«Марказий Осиё — Корея Республикаси» биринчи саммитида давлат раҳбарлари нималар ҳақида гапиришди

Биринчи «Марказий Осиё — Корея Республикаси» саммитида давлат раҳбарлари нималар ҳақида гапиришди

16 сентябрь куни «Марказий Осиё — Корея Республикаси» давлат раҳбарларининг биринчи саммити бўлиб ўтди. Ушбу формат 2007 йилдан бери амал қилиб келмоқда, бироқ президентлар даражасидаги учрашув илк бор ўтказилди.

Саммит якунлари бўйича Сеул декларацияси қабул қилинди: томонлар бундай учрашувларни ҳар икки йилда бир марта ўтказишга ҳамда таъминот занжирлари, критик минералларни қайта ишлаш, энергетика, транспорт ва рақамли технологиялар соҳаларида ҳамкорликни ривожлантиришга келишиб олдилар. 2028 йилдаги иккинчи саммитни Қозоғистонда ўтказиш режалаштирилмоқда.

«Газета» олти етакчининг ҳар бири илгари сурган таклифларни жамлади.

Ўзбекистон Президенти Шавкат Мирзиёев ҳамкорликнинг бешта стратегик йўналиши бўйича ташаббусларни тақдим этди. Уларнинг биринчиси шерикликни узоқ муддатли режалаштириш билан боғлиқ.

Шавкат Мирзиёев илдам ривожланиш концепциясини ишлаб чиқишни таклиф қилди. У истиқболда мамлакатларга қандай компетенциялар, ишлаб чиқаришлар, инфратузилма ва кадрлар керак бўлишини, шунингдек, потенциал лойиҳалар портфелини олдиндан белгилаб бериши лозим.

Иккинчи йўналиш савдо ва инвестицияларга тегишли.

Ўзбекистон ўз ҳудудида «Марказий Осиё — Корея» саноат-технология паркини жойлаштиришга тайёр. Биргаликдаги саъй-ҳаракатларни автокомпонентлар, электротехника, машинасозлик маҳсулотлари, фармацевтика ва кимё саноати маҳсулотлари ишлаб чиқаришга йўналтириш таклиф этилмоқда. Шавкат Мирзиёев, шунингдек, мамлакатлар ҳудудлари ўртасидаги ҳамкорликнинг муҳим ролини қайд этди ва ҳудудий ҳокимият ҳамда бизнес вакилларини 2027 йилда Самарқандда бўлиб ўтадиган Марказий Осиё ва Кореянинг Учинчи ҳудудлараро форумига таклиф қилди.

Учинчи йўналиш критик муҳим материалларга бағишланган.

Президент Критик минераллар бўйича минтақавий инвестициявий альянс тузишни ва минтақада қайта ишлаш кластерларини ташкил этишни таклиф қилди. Улар ишлаб чиқаришнинг барча босқичларини: геология-қидирув ва қазиб олишдан тортиб, хомашёни чуқур қайта ишлаш ва юқори қўшилган қийматли маҳсулотлар ишлаб чиқаришгача бўлган жараёнларни қамраб олиши керак.

Тўртинчи йўналиш «яшил» ривожланиш ва иқлим ўзгаришига мослашиш билан боғлиқ.

Шавкат Мирзиёев Марказий Осиё ва Корея ўртасида Иқлим ва углерод шериклиги форматини ишга туширишни таклиф қилди. Бешинчи йўналиш ёшлар салоҳиятини рўёбга чиқаришга қаратилган.

Президент инсон капиталини ривожлантириш соҳасида узоқ муддатли шерикликни шакллантиришни таклиф қилди.

Қозоғистон Президенти Қасим-Жомарт Тоқаев кўп томонлама ҳамкорликнинг бир нечта устувор йўналишларини белгилаб берди.

Биринчи йўналиш сифатида у савдо-иқтисодий ва инвестициявий ҳамкорликни тилга олди ва «Марказий Осиё — Корея» саноат ва технологик ривожланиш шериклигини ишга туширишни таклиф қилди.

Ташаббус ишлаб чиқаришни маҳаллийлаштириш, технологиялар трансфери, минтақавий кооперация ва тайёр маҳсулотларни учинчи мамлакатлар бозорларига экспорт қилишга урғу берган ҳолда флагман қўшма лойиҳалар портфелини шакллантиришга қаратилган.

Қозоғистон Президенти транспорт ва логистикани яна бир устувор йўналиш деб атади. Қозоғистон ўз ҳудуди орқали транзит ҳажмини 100 млн тоннагача, Ўрта коридорнинг ўтказувчанлик қобилиятини эса 20 млн тоннагача оширишни режалаштирмоқда. Қасим-Жомарт Тоқаев Ўрта коридорни Арманистон орқали ўтувчи «Трамп йўналиши» (TRIPP) билан интеграция қилиш ва Кореядан Марказий Осиё орқали Европагача бўлган узлуксиз транспорт-логистика занжирини шакллантириш имконияти мавжуд деб ҳисоблайди.

Энергетика соҳасида Қозоғистон Жанубий Кореяга энергия ресурслари етказиб беришни қайта тиклашга ва ядро технологиялари соҳасида Корея компаниялари билан ҳамкорликни кенгайтиришга тайёр.

Президент тоза водород ишлаб чиқариш ва ундан фойдаланиш бўйича пилот лойиҳаларга ўтишга чақирди, Корея бизнесини эса кўмир генерациясини модернизация қилишга таклиф этди.

Қозоғистон Президенти, шунингдек, Корея билан биргаликда Марказий Осиё мамлакатлари учун сунъий интеллект соҳасида мутахассислар тайёрлаш бўйича AI Talent минтақавий дастурини ишга туширишни таклиф қилди.

Критик муҳим материаллар соҳасида Президент қўшма қозоқ-корей компаниясини ташкил этишни таклиф қилди. У тўлиқ ишлаб чиқариш циклини: тадқиқотлар ва хомашё қазиб олишдан тортиб, чуқур қайта ишлаш ва юқори қўшилган қийматли маҳсулотлар ишлаб чиқаришгача бўлган жараённи йўлга қўйишга ёрдам бериши керак.

Давлат раҳбари Кореянинг сув тежовчи ва сувни рақамли ҳисобга олиш технологияларини жалб қилиш бўйича қўшма дастурни ишга тушириш тарафдори эканини билдирди.

Ёшлар ўртасидаги алоқаларни, таълим ва маданий алмашинувларни кенгайтириш учун у Central Asia — Korea Future Generation дастурини ишга туширишга чақирди.

Қирғизистон Президенти Садир Жапаров ҳозирги босқичдаги асосий вазифа сифатида юқори сиёсий ишончни узоқ муддатли иқтисодий ва технологик шерикликка айлантиришни тилга олди.

У «Марказий Осиё — Корея Республикаси» форматидаги ташқи ишлар вазирлари учрашувларининг мувофиқлаштирувчи ролини кучайтиришни ва ушбу механизмга келишувлар ижросини сиёсий кузатиб бориш ҳамда мониторинг қилиш функцияларини беришни таклиф қилди.

Иқтисодий соҳада Садир Жапаров амалдаги Саноат вазирларининг маслаҳат механизми доирасида Инвестициялар бўйича давлат муассасалари кенгашини ташкил этиш, муҳим лойиҳаларнинг ягона портфелини шакллантириш ва қўшма инвестиция фондини тузиш тарафдори бўлди.

Иқлим кун тартиби доирасида Бишкек тоғли ҳудудларнинг иқлим барқарорлиги бўйича шериклик ташкил этиш ташаббуси билан чиқди ва иштирокчиларни 2027 йилда бўлиб ўтадиган «Бишкек+25» Глобал тоғ саммитига таклиф қилди.

Президент таълим дастурлари, академик алмашинувлар ва қўшма тадқиқотларни кенгайтириш ҳисобига инсон капиталини ривожлантиришни ҳамкорликнинг марказий йўналишига айлантиришга чақирди.

Тожикистон Президенти Эмомали Раҳмон саммитда иқтисодий ҳамкорликни чуқурлаштириш ва Марказий Осиё ҳамда Корея ўртасида барқарор таъминот занжирларини яратиш тарафдори бўлиб гапирди. Унинг сўзларига кўра, иқлим ўзгариши, чучук сув танқислиги ва музликларнинг эриши мамлакатларнинг янада яқинроқ ҳамкорлик қилишини талаб этади.

У ўша куни бўлиб ўтган бизнес-саммитда ҳамкорликнинг саккизта йўналишини таклиф қилди. Биринчи йўналиш сифатида Президент «яшил» энергетикани тилга олди.

Мамлакатнинг гидроэнергетика салоҳияти йилига тахминан 530 млрд кВт/соат деб баҳоланади, шундан 6% га яқини ўзлаштирилган. Иккинчи йўналиш стратегик хомашёни қазиб олиш ва қайта ишлаш бўлди: Тожикистонда критик муҳим минераллар ва нодир ер металларининг 10 та тури захиралари, шунингдек, литий, ниобий ва тантал конлари мавжуд.

Эмомали Раҳмон, шунингдек, агросаноат мажмуи, тўқимачилик саноати, туризм, банк ва молия ҳамда сунъий интеллект соҳаларида ҳамкорлик қилишни таклиф этди. Тожикистон, хусусан, қайта ишлаш корхоналари ва экспорт логистика марказлари, тўлиқ циклли тўқимачилик мажмуалари ҳамда хусусий секторни қўллаб-қувватлаш учун микромолиялаштиришга қизиқиш билдирмоқда.

Туркманистон Президенти Сердар Бердимуҳамедов биргаликдаги ишларнинг устувор йўналишлари қаторида шаҳарсозлик ва инфратузилмани ривожлантириш, замонавий шаҳар муҳитини яратишни тилга олди.

Ушбу контекстда у яқинда Туркманистон томонидан илгари сурилган «Ақлли шаҳарлар дипломатияси» ташаббусига тўхталиб ўтди. У саъй-ҳаракатларни бирлаштириш, тажриба ва маълумот алмашиш ҳамда илмий-техник ютуқларни биргаликда жорий этишни назарда тутади.

Таълим соҳасида Туркманистон Марказий Осиё ва Корея ўқув юртлари ўртасида ҳамкорликнинг янги шаклларини, жумладан, қўш қўш диплом дастурларини ривожлантиришни таклиф қилди. Мамлакат, шунингдек, ёшларнинг рақамли билимларини кенгайтириш ва қўшма олимпиадалар, танловлар ҳамда конференциялар ўтказишни муҳим деб ҳисоблайди. Илм-фан соҳасида Сердар Бердимуҳамедов ёш олимларнинг қўшма илмий-тадқиқот ва лойиҳа-қидирув ишларини фаоллаштиришни ҳамда Ёшларнинг инновацион ғояларини ривожлантириш ва жорий этишни қўллаб-қувватлаш институтини ташкил этишни таклиф қилди.

Маданият соҳасида Президент Марказий Осиё мамлакатлари ва Корея ёшларининг маданиятлараро алмашинуви бўйича Йўл харитасини ҳамда «Ёш истеъдодлар» дастурини таклиф қилди. Унинг сўзларига кўра, ёшларни бирлаштирувчи фестиваль, концерт ва ижодий танловларни бундан кейин ҳам ўтказиш зарур.

Корея Республикаси Президенти Ли Чжэ Мён ҳамкорликнинг бешта устунини таклиф қилди: шериклик, тинчлик, ўзаро манфаатли амалий ҳамкорлик, келажак соҳаларидаги ҳамкорлик ва одамлар ўртасидаги алоқалар.

Иқтисодиёт ва технологиялар тобора тезроқ ўзгариб бораётган бир пайтда, Президентнинг фикрича, муносабатлар стратегик хусусият касб этиши лозим. Шу мақсадда у саммитни мунтазам равишда ўтказишни таклиф қилди ва икки йилдан кейин Қозоғистонда учрашишга умид билдирди. Ли Чжэ Мён, шунингдек, минтақанинг бешта давлати ва Кореяни бирлаштирувчи C5+1 форматини параллель равишда ривожлантиришга чақирди.

Президент Марказий Осиё мамлакатларининг минтақавий тинчликка қўшган ҳиссасини, жумладан, 2006 йилдаги ядро қуролидан холи ҳудуд тўғрисидаги шартномани қайд этди. У улардан Сеулнинг КХДР ядро муаммосини ҳал этиш, кореялараро мулоқотни тиклаш ва музокараларни, жумладан, АҚШ ва КХДР мулоқотини қайта бошлашга қаратилган курсини бундан кейин ҳам қўллаб-қувватлашни сўради. Корея терроризм, трансмиллий жиноятчилик ва кибертаҳдидларга қарши курашиш тажрибаси билан ўртоқлашишга тайёр.

Иқтисодиётда Ли Чжэ Мён алоҳида лойиҳалар ва инфратузилма қурилишидан саноат салоҳияти ва ишлаб чиқариш занжирларини биргаликда оширишга ўтишга чақирди.

У минтақа мамлакатлари кучли бўлган соҳаларда, масалан, критик муҳим материаллар, энергетика ва қишлоқ хўжалигида, Корея технологиялари ва кадрлар тайёрлашга таянган ҳолда, маҳаллий қайта ишлаш ва ишлаб чиқаришни кенгайтиришни таклиф қилди. Унинг сўзларига кўра, минтақа қўшилган қиймат ва иш ўринларига эга бўлади, Корея эса етказиб берувчилар ва бозорлар танловини кенгайтиради.

Янги ўсиш манбаларини яратиш учун Президент саноат ва давлат хизматларига сунъий интеллектни жорий этишни ҳамда сув ресурсларини бошқариш, ўрмонларни қайта тиклаш ва энергетик ўтиш соҳаларида иқлим ҳамкорлигини кенгайтиришни таклиф қилди.

Ли Чжэ Мён 2027 йилда Марказий Осиёга кўчиб келганлигининг 90 йиллиги арафасида корё-сарам (этник корейслар) жамоасининг минтақа ривожидаги ролини алоҳида таъкидлади. У биргаликда техник мутахассислар тайёрлашни ҳамда талабалар, тадқиқотчилар ва тадбиркорлар алмашинувини кенгайтиришни таклиф қилди.