиси қўрққандек туюлади — оғзи ланг очиқ, учинчиси эса ғамгин кўринади.

Ниқобнинг тарихини ҳар доим ҳам билишнинг имкони бўлавермайди, лекин мен уни ким яратганини аниқлашга ҳаракат қиламан. Венецияда менинг иккита севимли устам бор. Мен уларникига тез-тез бораман ва улар оригинал бир нарса ўйлаб топишларини биламан. Масалан, улар Қуёш ва Ой ниқобларини ясашган.

Менинг қизиқишимни билиб, одамлар баъзан менга ниқоблар совға қилишади. Россиянинг «Ванька-дурак» ниқоби — Москвадаги «Кураж» театри ташриф буюрувчиларидан бирининг совғаси. У уни папе-машедан ўзи ясаган ва акварель билан бўяган. Бу ниқобда қимматбаҳо материаллар йўқ, аммо меҳрибонлик ва самимият бор. Айнан шу билан у қадрлидир.

Баъзи ниқобларни спектаклларда ишлатганман. Саҳна учун ҳаммаси ҳам тўғри келавермайди: актёр эркин ҳаракат қилиши ва ўйнаши керак, оғир ва қаттиқ ниқоб эса халақит беради. Чарм ниқобларда нафас олиш осонроқ. Шундайлардан бирини Канададан олиб келганман ва чиқиш пайтида ўзим кийганман.

Коллекцияда 40 дан ортиқ ниқоб бўлганида, мен ўйлаб қолдим: «Нега энди улардан ёлғиз ўзим завқ олишим керак? Одамлар ҳам қарашсин».

Улар учун энг яхши жой театр деб қарор қилдим, шунинг учун коллекцияни Москвадаги уйимдан ўша пайтда ўзим раҳбарлик қилган «Кураж» театрига кўчирдим. Ниқобларни фойега жойлаштирдим, токи томошабинлар спектакллардан олдин ва кейин уларни томоша қилишлари мумкин бўлсин.

Менинг битта севимли ниқобим йўқ ва ҳеч бири мени бутунлай гавдалантира олмайди. Инсон фақат хурсанд ёки фақат ғамгин бўлмайди — ҳар биримизда турли томонлар бор. Аммо менинг театрдаги ҳаётим билан италиялик усталар томонидан буюртма асосида тайёрланган «Триптих» чамбарчас боғлиқ. Ундаги пат драматургияни, ғижжак — мусиқани, актёр ниқоби эса — саҳнадаги инсонни англатади. Бу спектакльнинг учта таркибий қисмидир.

2022 йилда мен Тошкентга кўчиб ўтдим ва коллекцияни ўзим билан олиб келдим. Энди у «Театр+»нинг биринчи қаватида жойлашган. Мен уни фақат спектакль томошабинлари эмас, балки ҳамма кўра олишини хоҳладим, шунинг учун истаган киши коллекцияни бепул томоша қилиши мумкин.

Одамларнинг ниқобларни қандай томоша қилишини кузатишни яхши кўраман. Кимдир бир ниқоб олдида узоқ вақт ушланиб қолади, кимдир эса бутун коллекцияни тезда кўздан кечиради. Болалар энг ёрқин муносабат билдиришади: саволлар беришади, ота-оналарини кўришга чақиришади, ниқобларнинг ифодаларини такрорлашга ҳаракат қилишади. Катталар одатда ўз ишлари билан band ва ёнларидан ўтиб кетишлари мумкин.

Одамлар гўзалликни нафақат музей майдонларида, балки ўз атрофида ҳам тез-тез пайқашларини хоҳлайман.

Бунинг учун пул керак эмас. Тохташ ва булутларга, дарахтларга, гулларга қарашнинг ўзи етарли.

Яқин орада ташриф буюрувчилар баъзи ниқобларни кийиб кўришлари ва суратга тушишлари мумкин бўлган фото ҳудуд очишни режалаштиряпмиз.