Қирғоғим, меҳрибон қирғоғим…

Қирғоғим, меҳрибон қирғоғим…

7 октябрь куни Туркманистоннинг Каспий денгизи соҳилидаги курорт шаҳрида дипломатик марафон бошланди. Туркманистоннинг Аваза шаҳрида «учта саммит» ўтказилиши ҳақида илк бор шу йилнинг 25 августида Туркман халқининг миллий етакчиси Гурбангули Бердимуҳамедов ва Қозоғистон Президенти Қасим-Жомарт Тоқаев ўртасидаги телефон мулоқоти чоғида батафсил сўз юритилган эди. Ўшанда Қаҳрамон-Арқадағ (Гурбангули Бердимуҳамедовнинг унвони) Қозоғистон раҳбарига Туркманистоннинг «жорий йилнинг 7–9 октябрь кунлари «Аваза» миллий туристик зонасида учта муҳим саммит, хусусан, Марказий Осиё давлатлари раҳбарлари ва Озарбайжоннинг Маслаҳат учрашуви йиғилиши, МДҲ Давлат раҳбарлари кенгаши йиғилиши ва Каспий экологик саммитини ўтказиш тўғрисидаги» ташаббусларини қўллаб-қувватлагани учун миннатдорчилик билдирган эди.

Ушбу саммитларнинг кетма-кетлигида ҳам, уларнинг мазмунида ҳам ҳеч қандай интригани сезмаганлар ўз хулосаларини қайта кўриб чиқишлари керак. Саммит, яъни Марказий Осиё давлатлари раҳбарлари ва Озарбайжоннинг Маслаҳат учрашуви йиғилиши, Туркий давлатлар ташкилоти (ТДТ) доирасидаги ишламаётган ёки оқсаётган интеграция механизмларини қисман алмаштириши керак бўлган янги «Марказий Осиё + Озарбайжон» формати ишининг давоми ҳисобланади. Эслатиб ўтамиз, Туркия Президенти Режеп Таййип Эрдоғаннинг ягона «туркий» тарих, ягона «туркий» алифбо ва бошқа интеграция ташаббусларини фаол илгари суришига жавобан, Туркман халқининг миллий етакчиси Гурбангули Бердимуҳамедов Ўзбекистон, Қозоғистон ва Қирғизистоннинг муқаддас туркий қадамжоларига сафар қилиб, ушбу мамлакатлар президентлари билан учрашди ва тарихий туркий ерлар, аслида, Марказий Осиёда жойлашганини ҳамда Туркия расмийларининг туркийликнинг бошланиши ва етакчиликка бўлган даъволари ҳеч қандай асосга эга эмаслигини кўрсатди. Бу позиция Туркия ва Озарбайжон тандеми томонидан баҳоланди ва ТДТ доирасидаги фаоллик ўрнини Озарбайжон Президенти Илҳом Алиевнинг ташаббуси эгаллади. У Озарбайжонни Марказий Осиё мамлакатларининг ҳамкорлик форматига жалб қилиш орқали туркий давлатлар ҳамкорлигини янада амалий текисликка ўтказиб, юзага келган тарангликни юмшатишга ҳаракат қилди.

Моҳиятан эса, Озарбайжон ўзини бутун Марказий Осиё минтақаси учун Европага асосий «ойна» сифатида кўрсата бошлаганидан ташқари, ҳеч нарса ўзгаргани йўқ. Гап Оралиқ коридор деб аталувчи тизим доирасидаги лойиҳалар мажмуаси ҳақида бормоқда, унинг таркибий қисми Транскаспий йўналишлари ҳисобланади, Оралиқ коридорнинг ўзи эса аллақачон мантиқий ва мазмунан Европа Иттифоқининг Global Gateway лойиҳасига, унинг муҳим минераллар, энергия ва бозорларга чиқишнинг мустақил таъминот занжирлари концепциялари билан бирга интеграция қилинган.

Озарбайжон қўшилганидан кейин бу йўналишдаги ишлар сезиларли даражада фаоллашди: турли лойиҳаларни институционаллаштириш, минтақа мамлакатларининг миллий нормаларини, жумладан, божхона нормаларини унификация қилиш, шунингдек, Озарбайжоннинг Европага «ойнаси»дан манфаатдор бўлган мамлакатлар гуруҳларини (Ўзбекистон–Туркманистон–Озарбайжон–Грузия) шакллантириш бошланди, бунга нафақат Марказий Осиё давлатлари, балки Грузия ҳам жалб этилди. Президент Алиев фаоллигининг чўққиси Ўзбекистонга ташрифи бўлди, у ерда бир нечта жиддий битимлар имзоланди ва Ўзбекистонга портлардан фойдаланиш имкониятини бериш ҳамда Каспийда хусусий ўзбек флотини яратиш орқали «Каспий давлати»га айланиш таклифи янгради, яқинда Туркия–Озарбайжон–Ўзбекистон форматида ўтказилган ҳарбий машғулотлар эса ушбу курсни янада мустаҳкамлади.

Аслида, Оралиқ коридорда ҳеч қандай ёмон нарса йўқ, фақат унинг лойиҳалари Россияни четлаб ўтиб ва РФни изоляция қилиш мақсадида қурилаётганидан ташқари, бу ҳақда Европа Иттифоқининг барча директив ҳужжатларида очиқ айтилган. «Марказий Осиё + Озарбайжон» форматидаги давлат раҳбарларининг Маслаҳат учрашуви эса, шубҳасиз, ўша Европага «ойна» эгаси бўлмиш Озарбайжон Президенти Алиевнинг бенефисига айланади.

Дастлаб режалаштирилган Каспий саммитига ҳам кам бўлмаган интрига солинган эди, унда Туркманистон Президенти Сердар Бердимуҳамедовнинг илк бор 2023 йилда тақдим этилган ва Туркманистон ТИВ томонидан турли халқаро майдонларда фаол илгари сурилаётган «Каспий экологик ташаббуси» тақдим этилиши керак эди. Каспий денгизи атроф-муҳитини муҳофаза қилиш бўйича амалдаги Теҳрон конвенцияси мавжуд бўлган тақдирда, Каспий денгизининг экологик муаммоларини ҳал қилишга халқаро иштирокчиларни, жумладан, БМТ механизмларини кенг жалб этиш эълон қилинганини ҳисобга олмаганда, ушбу ташаббуснинг мазмуни охиригача тушунарли эмас эди.

Айнан мана шу, эҳтимол, туркман томонининг бошқа ташаббуслари билан бирга, ушбу Каспий экологик ташаббусининг асосий мақсади ҳисобланади, яъни – аллақачон мавжуд бўлган Теҳрон ва Оқтау конвенцияларининг руҳи ва матнини заифлаштиришдир. Охиргиси ҳозирча Эрон Межлиси (парламенти) томонидан ратификация қилинмаган ва кучга кирмаган, бироқ барча томонлар томонидан парафирланган ва келишувнинг ўша руҳи ва матнини мустаҳкамлайди, унинг асосий нормаларида Каспий денгизи акваториясидаги бутун вазият учун асосий, бош масъулиятни фақат ва истисно тариқасида бешта соҳилбўйи мамлакати зиммасига олиши, байналмилаллаштириш ёки минтақадан ташқаридаги иштирокчиларни йўл қўйиш жараёнлари эса қабул қилиниши мумкин эмаслиги айтилган.

Айнан шунинг учун экспертлар ва кузатувчилар БМТ ва бошқа халқаро институтлар билан ҳамкорликка ҳавола қилиш ҳам Каспий бўйича аллақачон тузилган келишувларни заифлаштиришга қаратилгандек кўринишини таъкидламоқдалар, бундан мақсад Каспий акваториясида алоҳида мамлакат ёки мамлакатлар гуруҳининг фаолиятига нисбатан консенсус асосида қарор қабул қилиш тамойилини четлаб ўтиш учун тирқиш топишдир.

Айтганча, ўтган йили Туркманистонга ташрифи чоғида Россия Бош вазирининг ўринбосари Дмитрий Патрушев Россиянинг бу масала бўйича позициясини аниқ белгилаб берган эди – Россия Каспийнинг барча экологик муаммоларини фақат Теҳрон конвенцияси доирасида ҳал қилишга тайёр ва шундай қилади. Бироқ, туркман томони Теҳрон конвенцияси ва унинг механизмларида айнан нима етишмаётганини ва нега яна бир, устига-устак жуда ноаниқ механизм талаб этилганини ҳамда у асосий конвенция билан қандай боғланишини тушунтирмасдан, ўз экологик ташаббусини фаол илгари суришда давом этди.