Европа ўзининг аккумулятор саноатини қайта жонлантира оладими?

Европа ўзининг батарея саноатини қайта тиклай оладими?

Сўнгги йилларда Европа батареялар соҳасида бир нечта жасоратли қадамларни ташлади, аммо шу билан бирга жуда кўзга ташланадиган муваффақиятсизликларга ҳам учради.

Швециянинг Northvolt ва Норвегиянинг Morrow компаниялари банкротлик тўғрисида ариза беришди ва Европада қитъа яна бир муҳим технологик ўтишни бой бериб қўйгани ҳақида хавотирлар мавжуд.

Транспорт ва саноатнинг тобора кўпроқ қисми қазиб олинадиган ёқилғидан воз кечиб, электр энергиясига ўтаётган бир пайтда, батареялар ўсиш секторига айланиши кутилмоқда.

Бироқ, янги маҳсулотларни бозорга олиб чиқиш учун талаб қилинадиган узоқ муддатлар ва шиддатли рақобат — айниқса Хитой томонидан — бу соҳани юқори хавфли майдонга айлантиради.

Ечимни деярли тасаввур қилиб бўлмайдиган даражада кичик миқёсда топиш мумкинми? Тобора кўпроқ инвесторлар ва тадқиқотчилар бунга ишонишмоқда.

Бир нанометр метрнинг миллиарддан бир қисмига тенг, шунга қарамай, энг муҳим ишларнинг баъзилари айнан шу даражада амалга оширилмоқда.

«Агар сиз буни ишлата олсангиз, у жуда кўп соҳаларга дахл қилади, [аммо] бу хавфли бизнес», дейди Нидерландиянинг LeydenJar технологик фирмаси бош ижрочи директори Кристиан Роод.

18-асрдаги электр элементларининг аждоди шарафига номланган ушбу компания енгилроқ ва самаралироқ анод — ҳар бир батареянинг муҳим қисмини яратиш учун плазмали чўктириш деб аталадиган усулдан фойдаланади.

Кремний анодлар учун жуда самарали ва арзон материалдир, аммо тоза кремний батарея ишлаши ва қайта қувватланиши жараёнида кенгаяди ва қисқаради, бу эса унинг ёрилишига олиб келади.

Бироқ, плазмали чўктиришдан фойдаланган ҳолда, LeydenJar ёрилишга чидамли ва батареянинг ишлаш муддатини, қувватланиш тезлигини ҳамда энергия зичлигини сезиларли даражада — LeydenJar маълумотларига кўра, 50% гача яхшилайдиган ўта юпқа тоза кремний фольгани қатламма-қатлам қуриши мумкин.

«Одатда тоза кремний анод парчаланиб кетадиган жойда, [бу] барқарор бўлиб қолади, шунинг учун бу жуда ажойиб ихтиро бўлди», дейди Роод.

«Биз батареядаги тўсиқни бартараф этамиз.»

Компания тижорат миқёсидаги ишлаб чиқаришни 2026 йил охирида бошлашни кутмоқда, аммо бу босқичга етиб келиш учун 10 йил керак бўлди — бу Deep Tech (чуқур технологиялар) инновациялари талаб қиладиган вақт ва инвестицияларнинг яққол мисолидир.

LeydenJar заводининг Нидерландиянинг Эйндховен шаҳрида, ASML ва компьютер чиплари секторидаги бошқа йирик номлар ватанида жойлашгани тасодиф эмас.

«Кўп одамлар экотизимлар ҳақида назарий жиҳатдан гапиришади; мен сизга айта оламанки, бу бизнинг рақобатбардош устунлигимиз манбаларидан биридир», дейди Роод.

«Бизни фарқлаб турадиган нарса — бу яримўтказгичлардан батареяларга ўтишдир. Лабораторияда принципни исботлаганингиздан сўнг, саноатлаштириш сиздан яримўтказгич технологияси ва етказиб берувчилар билан ишлашни талаб қилади.

Бу катта хавф дегани, аммо патентлаш ва бутун интеллектуал мулкингизни ҳимоя қилиш нуқтаи назаридан катта имконият ҳамдир. Ва буни АҚШ ёки Хитойда амалга ошириш анча қийинроқ.»

Нидерландия ва умуман Европа бўйлаб бир нечта кичикроқ Deep Tech стартаплари нанотехнологияларни батарея бозорида қўллашга ҳаракат қилмоқда.

Улардан бири Нидерландиянинг Делфт шаҳридаги Powall стартапи бўлиб, у бугунги кун батареялари учун хомашё ҳисобланган кукунларни наноқоплаш учун тижорат миқёсидаги ускуналарни ишлаб чиқмоқда.

Бу ерда ҳам миқёс жуда кичик ва бу усул ҳам яримўтказгичлар саноатидан келиб чиққан.

Алоҳида кукун гранулалари микрометрларда, қопламалар эса нанометрларда ўлчанади ва улар атом қатламини чўктириш деб номланувчи жараён ёрдамида қўлланилади.

Powall бош директори Родерик Коленнинг айтишича, тизим бугунги батареяларнинг ишлаш хусусиятларини созлаш ва яхшилашнинг бир нечта усулларини яратади.

«Батареянгизни минглаб марта ишлатгандан сўнг, у аввалгидек яхши ишламайди — наноқопламадан фойдаланганингизда ушбу емирилиш ёки эскиришни секинлаштириш мумкин», деб тушунтиради Колен.

«Сизда юқори сиғимли ёки тез қувватланадиган янги қизиқарли материал, ушбу барча янги ишланмалар бўлиши мумкин. Одатда уларнинг битта жуда яхши элементи бўлади, лекин улар чидамлилик жиҳатидан оқсайди.»

Ва бу уларнинг ҳеч қачон тижорат маҳсулотига айланмаслигини англатади.

«Айнан шу ерда биз ушбу янги материалларни самарали ишлатиш имконини берувчи ҳимоя қопламасини тақдим этиш учун кириб келамиз.»

Кукунлар ва қоплама газ орқали ташилади ва кимёвий реакцияда бирлаштирилади.

Коленнинг айтишича, бу аниқ, аммо мослашувчан жараён бўлиб, уни деярли чексиз равишда ўзгартириш мумкин.

«Сиз уни қанчалик қалинликда қилишни хоҳлаётганингизда катта аниқликка эга бўласиз. Ва бу ишлаш самарадорлигида фарқ қилади.»

На LeydenJar, на Powall тўлиқ батарея яратишга ҳаракат қилмаяпти ва иккаласи ҳам Осиёдаги мижозлар билан тижорат алоқаларига эга.

Аммо LeydenJar вакили Кристиан Рооднинг айтишича, унинг фирмаси каби компаниялар глобал рақобатга айланган ушбу соҳада Европанинг мавқеини мустаҳкамлаши мумкин.

«Энг оддий таққослаш яримўтказгичлар билан боғлиқ бўлиб, у ерда энг яхши чип технологияси учун ҳақиқий пойга кетмоқда.

[Нидерландиянинг технологик гиганти] ASML чиплар ишлаб чиқармайди; у чиплар ишлаб чиқаришдаги муҳим босқичга эътибор қаратади ва шу тариқа, бутун яримўтказгичлар жангида ўз ўрнига эга.

Бизнинг мақсадимиз ҳам шу — батарея анодимиз шу қадар ноёб бўлган мавқега эга бўлишмизки, таъминот занжирида муҳим ўринни эгаллайлик.»

Хўш, бу мақсадлар Европанинг кенг кўламли батарея режаларига қандай мос келади?

Александр Браун — Берлинда жойлашган Mercator Institute for China Studies (Merics) мустақил таҳлил марказининг катта таҳлилчиси.

«Менимча, таъминот занжирининг бир қисми Европада жойлашгани жуда яхши ва агар бу юқори маржа учун имконият яратадиган жуда илғор технологик қисм бўлса, бу ажойиб», дейди Браун менга.

Аммо у «бир вақтнинг ўзида ҳам ҳамкорлик, ҳам рақобат бўлиши мумкинлигини» таъкидлаб, айниқса Хитой бошқа минтақаларга қарамлигини камайтиришга ҳаракат қилишда давом этишидан огоҳлантиради.

«Хитой технологиялар, жумладан, ушбу ниш технологиялари учун маҳаллий муқобилларни ишлаб чиқиш устида жуда қаттиқ ишламоқда.

Хитой ASML ўрнини босишни исташи сир эмас — улар бунинг устида жуда қаттиқ ишлашмоқда ва охир-оқибат бу мақсадга эришишларини истисно қилиб бўлмайди.

Шундай қилиб, менимча, Европа бутун дунёда ўз бозорини топа оладиган жуда нозик, юқори сифатли маҳсулотларни ишлаб чиқишда анъанавий кучли томонларга эга.

Аммо мен, шунингдек, бу [қитъа сиёсатчиларининг] ягона стратегияси бўлиб қолмаслиги муҳим деб ҳисоблайман.»

Бундай ихтисослашган соҳада фаолият юритишнинг қийинчиликлари нафақат технологик хусусиятга эга.

LeydenJar аллақачон тижорат миқёсига етди, аммо Рооднинг айтишича, Европада маблағ йиғиш доим ҳам осон кечмайди.

«Европада етарлича молиялаштириш мавжуд, аммо хавф-хатарга бўлган муносабат Осиё ва АҚШдагидан анча фарқ қилади», дейди Роод.

«Бу биз каби компания учун бир вақтнинг ўзида турли хил молиялаштириш манбалари билан ишлаш кераклигини англатади», деб тушунтиради Роод.

У давлат грантлари, қарз маблағлари билан молиялаштириш, Европа инвестиция банкининг қўллаб-қувватлаши ва компаниянинг улушдорлик капиталида иштирок этишга тайёр бўлган инвесторларни тилга олади.

«Улар жуда кўп қийин шартларни қўйишади ва уларнинг барчаси ўзларининг мустақил текширувларини (due diligence) ўтказишни хоҳлашади. Бу оғир меҳнат», дейди Роод.

Powall вакили Коленнинг айтишича, Европа, айниқса Нидерландия «инновациялар маркази» ҳисобланади ва агар қитъа таваккалчиликка тайёр бўлса, батарея технологияси унга ўз таъсирини кўрсатиш имкониятини беради.

«Бу нисбатан ёш саноат бўлиб, унда заводлар ҳар томонда қурилмоқда. Улар тўғри технологияни излашмоқда. Шунинг учун сиз бу ерда катта рол ўйнашингиз мумкин, чунки ҳажмлар жуда катта.»

Эҳтимол, Европанинг ушбу сектордаги роли улкан батарея гигазаводларини қуришда эмас, балки бутунлай тескари миқёсда бўлар.

Колен айтганидек, «кичик ўзгаришлар катта фарқларни келтириб чиқаради».