Хитой собиқ бош вазирнинг дафн маросими муносабати билан оммавий мотамни сензура қилди

Хитой собиқ бош вазир Чжу Ронжи учун миллий мотам э'лон қилди, ҳукумат биноларидаги байроқлар ярим туширилди ва Пекин марказида хавфсизлик кучлари кучайтирилди. О'тган ҳафта касалликдан со'нг 97 ёшида вафот этган Чжу сешанба куни Пекиндаги дафн маросимида куйдирилади.

1998-йилдан 2003-йилгача бош вазир бо'либ ишлаган Чжу Хитойнинг иқтисодий ислоҳотларида муҳим шахс сифатида кенг тан олинган. Унинг о'лими 1990-йиллар ва 2000-йилларнинг бошларидаги тезкор ислоҳотлар даврига аниқ яқинлашишни англатади. Давлат оммавий ахборот воситалари уни "содиқ" Коммунистик партия а'зоси ва "ажойиб" ва "вақт синовидан о'тган" куращи сифатида мақтаган бо'лса-да, ҳукумат қайг'уни оммавий равишда намойиш қилишдан эҳтиёт бо'либ, улар Президент Си Цзинпин бощилигидаги ҳозирги ма'муриятга нисбатан билвосита танқидларга айланиши мумкинлигидан қо'рқади.

Чжу ҳақидаги онлайн мунозаралар сензурага учради. Масалан, иқтисодчи Чжао Цзяннинг Чжу даврини одамлар "жуда камбаг'ал", аммо келажакка оптимистик муносабатда бо'лган давр сифатида эслатувчи эссеси нашр этилганидан ко'п о'тмай ВеЧатдан олиб ташланди. Чжаонинг эссеида смартфонлар ёки хавотир уйг'отадиган оммавий ахборот воситаларисиз оддийроқ давр тасвирланган, бу даврда "осмон мовий эди, ҳаёт секин о'згариб турарди ва одамлар аслида нима деб о'йлаганларини айтишлари мумкин эди".

Партия тарихан таниқли амалдорларнинг о'лимига жамоатчиликнинг муносабатидан хавотирда бо'лган. 1976-йилда Бош вазир Чжоу Энлай ва 1989-йилда собиқ КПК бош котиби Ху Яобангнинг о'лими каби о'тмишдаги ҳолатлар кенг миқёсли мотамга олиб келди ва натижада норозилик намойишларига айланди.

Чжунинг о'лими Коммунистик партия 2022-йилда вафот этган Президент Сзян Цземиннинг 100 йиллигини нишонлашдан бир неча кун олдин содир бо'лди. Худди шу даврдаги бу икки нуфузли раҳбарнинг о'лими ко'плаб хитойликлар орасида носталжи туйг'усини уйг'отди ва миллат ко'проқ очиқлик ва эркинликка тайёр бо'либ туюлган даврни эслатди.

Мао Зедонг режими даврида тозаланган Чжу 1976-йилда Мао вафотидан кейин қайта тикланди. У 1989-йилда партия раҳбари ва 1993-йилда президент бо'лган Цзян Земин билан бирга бош вазир бо'либ ишлаган. 1998-йилдан 2003-йилгача улар биргаликда Хитойни сезиларли иқтисодий кенгайиш ва глобал савдога интеграциялашув даврида бошқарган. Бу даврда қийин ислоҳотлар, жумладан, зарар ко'раётган давлат корхоналарини ёпиш, давлат томонидан назорат қилинадиган уй-жой тизимидан тижорат ко'чмас мулк бозорига о'тиш, 1990-йилларнинг охирларида Осиё молиявий инқирозини енгиб о'тиш ва Хитойнинг 2001-йилда Жаҳон савдо ташкилотига кириши кузатилди.

Сиёсатларидан ташқари, иккала раҳбар ҳам о'зига хос ва о'зига хос услублари билан машҳур эди. Цзян Земин ҳақидаги давлат оммавий ахборот воситалари ҳужжатли филмида унинг жонли стол уриш ва кулги орасида алмашиниб туриши ко'рсатилган. О'зининг о'жар ҳазили билан танилган Чжу Ронгжи машҳур фирибгар банкирларни "ярим ақлли" деб атаган ва Янгтзе дарёсидаги тошқин то'г'онларини "тофу қолдиқлари каби нозик ва г'овак" деб та'рифлаган. 1999-йилда АҚШнинг о'ша пайтдаги президенти Билл Клинтон билан бо'либ о'тган матбуот анжуманида, Демократик партияга Хитойнинг хайриялари ҳақида со'ралганда, Жу ҳазиллашиб: "Агар сиёсий хайрия ҳақиқатан ҳам шунчалик самарали бо'лса ва менда 146 миллиард долларлик валюта захираси бо'лса, мен бу мақсад учун камида 10 миллиард доллар ажратишим мумкин. Нима учун атиги 300 000 доллар? Бу жуда аҳмоқона бо'ларди", деб кулгига сабаб бо'лди.

Жу вафот этган куни Жианг Земин ҳужжатли филмида Жу қийин ислоҳотларни амалга оширишга бо'лган ёндашувини тушунтириб берди: "Мен бу ерда ижобий ва салбий томонлар ҳақида гаплашиш учун эмасман. Мен бу ерда ишларни қандай бажариш ҳақида гаплашиш учун келдим". Жианг ва Чжунинг биргаликда кулиб турган ижтимоий тармоқлардаги кенг тарқалган сурати уларнинг очиқ мулоқотини мақтаб, шундай деди: "Улар ҳақиқатни айтишди, мас'улиятни о'з зиммаларига олишди ва халққа хизмат қилишда ҳеч қандай куч сарфлашмади". Бу самимий услуб хитойлик аудиторияда акс-садо беради ва ҳозирги раҳбариятнинг пухта бошқариладиган имиджидан кескин фарқ қилади.

Жу вафот этган куни Жианг Земин ҳужжатли филмида Жу қийин ислоҳотларни амалга оширишга бо'лган ёндашувини тушунтирди. Бу икки раҳбарнинг вафотининг тарихий аҳамияти 1990-йиллар ва 2000-йилларнинг бошларида хусусий тадбиркорлик ва бойлик яратишга устувор аҳамият берган ислоҳотлар даврининг якуний якунини англатади. Бу Президент Сининг марказий назоратни кучайтиришга ва технологик мустақиллик ва стратегик саноатга ё'налтирилган давлат томонидан бошқариладиган иқтисодий сиёсатга ург'у берадиган ёндашувига зид келади.

Душанба куни 40 дақиқалик нутқида Си Коммунистик партияни Жианг меросини қо'ллаб-қувватлашга чақирди ва ҳозирги раҳбариятни унинг сиёсий ва мафкуравий қарашларининг давоми сифатида тасвирлади. У потенциал хавфлардан огоҳлантириб, "Келгусидаги янги ё'лда биз потенциал хавфларга қарши ҳушёрликни оширишимиз керак" деб та'кидлади ва "кучли шамоллар ва сув тошқини ёки ҳатто кучли бо'ронлар келтириб чиқарадиган асосий синовларга фаол равишда жавоб бериш учун" "енгилмас жанговар руҳ ва курашда ажойиб маҳорат"га чақирди. Си шунингдек, Жиангнинг 1989-йилда Тиананмен майдонидаги бостириш билан якунланган демократия тарафдори норозилик намойишларини қо'ллаб-қувватлагани учун Шанхай ислоҳотчи газетасини бостирганини мақтади.

Хитойшунослик профессори ва Лондон Қироллик коллежидаги Лау Хитой институти директори Керри Браун "Си Хитой миллатининг буюк уйг'онишига содиқ" эканлигини та'кидлайди. Унинг қо'шимча қилишича, "У ягона тарихий ривоятни илгари суришга ҳаракат қилмоқда - уларнинг раҳбарияти бошқа келажак ё'лини таклиф қилган ёки таклиф қилган ҳар қандай г'оя оммага намойиш этилмайди." Бунинг о'рнига, уларнинг ҳаёти "улар қилган барча ишлар Хитойни ҳозирги ҳолатига келтиргани ҳақидаги ривоятга бог'ланган бо'лади, бошқа "Агар нима бо'лса" ҳақида о'йламасдан."

Бироқ, Си иқтисодий о'сишнинг секинлашиши, демографик пасайиш, уй-жой нархларининг кескин пасайиши, ёшлар орасида ишсизликнинг юқори даражаси ва завод ишлаб чиқаришининг сустлиги каби жиддий муаммоларга дуч келмоқда. Икки хонали иқтисодий о'сиш даври тугади.

О'тмишдаги давр учун ҳозирги мотам хитойлик оилалар меҳнат яхшиланишни кафолатлайди деб ишонган даврга бо'лган интилишни акс эттиради. Ко'пчилик учун бу ишонч камайди. Чжао Жиан о'з эссеида ёзганидек, "ҳаёт қийин эди, лекин бу умид билан қо'ллаб-қувватланадиган қийинчилик эди". Хитойнинг ҳозирги "моддий мо'ллиги" ва "ко'п қаватли уйлар ва тирбанд ко'чалар билан то'ла осмоно'пар бинолар"ни э'тироф этар экан, у "биз ичимизда шунчалик бо'шлик ҳис қиляпмизми?" деб со'райди.