Йўналиш варақаси истиқболларни белгилаб беради
МДҲ янги йўлларни очмоқда: Туркманистондаги етакчилар саммити нимани ўзгартиради
Йўналиш варақаси истиқболларни белгилаб беради
9 октябрь куни Туркманистонда МДҲга аъзо давлатлар раҳбарларининг саммити бўлиб ўтади. Ушбу учрашув арафасида «ВЭС 24» Минтақавий интеграцияни тадқиқ қилиш институти (Қозоғистон) раҳбари Таисия Мармонтова билан суҳбатлашди. У бўлажак саммитнинг аҳамияти, унинг эҳтимолий кун тартиби ва Ҳамдўстлик мамлакатлари ҳамкорлигининг асосий йўналишлари бўйича ўз фикрлари билан ўртоқлашди.
Агар умуман Туркманистондаги МДҲ саммитининг аҳамияти ҳақида гапирадиган бўлсак, бу энг аввало аъзо давлатлар учун минтақанинг барқарор ривожланиши билан бевосита боғлиқ бўлган кенг кўламли масалаларни муҳокама қилиш имкониятидир. Гап нафақат иқтисодиёт ва савдо, балки транспорт, ишлаб чиқариш кооперацияси, таълим, гуманитар алоқалар — яъни ўзаро ҳамкорликнинг амалий кун тартибини шакллантирадиган соҳалар ҳақида бормоқда.
Шу билан бирга, етакчилар учрашувининг даражасини ҳам ҳисобга олиш муҳимдир. Тўққизта давлат раҳбарининг иштироки аллақачон эълон қилинган ва Эрон вакилининг таклиф этилганини алоҳида таъкидлаш лозим. Агар ушбу иштирок амалга ошса, у қатор минтақавий масалалар муҳокамасига қўшимча туртки бериши мумкин.
Бу, биринчи навбатда, Каспий ҳамкорлигига тегишли. Каспий мавзуси, моҳиятига кўра, кенг қамровли хусусиятга эга бўлиб, Каспий бешлиги давлатлари ўртасида ҳам кўп томонлама ҳамкорликни, ҳам икки томонлама мувофиқлаштиришни талаб қилади. Ушбу контекстда Эроннинг иштироки транспорт ва иқтисодий алоқаларни, шу жумладан «Шимол — Жануб» йўналиши бўйича муҳокама қилиш учун қўшимча имкониятлар очади. Бироқ, таклиф этилган етакчининг иштирокининг ўзи ҳеч қандай ҳолатда Ҳамдўстлик иштирокчилари таркиби ёки мажбуриятларининг ўзгаришини англатмайди.
Марказий Осиё ва Озарбайжон давлатлари раҳбарларининг учрашувини алоҳида ажратиб кўрсатган бўлардим. Бу ҳақиқатан ҳам истиқболли ва муҳим форматдир. Бу ерда тарихий ва маданий алоқалар, туркий давлатларнинг ўзаро ҳамкорлиги масалалари, шунингдек, аниқ иқтисодий манфаатлар — энг аввало, Транскаспий халқаро транспорт йўналишини ривожлантириш масалалари кесишади.
Айнан шу ерда МДҲнинг умумий кун тартиби аниқ минтақавий манфаатлар билан бирлашиши мумкин. Бунда гап иқтисодиёт учун узоқ муддатли стратегик аҳамиятга эга бўлган йўналишлар: ўзаро савдони соддалаштирадиган келишувларни илгари суриш, ташишларнинг прогноз қилинувчанлигини ошириш ва транспорт инфратузилмасини мувофиқлаштириш ҳақида бормоқда.
Сўнгги масала айниқса муҳимдир. Транспорт йўналишлари реал имкониятлардан узилган ҳолда бир-бири билан рақобатлашмаслиги, балки бир-бирини тўлдириши керак. Кенг кўламли ва истиқболли инфратузилма лойиҳасига эга бўлиш мумкин, аммо агар юк чегарада тўрт-беш кунлаб туриб қолса, ҳар қандай транспорт келишуви ўзининг амалий самарадорлигининг катта қисмини йўқотади. Шу боис, гап шунчаки алоҳида йўналишларни ривожлантириш ҳақида эмас, балки инфратузилма, божхона тартиб-таомиллари ва логистика ягона механизм сифатида ишлайдиган мувофиқлаштирилган транспорт тизимини яратиш ҳақида бормоқда.
Саммитнинг натижадорлигини, менинг фикримча, биринчи навбатда баёнотлар сони билан эмас, балки эришилган келишувлар иштирокчи мамлакатларнинг амалий кун тартибида: савдо, транспорт, кооперация, гуманитар ҳамкорлик ва минтақавий лойиҳаларни амалга оширишда қанчалик аниқ давом этиши билан баҳолаш лозим.