Ердаги энг катта «оқ доғ»: дунё океани қанчалик ўрганилган?
Гуам оролидан тахминан 400 километр жануби-ғарбда океан туби Ер пўстининг улкан ёриғи томон кескин пасаяди. У шу қадар чуқурки, агар Эверест чўққиси бутунлай шу ерга жойлаштирилса ҳам, унинг тепаси сув юзасига етиб келмаган бўлар эди. Бу - Мариана ботиғи. Унинг жанубий қисмида эса сайёра океанларининг энг чуқур нуқтаси - Челленжер чуқурлиги жойлашган.
Ердаги энг катта «оқ доғ»: дунё океани қай даражада ўрганилган?
Мариана ботиғи инсоният 150-йилдан ортиқ вақт давомида океанографик тадқиқотлар олиб бораётган бўлса-да, дунё океани ҳақида ҳали ҳам қанчалик оз маълумотга эга эканимизни яққол кўрсатадиган энг ёрқин мисоллардан биридир.
Шу билан бирга, «океаннинг қанча қисми ўрганилган?» деган саволга аниқ рақам билан жавоб бериш осон эмас. Чунки бу ерда ҳаммаси «ўрганилган» деганда нимани назарда тутишимизга боғлиқ. Океан тубини замонавий ускуналар ёрдамида харитага тушириш бир масала бўлса, уни бевосита кўриш, у ердаги тирик организмлар ва экотизимларни тадқиқ этиш мутлақо бошқа масаладир.
Кўп йиллар давомида дунё океанининг 80 фоиздан ортиқ қисми ҳали ўрганилмаган ва харитага туширилмаган деган рақам кенг тарқалган эди. АҚШ Океан ва атмосфера тадқиқотлари миллий бошқармаси — НОАА тизимидаги Миллий экологик ахборот марказлари ҳам айнан шундай таърифдан фойдаланган. Бу кўрсаткич Ниппон Фоундатион–ГЕБСО Сеабед 2030 халқаро лойиҳаси билан боғлиқ бўлиб, унинг мақсади ўн йиллик охиригача сайёрамиз океан тубининг тўлиқ харитасини яратишдан иборат.
Аммо океаннинг «харитага туширилмаган» қисми доимий рақам эмас. Тадқиқотлар кенгайгани сари бу кўрсаткич ҳам ўзгариб бормоқда.
НОАА Осеан Эхплоратион маълумотларига кўра, 2026-йил август ҳолатига дунё океани тубининг 28,7 фоизи замонавий юқори аниқликдаги кўп нурли гидролокаторлар ёрдамида ўрганилиб, харитага туширилган. Бир неча йил аввал бу кўрсаткич тахминан 23 фоиз эди.
Демак, ҳозир ҳам океан тубининг учдан икки қисмидан кўпроғи юқори аниқликдаги батафсил харитага эга эмас. Шу билан бирга, харитага олинган ҳудудлар майдони йил сайин кенгайиб бормоқда.
АҚШ сувларида ҳам бу борада катта «оқ доғлар» сақланиб қолган. 2026-йил январ ҳолатига кўра, мамлакат океан ҳудудлари, соҳилбўйи сувлари ва Буюк кўлларининг 44 фоизи ҳали замонавий талаблар даражасида харитага туширилмаган. АҚШ бу бўшлиқни 2040-йилга қадар тўлиқ бартараф этишни мақсад қилган.
Бироқ океан тубини харитага тушириш уни тўлиқ ўрганиш дегани эмас.
Масалан, сонар билан жиҳозланган кема маълум ҳудуддан ўтиб, океан туби рельефини аниқлаши, сувости тоғлари ёки чуқур ботиқларни топиши мумкин. Аммо бундай маълумотлар у ерда қандай организмлар яшаши, улар ўзаро қандай муносабатда бўлиши ёки маҳаллий экотизим қандай ишлаши ҳақида деярли ҳеч нарса айтмайди.
Шу сабабли харита тузиш океанни ўрганишнинг фақат биринчи босқичи ҳисобланади. Тўлақонли тадқиқот учун одамлар ёки махсус сувости аппаратлари чуқурликка тушиши, ҳудудни бевосита кузатиши, намуналар олиши ва кўрилган нарсаларни ҳужжатлаштириши керак. Бу йўналишдаги ишлар эса океан тубини харитага тушириш жараёнидан анча ортда қолмоқда. НОАА ҳам океаннинг фақат кичик қисми ана шундай кенг маънода бевосита тадқиқ қилинганини қайд этади.