Европа инсон ҳуқуқлари суди Туркияга қамоқдаги бизнесменни озод қилишни буюрди
Хайриячи ва фаол Осман Кавала ҳуқуқ ҳимоячилари гуруҳлари сиёсий сабабларга кўра айбловлар қўйгани учун қарийб ўн йил қамоқда ўтирди.
Европа Инсон Ҳуқуқлари Суди (ЙҲҲМ) Туркияга қарийб о'н йилдан бери қамоқда бо'лган бизнесмен ва хайриячи Осман Кавалани зудлик билан озод қилишни буюрди. Суд Каваланинг аҳволи Туркиядаги "тизимли муаммо"ни очиб берганини та'кидлади.
Кавала 2022-йилда 2013-йилда бутун мамлакат бо'йлаб норозилик намойишларида ва уч йилдан со'нг муваффақияциз то'нтариш уринишида иштирок этгани учун умрбод қамоқ жазосига ҳукм қилинди. 2017-йилда дастлабки ҳибсга олиниши ва ҳибсга олинишидан бери ҳам инсон ҳуқуқлари ташкилотлари, ҳам Каваланинг о'зи унга қарши қо'йилган айбловлар сиёсий сабабларга ко'ра эканлигини та'кидлаб келмоқда.
Сешанба куни ЙҲҲМ унинг адолатли суд жараёни, со'з эркинлиги ва уюшиш ҳуқуқлари бузилганини айтиб, унинг ҳибсда сақланишини ноқонуний деб э'лон қилди. Суд қарорида шундай дейилган: "Ариза берувчига қарши ко'рилган чоралар... асосан яширин мақсад билан, я'ни уни Гези Паркидаги намойишлардаги роли ва инсон ҳуқуқлари ҳимоячиси сифатида о'з фикрларини билдиргани учун жазолаш ва уни овозини о'чиришга қаратилган эди". Суд шунингдек, Каваланинг ог'ирлаштирилган умрбод қамоқ жазосини "г'айриинсоний ва камситувчи муносабат" деб топди.
Ҳуқуқ ҳимоячилари ва мухолифат гуруҳлари Президент Ражаб Тоййиб Эрдог'ан ҳукумати суд тизимидан танқидчилар ва рақибларни нишонга олиш воситаси сифатида тобора ко'проқ фойдаланаётганини та'кидламоқда. Европа инсон ҳуқуқлари бо'йича суди Каваланинг иши Туркияда "сиёсий рақиблар, инсон ҳуқуқлари ҳимоячилари ва журналистларни ҳибсга олиш ва судга тортиш" билан бог'лиқ "тизимли муаммо"ни очиб берганини та'кидлади ва бундан ташқари "суд тизимининг мустақиллиги ва холислиги кафолатларига та'сир ко'рсатган структуравий камчиликлар"ни ҳам тилга олди. Бироқ, Туркия ҳукумати судларининг мустақиллигини сақлаб қолмоқда.
68 ёшли Кавала 2017-йил октябр ойида ҳибсга олинганидан кейин Туркияда ҳукуматнинг фуқаролик жамиятига қарши та'қибларининг рамзига айланди. У ва бошқалар 2013-йилда Истанбулнинг Гези бог'ида бошланган ва кейинчалик бутун Туркия бо'йлаб тарқалган ҳукуматга қарши норозилик намойишларини уюштириш ва молиялаштиришда айбланган. Ушбу намойишлар о'ша пайтда Туркиянинг доминант бош вазири бо'лган ва кейинги йили то'г'ридан-то'г'ри сайланган президент бо'лган Эрдог'ан ҳукмронлигига биринчи жиддий қаршилик ко'рсатди.
Инсон ҳуқуқлари бо'йича халқаро ташкилот Амнестй Интернатионалнинг та'кидлашича, прокурорлар Гези бог'идаги норозилик намойишлари ҳукуматни аг'даришга уриниш деб ёлг'он да'во қилишган. 2019-йилда Европа Иттифоқи Суди Каваланинг зудлик билан озод қилинишини талаб қилиб, унинг ҳибсга олинишини о'збошимчалик ва сиёсий мотивларга асосланган деб та'рифлади, Туркия эса бу қарорни амалга оширмади. У дастлаб 2020-йил феврал ойида оқланган, аммо бир неча соат ичида 2016-йилдаги муваффақияциз ҳарбий то'нтариш билан бог'лиқ янги айбловлар билан қайта ҳибсга олинган. Гези бог'идаги норозилик намойишлари бо'йича унинг оқланиши 2021-йил январ ойида бекор қилинди ва 2022-йил апрел ойида умрбод қамоқ жазосига ҳукм қилинди, энди эса бу ҳукм Европа Иттифоқи Суди томонидан "бекор қилинган" деб э'лон қилинди.
Амнестй Интернатионал вакили Эве Гедди Европа Иттифоқи Судининг со'нгги қарорига муносабат билдириб, шундай деди: "Адолатга то'сқинлик қилишнинг бу турига чек қо'йилиши керак. Туркия расмийлари, жумладан, суд ва прокуратура органлари, Усмон Кавалани дарҳол ва шарциз озод қилиш учун ҳаракат қилишлари керак".
Парижда туг'илган ва Буюк Британияда таҳсил олган Кавала машҳур бо'лишдан олдин маданият марказини бошқарган. Эрдог'ан илгари Кавалани Венгрияда туг'илган америкалик миллиардер Жорж Сороснинг агенти бо'лганликда айблаган эди.
Туркия Кавала иши бо'йича Европа Иттифоқи Судининг аввалги иккита қарорини бажармаган ва Анқара суднинг учинчи мажбурий қарорини амалга оширадими ёки ё'қми, нома'лумлигича қолмоқда. Бу иш Анқара ва Страсбург о'ртасидаги со'нгги пайтларда энг муҳим тортишувлардан бири бо'либ қолмоқда.
Европа Кенгаши о'зининг 46 а'зо давлати Европа Иттифоқи Суди қарорларини қандай амалга оширишини назорат қилади. Агар мамлакат қонун устуворлигини жиддий равишда бузган деб топилса, унинг а'золигини музлатиш ёки овоз бериш ҳуқуқини то'хтатиб қо'йиш ваколатига эга. Туркия Европа Иттифоқи Судининг бир нечта асосий қарорларига риоя қилмаганига қарамай, у асосчи а'зо бо'либ қолмоқда, тизим билан ҳамкорлик қилмоқда ва алоқаларини узмаган. Сентабр ойи о'рталарида бо'либ о'тадиган Вазирлар Қо'митасининг йиг'илишида Кавала иши устувор деб топилиши кутилмоқда, аммо қаттиқ жазо чоралари муҳокама қилинадими ёки ё'қми, ҳали аниқ эмас.