Ва имконсиз нарса имконли бўлди…

Ва имконсиз нарса имконли бўлди…

Ишониш қийин, лекин бундан 26 йил аввал мен қўлимда катта шиша сув билан исталган Европа давлатида самолётга чиқиш учун мутлақо хотиржам ўтардим. Ҳеч ким мени кроссовкамни ечишга мажбур қилмасди, суюқликларни 100 миллилитрли идишчаларга қуйиш шарт эмасди, аэропортга бориш йўлининг ўзи эса қаҳрамонлик квестини эслатмасди…

Албатта, дунёмиз ундан кейин ҳам ўзгарди. Ва бугунги кунда ёмон томонга бўлаётган бу ўзгаришлар баъзан бизни шундай тезлик билан қамраб оладики, биз уларга кўникишга улгуролмай қоламиз. Аммо жуда кўп нарса айнан ўшанда — 2001 йил 11 сентябрда, имконсиз нарса тўсатдан имконли бўлган кунда бошланган эди.

Тўртта йўловчи самолёти «Ал-Қоида» террорчилари томонидан эгаллаб олинди. Иккитаси Бутунжаҳон савдо маркази минораларига, учинчиси — Пентагонга урилди, тўртинчиси эса йўловчилар самолёт устидан назоратни қайтариб олишга уринганидан кейин Пенсильванияда қулади.

19 нафар самолётни олиб қочганлардан ташқари 2977 киши ҳалок бўлди.

Ўшанда қурбонлар рўйхати ана шундай кўринишда эди. Чорак аср ўтиб, бу рўйхат ҳали ҳам якунланмагани маълум бўлмоқда.

## 11 сентябрь ўлдиришда давом этмоқда

Бутунжаҳон савдо маркази миноралари қулаганда, Қуйи Манхэттенни улкан булут қоплади. Унинг таркибида бетон ва шиша зарралари, асбест, металлар ва ёниш маҳсулотлари бор эди. Ўт ўчирувчилар, полициячилар, шифокорлар ва кўнгиллилар вайроналар устида кунлаб ишладилар. Кейин Ground Zero ҳудудини тозалаётган қурувчилар ва ишчилар келишди. Яқин атрофда оддий нью-йоркликлар яшаш ва ишлашда давом этишди.

Йиллар ўтди — ва одамларда нафас олиш аъзолари касалликлари, кейин эса саратоннинг турли турлари ва бошқа оғир касалликлар аниқлана бошлади. Бугунги кунда терактлар оқибатлари таъсирига учраган одамларни кузатиш ва даволаш учун ташкил этилган Американинг World Trade Center Health Program федерал дастурида 150 мингдан ортиқ киши рўйхатда турибди. Дастурнинг тўққиз мингдан ортиқ рўйхатга олинган иштирокчиси аллақачон вафот этган.

Бу ерда муҳим изоҳ керак: бу ушбу тўққиз минг кишининг барчаси айнан 11 сентябрь туфайли вафот этганини англатмайди. Инсоннинг дастурда иштирок этганининг ўзи ва унинг кейинги ўлими сабаб-оқибат боғлиқлигини исботламайди. Аммо ҳалокатдан кейинги заҳарли муҳит таъсири билан боғлиқ касалликлар рўйхати жуда улкан, шифокорлар эса чорак аср ўтиб ҳам оқибатларни қайд этишда давом этмоқдалар.

Даҳшатли арифметика келиб чиқади. Миноралар саноқли соатлар ичида қулади. Булут аллақачон тарқаб кетган. Ground Zero аллақачон Нью-Йорк марказидаги тутаётган жароҳат бўлишдан тўхтаган. Инсон организмлари ичида эса 11 сентябрь давом этмоқда. Шундай одамлар борки, улар учун бу воқеа умуман ҳеч қачон тугамаган.

Отаси, ўт ўчирувчи Питер Ларсен Бутунжаҳон савдо марказида ҳалок бўлганида Скотт Ларсен тўрт ёшда эди. Скотт улғайди ва у ҳам ўт ўчирувчи бўлди. Бундан ташқари — отаси ишлаган Нью-Йоркнинг ўша ўт ўчириш қисмига хизматга келди.

Ва у ёлғиз эмас. Reuters маълумотларига кўра, 11 сентябрда ҳалок бўлган Нью-Йорк ўт ўчирувчиларининг 58 нафар фарзанди кейинчалик ўзлари FDNY (Нью-Йорк ўт ўчириш департаменти)га хизматга киришган.

Бир авлод учун 11 сентябрь — унутиб бўлмайдиган кун. Кейинги авлод учун эса — инсон эслай олмайдиган отасининг тарихи.

Учинчи авлод учун эса бу шунчаки тарих дарслигидаги бир параграф.

## Америкача «Муҳим нарсалар ҳақида суҳбатлар»

Бугунги кунда яшаётган америкаликларнинг тахминан учдан бир қисми 2001 йил 11 сентябрдан кейин туғилган. Улар учун эгизак миноралар бутун бўлган дунё ҳеч қачон мавжуд бўлмаган. Улар Жанубий минорага урилаётган иккинчи самолёт кадрларини эслашмайди. Ўшанда Нью-Йорк деворларига ёпиштириб ташланган йўқолган одамларнинг суратларини ҳам.

Америка бундан 25 йил аввал, албатта, ҳеч ким ўйламаган муаммога дуч келди: болаларга 11 сентябрь ҳақида қандай гапириб бериш керак? Associated Press тадқиқотига кўра, камида 40 та Америка штати мактабларда 9/11 воқеаларини ўқитишни талаб қилади ёки тавсия этади. Бунинг нимаси қийин, деб туюлиши мумкин? Аммо 11 сентябрь тарихи 11 сентябрь билан тугамайди. Чунки ундан кейин Афғонистон ва Ироқдаги урушлар бўлди. Терактлардан кўп ўтмай қабул қилинган ва Америка махсус хизматлари имкониятларини сезиларли даражада кенгайтирган Patriot Act қонуни бўлди. АҚШда мусулмонларга бўлган муносабатнинг ўзгариши бўлди. Умумий хавфсизлик йўлида фуқаролик ҳуқуқ ва эркинликларининг чекланиши бўлди.

Гуантанамо, МРБнинг махфий қамоқхоналари, қийноқлар, кузатувлар, инсон ҳуқуқлари ва жамият хавфсизлик ваъдалари эвазига қанчалик эркинликни беришга тайёрлиги ҳақидаги кўп йиллик баҳслар пайдо бўлди.

Ва кунларнинг бирида ягона Америка «11 сентябри» мавжуд эмаслиги маълум бўлди. Баъзи штатларда мактаб дастури терроризм, ватанпарварлик, қутқарувчиларнинг ҳаракатлари ва ундан кейинги урушларга урғу беради. Бошқаларида эса болаларга айнан терактлардан кейинги фуқаролик эркинликлари ва давлат сиёсатини, шунингдек, «террорга қарши уруш» оқибатларини муҳокама қилиш таклиф этилади. Яъни, энди нима содир бўлгани устида эмас, балки бунинг Америка фуқаролари учун айнан нимани англатгани устида баҳслашишмоқда.

Менинг авлодим одамлари учун бу жуда ғалати. Биз 11 сентябрни тарих сифатида эсламаймиз. Биз терактни тўғридан-тўғри эфирда кўрганмиз. Таҳририятда, масъул котиб хонасида полда ўтириб, карахт аҳволда, чунки Нью-Йоркда яшайдиган дўстларимиз ва танишларимизга қўнғироқ қилишга ва биринчи икки саҳифа аллақачон босмахонага кетганидан кейин уларни қайта саҳифалашга мажбур бўлганмиз…

Ҳозир эса Америкада шундай катта ёшли одамлар яшамоқдаки, уларга ота-оналари чорак аср аввал нега телевизорга қараб, ўз кўзларига ишона олишмаганини энг бошидан тушунтириш керак. Ахир тарих ҳамиша шахсий хотира тугаган лаҳзада бошланади.

11 сентябрь билан бу айнан ҳозир содир бўлмоқда.

## Фожиа мемга айланганда

Воқеанинг тарихга айланишининг яна бир шафқатсиз белгиси бор.

Унинг устидан ҳазил қила бошлашганда.

Интернетда 11 сентябрь аллақачон нафақат фожиа сифатида мавжуд. У мемга, рилслар, компьютер реконструкциялари, конспирологик назариялар ва қора юмор учун материалга айланди.

Деразалардан нажот топиш имкони бўлмаган тирик одамлар қулаётганини эслайдиган инсон учун бундай муносабат даҳшатли бўлиб туюлиши мумкин. Зумерлар учун эса бу воқеа тахминан динозаврларнинг ҳалокати билан бир вақтда содир бўлгандек… Бу маънода 11 сентябрь деярли ҳар қандай тарихий ҳалокат қисматига дучор бўлди. Вақт масофаси воқеани аста-секин бевосита даҳшатдан маҳрум қилади.

Аммо принципиал фарқ бор. Илгари ҳеч қачон бу жараён ижтимоий тармоқлар ва исталган жаҳон ҳалокатининг деярли ҳар қандай кадрини бир неча сонияда архивдан чиқариб олиш имконияти мавжуд бўлган дунёда содир бўлмаган. Шунинг учун янги авлод учун 11 сентябрь бир вақтнинг ўзида иккита воқеликда мавжуд. Бирида — ҳалок бўлган ўт ўчирувчиларнинг 58 нафар фарзанди оталари кийган ўша формани киймоқда. Бошқасида эса — терактдан ўн йил ўтиб туғилган инсон самолёт ва қулаётган минора суратидан мем яратмоқда. Уларнинг иккаласи ҳам 2026 йилда яшамоқда. Шунчаки бири учун бу оилавий фожиа. Бошқаси учун эса — Интернетдан олинган қадимги нарса.

## 11 сентябрь қурган дунё

У ҳақда умуман кам эслайдиганларда 11 сентябрдан нима қолди?

Жуда кўп нарса. Биринчидан, албатта, жуда кўп миқдордаги ноқулай хавфсизлик қоидалари. Биз аэропортларда пойабзалимизни ечамиз. Қўл юкидаги суюқликни миллилитрлаб ўлчаймиз. Сканерлардан ўтамиз. Биометрия топширамиз. Кузатув камераларига ва хавфсизлик давлатга биз ҳақимизда деярли ҳамма нарсани жазосиз билиш ҳуқуқини бериши ҳақидаги фикрга кўникдик.

Бу чораларнинг ҳаммаси ҳам бевосита 2001 йил 12 сентябрда пайдо бўлмаган. Американинг Transportation Security Administration ташкилоти терактлардан кейин ташкил этилган. Пойабзални кучайтирилган текширувдан ўтказиш ўша йилнинг декабрь ойида Ричард Риднинг этигига яширилган портловчи модда билан самолётни портлатишга уринишидан кейин пайдо бўлди. Суюқликларнинг машҳур чеклови эса фақат 2006 йилда, суюқ портловчи моддалардан фойдаланиш назарда тутилган фитна фош этилганидан кейин юзага келди.

Аммо буларнинг барчаси — 25 йил аввал экилган ва ниҳоли унган бир дарахтнинг шохларидир. Ўшандан бери умумий хавфсизлик қулайликдан кўра анча муҳимроқ бўлиб қолди. Ва нафақат аэропортда. Ҳамма жойда «террорга қарши уруш» бошланди. Гарчи ўша терактларда айбланган Усама бен Ладеннинг ўзини америкаликлар фақат ўн йил ўтиб Покистондан топиб, ўлдиришган бўлса-да. Ва шу билан нуқта қўйиш мумкин эди.

Фақат уруш тугамади. Ва унда ҳеч ким ғалаба қозонмади.

## Ғолиблар бўлмади

Агар жуда оддий айтадиган бўлсак — террорчилар ўзларининг асосий мақсадларига эриша олмадилар. Америка Қўшма Штатлари йўқ бўлиб кетмади. «Ал-Қоида» аввалги имкониятларини йўқотди. АҚШ ҳудудида бундай миқёсдаги янги теракт, худога шукур, содир бўлмади. 2001 йилдан кейин яратилган хавфсизлик тизими ҳақиқатан ҳам илгари имконли бўлиб туюлган кўп нарсаларнинг олдини олишни ўрганди.

Аммо Америка ҳам 2001 йил кузида умид қилган ўша ғалабага эриша олмади. Афғонистон уруши 2021 йилда толибларнинг ҳокимиятга қайтиши билан якунланди. Ироқдаги уруш бутун минтақани ўзгартирди ва ўзидан кейин жавоблари ҳали ҳам изланаётган саволларни қолдирди.

11 сентябрдан кейинги даврнинг турли урушларида юз минглаб одамлар ҳалок бўлди…. Бунга триллионлаб доллар сарфланди. Энг муҳими — ғарб дунёсининг ўзи ўзгарди. 2001 йилда америкаликлар самолётда ёнига сездирмай ўтириб оладиган террорчидан қўрқишарди. Чорак аср ўтиб, давлатлар ҳали ҳам бир-бирлари билан урушмоқда. Терроризм ҳеч қаерга йўқолгани йўқ, аммо жаҳон сиёсати марказида энди мутлақо бошқа таҳдидлар ва бошқа рақиблар турибди.

Дунё кейинги 11 сентябрдан ҳимояланиш тизимини қуришга чорак аср сарфлади. Навбатдаги катта ларза эса аллақачон мутлақо бошқача кўринишга эга. Шунчаки биз 11 сентябрдан кейин пайдо бўлган дунёда яшашга шу қадар кўникиб қолганмизки, унинг қанчалик ўзгарганини сезмай ҳам қолдик.