Ёзувчи Евгений Абдуллаевнинг китоб жавони

Ёзувчи Евгений Абдуллаевнинг китоб жавони

«Китоб жавони» мутолаа маданиятини оммалаштириш мақсадида ташкил этилган. Жавонлар ёнида биз олимлар, ёзувчилар, шоирлар, таржимонлар, журналистлар ва жамоат арбоблари билан уларнинг фикрича ўқишга арзийдиган китоблар ҳамда умуман адабиёт ҳақида суҳбатлашамиз.

Инсон севгисиз яшай оладими? Албатта. У ишлайди, қаергадир боради, унда қандайдир алоқалар пайдо бўлиши мумкин. Фақат севги бўлмайди. Сиз шундай ҳаётни хоҳлармидингиз? Китоблар билан ҳам худди шундай. Бирорта ҳам китоб ўқимай, жуда хотиржам яшаб ўтиш мумкин. Диванда ётиш, рилслар томоша қилиш ва ўйинлар ўйнаш сизни қониқтирадими? Марҳамат. Аммо агар сиз ўзингиз учун яхшироқ нарсани хоҳласангиз, ушбу яхшироқ нарсалар қаторига китоблар ҳам киради.

Мен китоб ўқийдиган одамлар ўқимайдиганлардан албатта яхшироқ демоқчи эмасман. Мазмун бошқа нарсада: барчамиз атрофимиздаги дунё ўзгаришини хоҳлаймиз, лекин ўзимиз аввалгидек қолишни истаймиз. Бундай бўлмайди. Агар ўзимиз ўзгармасак, атрофимизда ҳам ҳеч нарса биз хоҳлаган томонга ўзгара бошламайди.

Агар ҳаёт ҳеч бўлмаганда маълум даражада кутганларингизга мос келишини хоҳласангиз, ўзингиз ўзгаришингиз керак.

Китоб эса буни амалга оширишга ёрдам берадиган воситалардан биридир. Бу шунингдек жиддий фильм, спектакль — шунчаки маълумотни эмас, балки ҳиссий бўёққа эга бўлган билимни узатадиган қандайдир нарса бўлиши мумкин. Нафақат ақлга, балки ҳиссиётларга ҳам мурожаат қиладиган нарса. Мопассаннинг машҳур романи номи билан айтганда, «ҳислар тарбияси» содир бўлади.

Мен тавсия қилмоқчи бўлган биринчи китоб — Иккинчи жаҳон урушининг машҳур тарихчиси Николас Старгарднинг «Сафарбар қилинган миллат. Германия, 1939–1945» китобидир. Китоб The New York Times газетаси талқинига кўра 2015 йилнинг энг сара 100 та китоби рўйхатига кирган.

Старгард Иккинчи жаҳон уруши тарихини глобал воқеалар, йирик ҳарбий операциялар ва машҳур саналар орқали эмас, балки оддий немисларнинг тақдири орқали ҳикоя қилади. Улар сиёсатчи ёки ҳарбий қўмондон бўлишмаган, ваҳшийликлар ҳам, қаҳрамонликлар ҳам кўрсатишмаган, лекин шу даврда яшаб, унинг гувоҳи бўлишган: кимдир жанг қилган, кимдир мудофаа корхоналарида меҳнат қилган, кимдир оддий ҳаётини давом эттирган. Кимдир урушни қўллаб-қувватлаган, кимдир уни қоралаган, кимдир эса уруш бомбардимонлар кўринишида ўз уйига кириб келгунига қадар содир бўлаётган воқеаларга эътибор бермасликка ҳаракат қилган.

Қайлиқлар ва куёвлар, эр-хотинлар, қариндошларнинг ёзишмалари, кундаликлар ва фотосуратлар орқали ёзувчи катта тарих оддий инсон кўзи билан қандай кўринганини кўрсатиб беради.

Ҳозир мен учун мутолаа асосан иш билан боғлиқ. Охирги 20 йил ичида мен шунчаки завқланиш учун камдан-кам китоб ўқийман. Мен адабий танқид, тақризлар ёзаман, шунинг учун ҳатто қизиқарли роман ўқиётганда ҳам ички «калькулятор» бу ҳақда қайси нашр учун ёза олишимни чамалаб туради. Бирор парчани ажратиб олишим, қайд қилиб қўйишим, ниманидир алоҳида файлга сақлашим мумкин — барибир профессионал нигоҳ ишга тушади. Баъзан эрталаб, бир финжон қаҳва устида, ҳали иш ёки ташвишлар ҳақида ўйлагинг келмаганида, жавондан Мандельштам ёки Пастернакни олиб, шунчаки ўқийман.

Менинг фикримча, бадиий адабиётни бир марта ўқиш кифоя қилмайди. Биринчи ўқишда сиз асар билан кўпроқ танишасиз, холос.

Ҳақиқий мутолаа китобга маълум вақт ўтгач қайтганингизда бошланади.

Ўшанда ҳар доим ҳам дарров кўзга ташланмайдиган иккинчи, учинчи қатламлар очилади. Бу худди денгизга ўхшайди: аввал тўлқинлардан завқланасиз, кейин сувга кирасиз, уни ҳис қиласиз, кейин эса тубини кўра бошлайсиз ва у ерда нима борлигини томоша қиласиз.

Мен ҳаётда ҳам, мутолаада ҳам бир умрлик севги тарафдориман.

Менга янги одамлар билан танишиш ёқади, лекин мен доимо анчадан бери танийдиган ва мен учун қизиқарлироқ бўлган инсонларга қайтаман. Китоблар билан ҳам худди шундай: тасодифий танишлар, улфатлар бор ва ҳаётий дўстлар бор. Мен учун булар — Шекспир, Пушкин, Гоголь, Достоевский. Классикани қайта ўқиб, мен ўрганишда давом этаман.

Ўша даврга бошқача нигоҳ билан қарашни Игор Храмовнинг 1930-йиллардан бери мавжуд бўлган, шўролар давридан бери машҳур «Ажойиб одамлар ҳаёти» туркумида чоп этилган «Александр Шморель» китоби тақдим этади. Болалигимда кимникигадир меҳмонга борганда, шундай кулранг муқовали китоблар билан тўлдирилган китоб жавонини жуда тез-тез кўриш мумкин эди. Одамлар бу китобларни жон-дили билан сотиб олишар ва ўқишарди. Ҳозир ҳам бу туркум давом этмоқда.

Александр Шморель машҳур тарихий шахс, сиёсатчи ёки ҳарбий қўмондон бўлмаган. У оддий немис талабаси. Унда нега у ҳақида «Ажойиб одамлар ҳаёти» туркумида китоб чиқди? 1940-йилларнинг бошида у олти нафар шериги билан бирга «Оқ атиргул» — антифашистик гуруҳини тузган бўлиб, унинг аъзолари Германияда содир бўлаётган воқеаларни қораловчи варақаларни чоп этишган ва тарқатишган. 1943 йилда гуруҳ фош этилган, барча иштирокчилар ҳибсга олиниб, ўлим жазосига ҳукм қилинган.

Китоб муҳим саволни ўртага ташлайди: агар жамият ёки давлат фундаментал тамойилларни бузаётганини тушунса, оддий инсон нима қила олади?

Агар сизда на ҳокимият ва на алоҳида имкониятлар бўлмаса, ўз норозилигингизни қандай ифодалаш мумкин? «Оқ атиргул» иштирокчилари бу улар учун қандай якунланишини жуда яхши тушунган ҳолда, содир бўлаётган воқеаларга очиқчасига қарши чиқишган. Бугунги кунда Германияда уларни қаҳрамон деб ҳисоблашади, чунки улар аксарият одамлар содир бўлаётган воқеаларга мослашишга ҳаракат қилаётган бир пайтда қаршилик ўчоғини ярата олишган.

Мутолаа инсоннинг аҳмоқона ва ёмон ишлар қилишни тўхтатишига кафолат бермайди. Китоб ўқиди-ю, меҳрибон бўлиб қолдими? Бу кулгили. Кўп нарса инсон айнан нима ўқишига боғлиқ, айниқса характер шаклланадиган болалик даврида. Китоб универсал дори эмас — у фақат инсоннинг ўзгаришига ёрдам бериши мумкин.

Германия улкан маданиятга, юқори таълим ва фан даражасига, улкан кутубхоналар ва университетларга эга мамлакат эди — ва шу билан бирга ваҳшийлик ва одамларни йўқ қилиш манбаига айланди.

Китобхонлар жамияти ҳам унинг гўзал ва адолатли тузилишига кафолат бермайди.

Бироқ, китобхонлари бўлмаган жамият — бу даҳшатли жамиятдир, шунинг учун мутолаа маданиятини фақат шахсий танлов даражасида қолдириб бўлмайди. Албатта, агар оилада китоб ўқилмаса, унда вояга етган инсоннинг фаол китобхон бўлишини кутиш ғалати. Аммо оиладан ташқари боғча, мактаб, кутубхоналар, китоб клублари ва мутолаани оммалаштириш бўйича бошқа ташаббуслар мавжуд. Барчамиз анча дангасамиз ва агар бизни мураккаброқ нарсаларга ўргатишмаса, биз шунчаки улар билан шуғулланишни бошламаслигимиз мумкин.

Ҳозир мамлакатимизда мутолаа маданияти билан боғлиқ вазият, менинг фикримча, яхшиланди. Давлат даражасида мутолаани рағбатлантириш сиёсати пайдо бўлди: «Ёш китобхон», «Китобхон оила» танловлари ўтказилмоқда, совғалар топширилмоқда. Айниқса кутубхоналар муҳим аҳамиятга эга. Мен ҳозир кутубхоналаримизга бориб хурсанд бўламан — уларни молиялаштириш яхшиланди, кўплари таъмирланди, у ерда доимо қандайдир тадбирлар бўлиб ўтади. Масалан, болалар кутубхонаси таъмирдан сўнг том маънода болалар ва ёшлар билан гавжум. Бу жуда соз.

Кутубхона бугунги кунда шунчаки китоб сақланадиган жой бўлмаслиги керак. Деярли ҳамма нарсани интернетдан топиш мумкин, шунинг учун у ҳаёт қайнайдиган жойга айланиши лозим: ёзувчилар билан учрашувлар, тақдимотлар, танловлар, муҳокамалар ўтказилиши керак.

Мутолаа маданияти — нафақат шахсий одат масаласи.

Унга инсонда ушбу одатни шакллантиришга ёрдам берадиган муҳит керак.

Менинг учинчи тавсиям — бу ҳам Иккинчи жаҳон уруши ҳақидаги, лекин мутлақо бошқа ракурсдаги китоб. Бу албан ёзувчиси, замонавий албан адабиёти классиги Исмоил Кадаренинг «Ўлик армия генерали» романиким.

Воқеалар урушдан кейин содир бўлади. Албания Италия томонидан босиб олинган эди ва у ерда кўплаб италян аскарлари ҳалок бўлган. Уруш тугаганидан ўн беш йил ўтгач, италян генерали уларнинг жасадларини излаб топиш, Италияга қайтариш ва диний маросим билан дафн этиш учун Албанияга келади. Ушбу қидирувлар давомида у катта қийинчиликларга дуч келади.

Бу роман урушнинг ўзи ҳақида эмас, балки ундан кейин нима қолиши ҳақидадир. У хотира ва жароҳат (травма) ҳақида.

Уруш тугади, лекин унинг изи ўнлаб йиллар давомида сақланиб қолиши мумкин. Бунинг устига, ҳар бир халқнинг ўз миллий жароҳати бор. Бир томондан, у одамларни бирлаштириши, умумий хотирани шакллантириши мумкин. Иккинчи томондан — савол туғилади: бу жароҳат билан нима қилиш керак? Содир бўлган воқеалар хотираси билан қандай яшаш керак? Ушбу жароҳатни етказган халқлар ва давлатларга қандай муносабатда бўлиш керак? Тушуниш, кечириш, унутишми — ёки бошқача йўл тутишми?

Менимча, бу учта китобни биргаликда ўқиш қизиқарли. Уларнинг барчаси Иккинчи жаҳон уруши билан боғлиқ, лекин уларнинг ҳар бири урушни бошқа томондан кўрсатади: «Сафарбар қилинган миллат» — оддий одамлар кўзи билан, «Александр Шморель» — индивидуал қаршилик тарихи орқали, «Ўлик армия генерали» эса — уруш хотираси ва унинг оқибатлари орқали.

Нима учун мумтоз асарларни ўқиш муҳим? Классика — бу анча олдин ёзилган, аммо бугунги кун учун ҳам долзарблигини сақлаб қолган қандайдир нарсага эга бўлган китобдир. Шу билан у адабий архивдан фарқ қилади.

Масалан, Пушкин. Унинг ёнида ўнлаб бошқа муаллифлар — Булгарин, Вяземский, Загоскин ва бошқа кўплаб ижодкорлар яшаган. Улар ҳам ёзишган (ва бу улар ёмон ёзган дегани эмас), лекин бугунги кунда улар асосан адабиётшуносларнинг қизиқиш предмети бўлиб қолмоқда, Пушкин эса маданиятда яшашда ва замондошлар учун қизиқарли бўлишда давом этмоқда.

Худди шу гапни Алишер Навоий ҳақида ҳам айтиш мумкин. У ўз даврининг ягона шоири бўлмаган, лекин унинг шеъриятида тил ва даврдаги фарқларга қарамай, замонавий инсон қалбига яқин бўлиб қоладиган нарса бор.

Бундан ташқари, классика одамлар ўртасида коммуникатив майдон яратади.

Замонавий адабиётни бир киши ўқиши, бошқаси эса ўқимаслиги мумкин. Ҳатто энг машҳур китобларни ҳам ҳамма ўқийвермайди. Классика эса, қоида тариқасида, кўпчиликка таниш. Биз иқтибослар алмашишимиз мумкин ва мен сизга «Чем меньше женщину мы любим, тем легче нравимся мы ей» ёки «Мой дядя самых честных правил» қаердан олинганини тушунтиришим шарт эмас.

Қадимги Юнонистонда «Илиада» ва «Одиссея» билан ҳам тахминан шундай бўлган. Одамлар кўплаб парчаларни ёддан билишган, Платон диалогларида эса қаҳрамонлар шунчаки Гомерга ҳавола қилишлари мумкин эди — ва суҳбатдошга ҳеч нарсани тушунтириш талаб этилмасди.

Шу тариқа, классика одамлар ўртасида кўприкка айланади ва уларнинг бир-бирларини яхшироқ тушунишларига ёрдам беради.

Маълумотли инсон эса — албатта жуда кўп китоб ўқиган одам эмас. Бу қандайдир умумий маданий майдонни биладиган инсондир.