Юрак касалликлари нега ёшармоқда ва уларнинг ривожланиш хавфини қандай камайтириш мумкин. Кардиолог маслаҳатлари

Нима учун юрак ва қон томирлари «ёшармоқда» ва уларнинг касалликлари хавфини қандай камайтириш мумкин. Кардиолог маслаҳатлари

Юрак-қон томир касалликлари ҳамон дунёда ўлимнинг асосий сабаби бўлиб қолмоқда — ЖССТ баҳолашига кўра, 2022 йилда барча ўлим ҳолатларининг қарийб 32 фоизи уларнинг ҳиссасига тўғри келган.

Миллий статистика қўмитаси маълумотларига кўра, Ўзбекистонда 2026 йилнинг биринчи ярим йиллигида қон айланиш тизими касалликларидан 54 081 киши вафот этган — бу ушбу даврда вафот этганлар умумий сонининг 62,3 фоизини ташкил этади. Бу ўртача кунига тахминан 300 киши демакдир.

Шифокорлар яна бир тенденцияни қайд этмоқдалар: юрак-қон томир касалликлари тобора ёш беморларда кўпроқ аниқланмоқда.

Хавфни нафақат ирсият, балки камҳаракатлик, доимий стресс, уйқу бузилиши, чекиш ва нотўғри овқатланиш ҳам оширади. Хавфли томони шундаки, баъзи касалликлар узоқ вақт давомида симптомларсиз ривожланиб, биринчи марта инфаркт кўринишида намоён бўлиши мумкин.

Бутунжаҳон юрак куни муносабати билан «Газета» кардиолог ва тиббиёт фанлари доктори Дина Арнопольская билан юрак-қон томир касалликлари нима учун тобора ёшларда кўпроқ учраётгани, хавфларни қандай қилиб ўз вақтида аниқлаш ва юрак саломатлигини сақлашга нима ёрдам бериши ҳақида суҳбатлашди.

Юрак-қон томир касалликларига гипертония, юракнинг ишемик касаллиги, атеросклероз, юрак ритмининг бузилиши, юрак етишмовчилиги, шунингдек, клапанлар ва юрак мушаги касалликлари киради. Дина Арнопольскаянинг сўзларига кўра, Ўзбекистонда ҳам, бутун дунёда бўлгани каби, дастлабки учтаси энг кўп тарқалган. Инфекцион ва ноинфекцион яллиғланишлар, шунингдек, юрак мушаги, қон томирлари ва клапанларининг бошқа касалликлари камроқ учрайди.

Гипертонияда инсонда артериал босим барқарор равишда кўтарилади. Юракнинг ишемик касаллиги юрак мушагининг қон билан таъминланиши бузилиши туфайли, кўпинча коронар артерияларнинг торайиши натижасида ривожланади. Атеросклероз артерия деворларида ёғлар ва бошқа моддалар тўпланганда юзага келади. Аста-секин атеросклеротик бляшка ҳосил бўлиб, у қон томирини торайтиради ва қон ҳаракатига халақит беради. Агар у яллиғланса ва шикастланса, унинг ўрнида тромб ҳосил бўлиши мумкин. У артерияни бутунлай тўсиб қўйишга қодир бўлиб, тўқима қисмининг қон билан таъминланишини бузади ва уни кислороддан маҳрум қилади.

Агар тромб юрак қон томирини тўсиб қўйса, инфаркт, агар мия қон томирини тўсиб қўйса — ишемик инсульт юзага келади. Қон оқимининг тўхташи сабабли бошқа аъзолар ҳам шикастланиши мумкин, масалан, буйраклар, ичак ёки кўз тўрпардаси. Қон томири деворининг заифлашиши аневризмага — қон томири деворининг кенгайишига олиб келиши мумкин, бу эса ёрилганда хавфли ички қон кетишини келтириб чиқаришга қодир. Атеросклероз ривожланишига ва қон томирларининг шикастланишига юқори артериал босим, юқори холестерин, қандли диабет ва сурункали яллиғланиш ёрдам беради.

Алоҳида гуруҳни юрак мушаги касалликлари — кардиомиопатиялар ташкил этади. Уларда миокард қалинлашиши, заифлашиши ёки эластиклигини йўқотиши мумкин, бу эса юракнинг қонни ҳайдашини қийинлаштиради. Бундай касалликлар кўпинча аритмия — юрак қисқаришлари частотаси ва ритмининг бузилиши билан кечади. Аритмиянинг баъзи турлари ирсий бўлиб, юрак ҳужайралари ишига таъсир қилувчи генетик ўзгаришлар билан боғлиқ.

Юрак ва қон томирларини инфекциялар ҳам шикастлаши мумкин. Улар юрак мушаги, клапанлари ва юрак қобиғининг яллиғланишини келтириб чиқаришга қодир. Аутоиммун касалликларда иммунитет тизими хато равишда организмнинг ўз тўқималарига ҳужум қилади. Масалан, юракнинг ревматик касаллиги стрептококк инфекциясига нотўғри иммун реакцияси натижасида ривожланади ва юрак клапанларини шикастлаши мумкин.

Дина Арнопольскаянинг сўзларига кўра, Ўзбекистонда ревматизм юрак клапанлари нуқсонларининг асосий сабаби ҳисобланади. Юракнинг инфекцион, аутоиммун ва ирсий касалликлари камроқ учрайди, бироқ улар ҳам оғир асоратларга олиб келиши мумкин.

Турли юрак-қон томир касалликлари натижасида юрак етишмовчилиги ривожланиши мумкин. Бу юрак аъзоларни кислород ва озуқа моддалари билан таъминлаш учун етарли миқдорда қон ҳайдай олмайдиган ҳолатдир. У ишемик касаллик, узоқ давом этган гипертония, клапанлар ёки юрак мушагининг шикастланиши фонида юзага келиши мумкин.

Юрак-қон томир асоратлари хавфи нафақат соғлиқ ҳолатига, балки ёш ва жинсга ҳам боғлиқ. 2025 йилда Ўзбекистонда эркаклар ўртасида қон айланиш тизими касалликларидан ўлим кўрсаткичи ҳар 100 минг кишига 313,9 та ҳолатни ташкил этган бўлса, аёллар ўртасида бу кўрсаткич 266,6 га етган. Ёш ва меҳнатга лаёқатли ёшда фарқ айниқса сезиларли: ҳар 100 минг эркакка 112,5 та ўлим ҳолати тўғри келган бўлса, аёллар ўртасида бу кўрсаткич 39,1 ни ташкил этган.

«Ёш ва ўрта ёшда юрак-қон томир касалликлари эркаклар ўртасида кўпроқ ўлимга сабаб бўлади, чунки уларда бу касалликлар эртароқ ривожланади. Катта ёшда аёллар бундай ўлимлар частотаси бўйича эркакларга тез етиб олишади. Бу, жумладан, менопауза бошланиши ва қон томирлари эластиклигини сақлаш ҳамда холестерин алмашинувида иштирок этувчи эстрогенлар даражасининг ўзгариши билан боғлиқ. Бир вақтнинг ўзида босим, холестерин ва қанд даражаси кўтарилиши, тана вазни ортиши мумкин», — деб тушунтиради Дина Арнопольская.

Гипертония, инфаркт ва инсультлар бугунги кунда тобора ёш одамларда кўпроқ аниқланмоқда. Дина Арнопольская буни ирсий мойиллик ва ўзгарган турмуш тарзининг бирлашуви билан боғлайди.

Ирсий хусусиятлар юрак ва қон томирларини ташқи омиллар таъсирига нисбатан заифроқ қилиб қўйиши мумкин. Масалан, генетик хусусиятлар холестерин алмашинувига, артериал босимга, қоннинг уювчанлигига ва юрак мушагининг ишига таъсир қилиши мумкин. Бу инсон албатта касал бўлишини англатмайди, аммо оилада эрта инфаркт, инсульт ёки тўсатдан ўлим ҳолатлари кузатилган бўлса, хавф юқорироқ бўлиши мумкин.

Кардиологнинг сўзларига кўра, агар ирсий омиллар ўзгаришсиз қолаётган бўлса, турмуш тарзи сезиларли даражада ўзгарди: одамларнинг жисмоний фаоллиги пасайди, ахборот юкламаси эса сезиларли даражада ошди. У сурункали стресс манбаига айланмоқда, бунда адреналин, норадреналин ва кортизол даражаси кўтарилади. Бу қонда босим ва қанд миқдорининг ошишига, шунингдек, моддалар алмашинувининг бузилишига олиб келиши мумкин. Бундан ташқари, доимий зўриқиш кўпинча уйқу ва уйғоқлик режимини бузади, уйқусизлик эса семириш, гипертония ва қандли диабет хавфини оширади.

«Стресс нафақат яққол ва ўткир — шартли равишда айтганда, нафақат „ликопларни синдириш“ кўринишида бўлиши мумкин. Доимий ахборот оқими, алоқада бўлиш ва атрофда содир бўлаётган воқеаларни суткасига 24 соат давомида назорат қилиш зарурати организмни зўриқиш ҳолатида ушлаб туради. Инсон ўз ҳолатини англамаслиги мумкин, аммо гормонал тизим реакция беришда давом этади», — деб тушунтиради Арнопольская.

Одамлар камроқ ҳаракат қиладиган ва таркибида кўп миқдорда туз, қанд ва тез ҳазм бўлувчи углеводлар бўлган маҳсулотларни — ширинликлар, пишириқлар, ширин ичимликлар ва юқори даражада қайта ишланган овқатларни кўпроқ танлайдиган бўлишди. Тузнинг ҳаддан ташқари кўплиги босимнинг ошишига, қанд ва калориянинг кўплиги эса вазн ортишига ва моддалар алмашинувининг бузилишига ёрдам беради. Чекиш қон томирларини қўшимча равишда шикастлайди ва тромблар ҳосил бўлиши хавфини оширади.

Бу омилларнинг барчаси аста-секин эндотелий — қон томири деворининг ички қатлами ишини бузиши мумкин. Меъёрда у қон томирларининг кенгайишига ёрдам беради ва тромблар ҳосил бўлишига тўсқинлик қилади. Унинг функцияси бузилганда, қон томирлари ёмонроқ бўшашади, осонроқ тораяди ва яллиғланишга, атеросклеротик бляшкалар ва тромблар ҳосил бўлишига мойил бўлиб қолади.

Семириш ҳам юракка тушадиган юкламани оширади ва кўпинча гипертония, углевод ва ёғ алмашинувининг бузилиши билан бирга кечади. Нохуш кўрсаткичлар қаторида Арнопольская сийдик кислотасининг юқори даражасини ҳам тилга олади. Аммо унинг юрак-қон томир касалликлари билан боғлиқлиги юқори босим, қанд ва холестерин билан боғлиқлик каби аниқ эмас, шунинг учун бу кўрсаткич бошқа хавф омиллари билан биргаликда баҳоланади.

«Бир нечта омиллар бир вақтнинг ўзида таъсир қилганда, қон томирларидаги ўзгаришлар эртароқ бошланиши мумкин. Айнан шунинг учун бугунги кунда гипертония ёки атеросклероз ҳали кекса ёшга етмаган одамларда аниқланмоқда. Урбанизациялашмаган ҳудудларда юрак-қон томир касалликларининг одатий ёш манзараси ҳали сақланиб қолмоқда. Шаҳарларда эса ахборот юкламаси, камҳаракатлик, уйқу ва овқатланиш бузилишларининг таъсири кучлироқ намоён бўлади», — дейди шифокор.

Кўпгина юрак-қон томир касалликлари узоқ вақт давомида сезиларли симптомларсиз кечиши мумкин. Бу, биринчи навбатда, кўпинча оғриқ ёки бошқа характерли ҳисларни келтириб чиқармайдиган, аммо аста-секин қон томирларини шикастлайдиган ва юрак, мия ҳамда буйракларга тушадиган юкламани оширадиган гипертонияга тегишли. Гипертонияси бор инсон асоратлар пайдо бўлгунга қадар ижтимоий фаол бўлади ва соғлиғидан шикоят қилмайди. Шунинг учун ЖССТ уни «жимжит қотил» деб атайди: касалликнинг биринчи сезиларли намоён бўлиши баъзан инфаркт ёки инсульт бўлиши мумкин. Шу боис, фақат ўзини ҳис қилишга таяниш мумкин эмас.

Характерли оғриқсиз баъзан ҳатто инфаркт ҳам кечиши мумкин. Бу оғриқ сезиш чегараси юқори бўлган одамларда, шунингдек, асаб тизимининг шикастланиши билан кечиши мумкин бўлган қандли диабет ёки буйрак етишмовчилигида содир бўлиши мумкин. Бундай ҳолларда тўсатдан пайдо бўлган ҳансираш, ҳолсизлик ёки совуқ тер босиши ҳушёр тортиши керак.

«Юрак-қон томир касалликлари профилактикасини болаликдан, соғлом одатларни шакллантиришдан бошлаш керак. Текширувлар ҳажми ва частотаси эса ёшга, ирсиятга ва индивидуал хавф омилларига боғлиқ», — деб тушунтиради Дина Арнопольская.

Оиласида эрта инфаркт, инсульт ёки тўсатдан ўлим ҳолатлари бўлган одамлар эртароқ ва тез-тез текширувдан ўтишлари керак. Кучайтирилган назорат, шунингдек, семириш, қандли диабет, холестерин алмашинувининг бузилиши ва аллақачон аниқланган юқори босимда ҳам зарур. Ҳомиладорлик пайтида гипертония, гестацион диабет ёки бошқа асоратлар бўлган аёлларнинг юрак саломатлигига алоҳида эътибор қаратиш лозим — улар келажакда юрак-қон томир касалликларининг юқори хавфи билан боғлиқ.

Базавий текширув вазн, босим ва пулсни назорат қилишни, шунингдек, глюкоза ва липид спектри — умумий холестерин, паст ва юқори зичликдаги липопротеинлар ҳамда триглицеридлар учун таҳлилларни ўз ичига олади. 40 ёшдан кичик, хавф омиллари бўлмаган одамларга Арнопольская босимни йилига камида бир марта, қанд ва липид спектрини эса тахминан беш йилда бир марта ўлчашни тавсия қилади. 40 ёшдан кейин босимни ҳар уч-олти ойда, қон таҳлилларини эса бир-уч йилда бир марта текшириш лозим. Мунтазам ўлчовлар, ҳатто инсон ўзини яхши ҳис қилса ҳам, кўрсаткичларнинг барқарор равишда кўтарилишини пайқашга ёрдам беради. Шунинг учун, кардиологнинг фикрича, тонометр ҳар бир хонадонда бўлиши керак.

«Агар инсонда аллақачон оғишлар аниқланган бўлса ёки унда семириш, диабет ёхуд юрак-қон томир касалликларининг оилавий тарихи бўлса, текширувлардан тез-тез ўтиб туриш керак. Индивидуал даврийликни кузатувчи шифокор белгилайди», — дейди у.

Кардиолог ҳаётида лоақал бир марта липопротеин (а) ни текширишни маслаҳат беради — бу генетик жиҳатдан белгиланган маркер бўлиб, унинг кўтарилиши атеросклероз, инфаркт ва инсульт хавфи билан боғлиқ. Унинг даражаси асосан ирсият билан белгиланади ва одатда нисбатан барқарор бўлиб қолади, шунинг учун кўпчилик одамлар учун бир марталик таҳлил етарли. Кўрсаткич юқори бўлганда, бошқа хавф омилларини диққат билан назорат қилиш керак.

Агар шикоятлар ёки оғишлар пайдо бўлса, шикоятларга қараб шифокор қўшимча текширувларни тайинлаши мумкин. ЭКГ юракнинг электр фаоллигини баҳолайди, суткалик мониторинг ритмнинг вақти-вақти билан бузилишини аниқлашга ёрдам беради, УТТ (УЗИ) эса юрак тузилишини, клапанлар ҳолатини ва насос функциясини кўрсатади. Гипертонияда кўз тўрпардаси қон томирлари шикастланиши белгиларини шифокор кўз тубини кўздан кечириш пайтида пайқаши мумкин.

Мураккаброқ текширувлар — компьютер ва магнит-резонанс томография, сцинтиграфия, ангиография ва коронарография — аниқ кўрсатмалар бўйича тайинланади.

«Текширув ҳар доим оддий ва ҳаммабоп усуллардан бошланади ва зарурат бўлганда мураккаброқларига ўтилади. 40 ёшдан кейин ЭКГни йилига бир марта қилиш тавсия этилади. Агар инсонда шикоятлар ва илгари аниқланган юрак-қон томир касалликлари бўлмаса, мунтазам равишда юрак УТТдан ўтиш шарт эмас», — деб маслаҳат беради Дина Арнопольская.

Уйда назорат қилиш учун елкага тақиладиган, ўлчами мос келадиган ишончли автоматик тонометрдан ёки билакка тақиладиган тонометрдан фойдаланган маъқул.

Аритмияси бор одамлар механик тонометрдан фойдаланишлари керак — бармоқдаги босимни ўлчайдиган қурилмалар бугунги кунда босимни мониторинг қилиш учун валидация қилинмаган.

Ўлчашдан 30 дақиқа олдин чекмаслик, кофе ёки таркибида кофеин бўлган бошқа ичимликлар ичмаслик, жисмоний машқлар билан шуғулланмаслик керак. Муолажадан олдин қовуқни бўшатиш ва камида беш дақиқа гаплашмасдан ва телефондан фойдаланмасдан дам олиш лозим.

Босим ўтириб ўлчанади: орқа суянчиққа таяниши, оёқ кафтлари полда туриши керак, оёқларни чалкаштириш мумкин эмас. Қўл столга шундай қўйиладики, манжета юрак даражасида бўлсин. У кийим устидан эмас, балки яланғоч елкага тақилади. Ўлчаш пайтида гаплашиш ёки ҳаракатланиш мумкин эмас.

«Биринчи марта босимни иккала қўлда ўлчаш керак. Кейинчалик кўрсаткич юқорироқ бўлган қўлдан фойдаланиш лозим», — деб маслаҳат беради Дина Арнопольская.

Бир сафарда бир-икки дақиқалик оралиқ билан икки марта ўлчаш амалга оширилиши ва ўртача қиймат ҳисобланиши керак. Агар шифокор уйда кузатишни тайинлаган бўлса, босим одатда эрталаб ва кечқурун тахминан бир вақтда, камида уч, яхшиси кетма-кет етти кун давомида ўлчанади. Натижаларни ёзиб бориш ва кейин мутахассисга кўрсатиш лозим.

Диагноз қўйиш учун битта юқори кўрсаткич етарли эмас. Тиббиёт муассасасида ўлчаганда 140/90 мм симоб устунидан ёки уйдаги ўртача босим 135/85 мм симоб устунидан бошлаб гипертония ҳақида гапириш мумкин. Даволаш тўғрисидаги қарорни шифокор нафақат босим даражасига қараб, балки ёш, ҳамроҳ касалликлар ва умумий юрак-қон томир хавфини ҳисобга олган ҳолда қабул қилади.

«Асосий тавсиялар анчадан бери маълум: кун тартиби, тўлақонли тунги уйқу, Ўрта ер денгизи парҳезига яқин овқатланиш ва мунтазам ўртача жисмоний фаоллик. Психоэмоционал стрессни назорат қилиш, чекиш ва бошқа қарамликлардан воз кечиш ҳам муҳимдир», — дейди Дина Арнопольская.

Ўрта ер денгизи парҳезига яқин бўлган рацион кўпроқ сабзавотлар, мевалар, дуккаклилар, бутун донли маҳсулотлар, ёнғоқлар, балиқ ва ўсимлик ёғларини ўз ичига олади. Қизил ва қайта ишланган гўшт, ширинликлар, пишириқлар ва юқори даражада қайта ишланган маҳсулотларни камроқ истеъмол қилиш мақсадга мувофиқдир. Бунда овқатланиш тўлақонли, хилма-хил бўлиши ва организмнинг калория, оқсил, ёғ, углевод, витамин ва минералларга бўлган эҳтиёжига мос келиши керак.

Рациондаги туз ва қанд миқдорига эътибор қаратиш лозим. Тузнинг ҳаддан ташқари кўплиги артериал босимнинг ошишига ёрдам беради, бунда унинг сезиларли қисми туздонлардан эмас, балки колбасалар, консервалар, соуслар, тайёр таомлар ва снеклардан киради. Қанд ва тез ҳазм бўлувчи углеводларнинг — ширин ичимликлар, десертлар ва пишириқларнинг кўплиги вазн ортишига ва моддалар алмашинувининг бузилишига ёрдам бериши мумкин.

Жисмоний фаоллик ҳам кам аҳамиятга эга эмас. Кардиолог катталарга ҳафтасига камида 150 дақиқа ўртача аэроб юкламага вақт ажратишни тавсия қилади. Бу тез юриш, велосипед ҳайдаш, сузиш ёки нафас олиш ва пулсни бироз тезлаштирадиган бошқа фаоллик бўлиши мумкин. Айниқса, узоқ танаффусдан кейин аста-секин бошлаш керак. Аллақачон аниқланган юрак касалликлари бўлган одамлар машғулотларнинг хавфсиз интенсивлигини шифокор билан муҳокама қилганлари маъқул.

Тўлақонли уйқу ҳам юрак-қон томир касалликлари профилактикасига киради. Кўпчилик катталарга етти соатдан тўққиз соатгача уйқу керак бўлади. Нафақат унинг миқдори, балки режими ҳам муҳим: тахминан бир вақтда ётиш ва туриш мақсадга мувофиқ. Доимий уйқусизлик ва номунтазам график босимнинг ошиши, вазн ортиши ва глюкоза алмашинувининг бузилиши билан боғлиқ.

Юрак учун тамаки ва никотин истеъмол қилишнинг барча шакллари, жумладан, электрон сигареталар ҳам хавфлидир.

Чекишдан воз кечиш ҳар қандай ёшда, жумладан, кўп йиллик стажга эга одамларда ҳам инфаркт ва инсульт хавфини камайтиради. Алкоголь истеъмолини ҳам чеклаш зарур — ундан «қон томирларини ҳимоя қилиш» учун фойдаланиш усули мавжуд эмас.

Стрессни ҳаётдан бутунлай чиқариб ташлаш имконсиз, аммо доимий психоэмоционал юкламани камайтириш мумкин. Бунинг учун иш ва дам олишни навбатма-навбат алмаштириш, узлуксиз ахборот оқимини чеклаш ва уйқу, ҳаракат ҳамда тикланиш учун вақт қолдириш муҳимдир.

Фойдали одатлар кўрсаткичларни назорат қилишни бекор қилмайди. Ҳатто ўзини яхши ҳис қилганда ҳам вазн, артериал босим, қанд ва холестерин даражасини кузатиб бориш муҳим. Агар қийматлар меъёрдан чиқиб кетса, фақат турмуш тарзини тузатишнинг ўзи етарли бўлмаслиги мумкин — даволаш заруратини шифокор белгилайди.

«Профилактика ва даволашда беморлар кўпинча иккита хатога йўл қўйишади: ўзларига ўзлари мустақил равишда дори тайинлашади ёки шифокор билан маслаҳатлашмасдан препаратларни қабул қилишни тўхтатишади. Танишларнинг маслаҳатлари ёки интернетдаги маълумотларга қараб даволанишни танламаслик керак. Босим, қанд ёки холестериннинг меъёрлашиши одатда даволаш таъсир қилаётганини англатади, уни бекор қилиш мумкинлигини эмас», — деб таъкидлайди кардиолог.

У профилактика ўзгаришлар оддий ҳаётнинг бир қисмига айлангандагина иш беришини қайд этади.