Умумий географиядан афзаллик сифатида фойдаланиш: Марказий Осиё давлатлари раҳбарлари Авазадаги учрашувда нималарни муҳокама қилишди

Умумий географиядан афзаллик сифатида фойдаланиш: Авазадаги учрашувда Марказий Осиё давлатлари раҳбарлари нималар ҳақида гапиришди

8 октябрь куни Туркманистондаги Каспий денгизи соҳилида жойлашган «Аваза» курорт зонасида Марказий Осиё давлатлари ва Озарбайжон раҳбарларининг саккизинчи Консультатив учрашуви бўлиб ўтди.

Бу Озарбайжон 2025 йил ноябрь ойида ушбу форматнинг тола ҳуқуқли иштирокчисига айланганидан кейинги биринчи расмий учрашувдир. Президентлар Консультатив учрашувлар истиқболларини, минтақа учун чақириқларни ва қўшма лойиҳаларни муҳокама қилдилар.

Барча бешта етакчи ишонч ва яхши қўшничиликни минтақавий ҳамкорликнинг асоси деб атади. Ўзбекистон президенти Шавкат Мирзиёев таъкидлаганидек, Консультатив учрашувлар бошиданоқ давлатлар ўртасидаги ишончга асосланган.

Қозоғистон президенти Қасим-Жомарт Токаев ҳам аҳиллик, ўзаро қўллаб-қувватлаш ва ишончни мамлакатларнинг умумий стратегик суянчи деб атади.

Туркманистон президенти Сердар Бердимуҳамедов бугунги кунда раҳбарлар ўртасидаги ишонч даражаси кенг кўламли вазифаларни ҳал этиш учун етарлича юқори эканини таъкидлади.

Ўзаро ишонч ва шериклик руҳи ҳақида Тожикистон президенти Эмомали Раҳмон ҳам гапирди. Қирғизистон президенти Садир Жапаров ўз мамлакати минтақада яхши қўшничиликни мустаҳкамлашга бундан кейин ҳам ҳисса қўшишга тайёрлигини билдирди.

Шавкат Мирзиёев минтақа мамлакатлариเทҳкан тузилмалар яратишга интилмаётганини таъкидлади. Унинг сўзларига кўра, мустақил давлатлар ўзаро ҳурмат, ишонч ва прагматизм асосида ҳамкорлик қиладиган эгилувчан ва тушунарли формат керак. Қасим-Жомарт Токаев ҳам шунга ўхшаш позицияни эгаллаб, Консультатив учрашувларни ортиқча формаллаштиришдан холи, етакчиларнинг бевосита мулоқот майдони сифатида сақлаб қолишни таклиф этди.

Сердар Бердимуҳамедов Марказий Осиёнинг беш мамлакати ва Озарбайжонни бирлаштирган орти тарафлама шериклик салоҳиятини оширишни устувор йўналиш сифатида белгилади. У форматни ташқи сиёсат, иқтисодиёт ва гуманитар соҳалардаги доимий орти тарафлама механизмлар билан тўлдиришни таклиф қилди. Хусусан, Туркманистон президенти Консультатив учрашувлар доирасида ташқи ишлар вазирликларининг мунтазам музокаралари ўтказилиши тарафдори бўлди.

Сердар Бердимуҳамедов Озарбайжоннинг қўшилишини давлатларнинг кўп йиллик яқинлашувининг энг муҳим ва қонуниятли натижаси деб атаб, бутун форматни орти тарафлама деб таърифлади.

Шавкат Мирзиёев ҳам Озарбайжон ҳақида форматнинг тўла ҳуқуқли иштирокчиси сифатида гапирди. Озарбайжон, хусусан, у таклиф этган «ожиз иқтисодиёт — битта маҳсулот» иқтисодий формуласига кирган.

Қасим-Жомарт Токаев Марказий Осиё ва Озарбайжонни Евразиядаги ўсиш ва геосиёсий ҳамкорлик марказлари деб атади. Садир Жапаровнинг сўзларига кўра, Озарбайжоннинг раислиги қўшма ишга янги суръат бағишлайди ва Қирғизистон унинг устувор йўналишларини амалга оширишни қўллаб-қувватлашга тайёр.

Эмомали Раҳмон Тожикистон Озарбайжон раислиги даврида ишларни ташкил этишда ҳар томонлама ёрдам беришини ваъда қилди.

Озарбайжон президенти Илҳом Алиев ўтган йили Озарбайжоннинг Марказий Осиё мамлакатлари билан товар айланмаси 50% дан ортиқ ўсганини таъкидлади. Озарбайжоннинг Қозоғистон, Ўзбекистон ва Қирғизистон билан қўшма инвестиция фондлари ташкил этилган бўлиб, уларнинг ҳар бирининг капитали «юзлаб миллион доллар билан ўлчанади».

У «уларнинг имкониятларидан янада фаолроқ, биринчи навбатда қўшма лойиҳаларни амалга ошириш, янги ишлаб чиқаришларни яратиш ва саноат кооперациясини кенгайтириш учун фойдаланиш зарур» деган фикрни билдирди. Ўзаро савдони нафақат ошириш, балки биргаликда инвестиция киритиш, ишлаб чиқариш ва ташқи бозорларга чиқиш муҳимдир.

Ўзгариб бораётган дунё вазиятида хавфсизликни таъминлаш ва сув танқислиги бош мавзуларга айланди.

Қасим-Жомарт Токаев терроризм, наркобизнес, қурол-яроғ ва одам савдоси, ноқонуний миграция, уюшган жиноятчилик ва фирибгарликни асосий таҳдидлар деб атади. Қозоғистон президенти рақамли технологиялар террорчилар ва наркокартеллар қўлига тушиб қолиш хавфини алоҳида кўрсатиб ўтди.

Шу сабабли, унга кўра, мамлакатлар муҳим аҳамиятга эга технологияларни назорат қилиш бўйича биргаликда ёндашувларни ишлаб чиқишлари керак. Қасим-Жомарт Токаев, шунингдек, ўтган йили Тошкентда қабул қилинган Минтақавий хавфсизлик ва барқарорлик концепцияси ҳамда Хавфсизлик хавф-хатарлари каталоги тўлиқ амалга оширилишини таъминлашга чақирди.

Сердар Бердимуҳамедов минтақада ва унга қўшни ҳудудларда мустаҳкам тинчлик, хавфсизлик ва олдиндан айтиб бўладиган вазиятни асосий устувор йўналишлардан бири деб атади. У Туркманистон ёндашувининг асоси сифатида цивилизациялашган мулоқот, инқирозларни музокаралар йўли билан енгиб ўтиш ва ишончни қайта тиклашни кўрсатиб, мамлакатларни халқаро хавфсизлик соҳасида келишилган ёндашувларни шакллантиришга чақирди.

Эмомали Раҳмон ҳам МО мамлакатларини хавфсизлик соҳасидаги ҳамкорликни мустаҳкамлашга чақирди, Шавкат Мирзиёев эса минтақа хавфсизлигини мамлакатлар ўртасидаги жипслик ва ишонч билан боғлади.

Қасим-Жомарт Токаев сув танқислиги муаммосини Марказий Осиёдаги барқарорликка таҳдид солувчи асосий чақириқлардан бири деб атади. У минтақадаги барча мамлакатлар манфаатларини ҳисобга олган ҳолда трансчегаравий сув ресурсларини бошқариш бўйича янги ёндашувларни ишлаб чиқишга чақирди. Унинг сўзларига кўра, Марказий Осиёнинг сувдан фойдаланиш бўйича Ҳадли конвенцияси лойиҳаси дастлабки нуқта бўлиши мумкин, ушбу лойиҳа ҳозирда барча томонлар томонидан кўриб чиқилмоқда. Қозоғистон, шунингдек, БМТ шафелигида Халқаро сув ташкилотини тузишни қўллаб-қувватлайди.

Шавкат Мирзиёев сув танқислиги минтақа ривожланиши учун тобора жиддий чекланишга айланаётганини таъкидлади. У рақамли мониторингни жорий этиш, ирригация тармоқлари ва сувни тежовчи технологияларни модернизация қилишни таклиф этди. Ўзбекистон президенти, шунингдек, сув ресурсларидан фойдаланиш бўйича Афғонистон билан доимий мулоқот олиб бориш тарафдори бўлди.

Эмомали Раҳмон иқлим ўзгариши, музликларнинг эриши, сувсизлик ва чанг бўронларига қарши курашда ҳамкорликни ривожлантиришни таклиф қилди. Унинг сўзларига кўра, ушбу ҳодисалар атроф-муҳит ва озиқ-овқат хавфсизлигига бевосита таъсир қилади.

Садир Жапаров ҳам музликлар ва тоғ экотизимларини сақлаб қолиш муҳимлиги ҳақида гапириб, табиий ресурслардан оқилона фойдаланиш ва бу соҳада инновацияларни жорий этишга чақирди.

Президентларнинг таклифлари асосан савдо ва саноат, транспорт, энергетика ва янги технологияларга тааллуқли бўлди. Таълим ва гуманитар алоқалар соҳасида ҳам айрим ташаббуслар янгради.

Шавкат Мирзиёев 2035 йилгача бўлган даврда савдо-иқтисодий ҳамкорликнинг Ҳар томонлама минтақавий дастури ҳақида гапириб, у амалий инструментга айланиши ва минтақанинг асосий афзаллиги — умумий географиясидан фойдаланишга ёрдам бериши кераклигини айтди. Бунинг учун савдодаги тўсиқларни изчиллик билан олиб ташлаш, саноат кооперациясини кенгайтириш ва кўпроқ қўшма лойиҳаларни ишга тушириш зарур.

Ўзбекистон президенти бир нечта мамлакат корхоналари ягона ишлаб чиқариш занжирида ишлаганда, иқтисодиётлар ўртасидаги алоқалар янада мустаҳкамланишини таъкидлади. Ушбу йўналишни ривожлантириш учун Ўзбекистон 2027 йилда Хивада Марказий Осиё ва Озарбайжон бизнес-форумини ўтказишни таклиф қилди.

Шавкат Мирзиёев, шунингдек, Қўшма инвестиция лойиҳаларини молиявий-техник кузатиб бориш платформасини яратишни таклиф этди. У йирик лойиҳаларга нафақат инвестициялар, балки тайёргарлик, экспертиза ва тушунарли молиявий инструментлар ҳам кераклигини тушунтирди. Бу масалани, у таклиф қилганидек, Савдо ва инвестициялар вазирлари кенгаши Ашхободдаги навбатдаги йиғилишда кўриб чиқиши керак.

Қасим-Жомарт Токаев минтақадаги савдо-иқтисодий ҳамкорлик йилдан-йилга янги мазмун билан бойиб бораётганини таъкидлади. Лекин шу билан бирга, ички бозор салоҳияти ҳали тўлиқ ишга солинмаган. Ўтган йили минтақалараро савдо ҳажми давлатлар умумий товар айланмасининг қарийб 8% ини ташкил этди. Президент ҳукуматларга минтақалараро савдо ҳажмини камида 20 млрд долларга етказиши керак бўлган қўшма Ҳаракатлар режасини ишлаб чиқиш ва қабул қилишни топширишни таклиф қилди.

Садир Жапаров Марказий Осиё ва Озарбайжоннинг ягона электрон савдо майдончасини яратишни таклиф қилди. Унинг сўзларига кўра, у бизнес ва харидорларнинг минтақа маҳсулотларидан фойдаланиш имкониятини кенгайтиради. Президент майдончага шахсий логистика: етказиб бериш, омборда сақлаш, божхона расмийлаштируви ва товарларни кузатиб бориш кераклигини таъкидлади. Бу иш учун Қирғизистон Юқори технологиялар парки мутахассисларини жалб қилишга тайёр.

Эмомали Раҳмон минтақанинг бой ресурслари қўшма корхоналар, саноат мажмуалари яратиш ва маҳсулотларни қайта ишлаш учун имкониятлар очаётганини айтди. Тожикистон президенти хизмат кўрсатиш соҳасидаги ҳамкорликни кенгайтириш ва қўшма ишлаб чиқариш-экспорт лойиҳалари тарафдори бўлди.

У, шунингдек, минтақавий етказиб бериш занжирларининг барқарорлигини мустаҳкамлашга чақирди. Эмомали Раҳмон маҳсулотларни ташқи бозорларнинг экологик, углерод ва техник талабларига мослаштириш тажрибаси билан ўртоқлашишни алоҳида таклиф этди.

Сердар Бердимуҳамедов мамлакатларнинг иқлим ва географик афзалликларидан фойдаланишни таклиф қилди. Унинг сўзларига кўра, сифат ва нарх бўйича рақобатлаша оладиган йирик экспорт агросаноат мажмуаларини яратиш мумкин. Бунинг учун транспорт, божхона ва тариф тўсиқларини бартараф этиш керак. У янада эгилувчан схемалар ҳақида ўйлаб кўриш ва электрон тизимларни жорий этишни таклиф қилди, шунингдек, савдони диверсификация қилиш ва товар айланмасини оширишга чақирди. Бу ерда ташаббускорлик ролини, унинг фикрича, тадбиркорлик уюшмалари ва ассоциациялари ўз зиммасига олиши керак.

Қасим-Жомарт Токаевнинг сўзларига кўра, Қозоғистон транспорт инфратузилмасини модернизация қилиш бутун минтақанинг транзит ролини оширади. Президент экспертлар даражасида Ўрта коридор номи билан танилган Транскаспий маршрутини TRIPP (Trump Route for International Peace and Prosperity — Халқаро тинчлик ва фаровонлик йўлидаги Трамп маршрути) транспорт ташаббуси билан интеграция қилишни муҳокама қилишни таклиф этди.

Шавкат Мирзиёев минтақа мамлакатлари глобал савдонинг асосий қуруқликдаги маршрутларидан бирига айланиши мумкинлигини таъкидлади. Лекин бунинг учун, унга кўра, транспорт инфратузилмасини ривожлантиришнинг умумий логикаси керак. Маршрутлар бир-бирини давом эттириши ва ягона тизим сифатида ишлаши учун йирик лойиҳаларни мувофиқлаштириш зарур. Шавкат Мирзиёев Инфратузилмани ривожлантириш бўйича кенгаш тузишни тезлаштиришни таклиф қилди, унинг биринчи йиғилишини Ўзбекистон ўз ҳудудида ўтказишга тайёр.

Садир Жапаров иқтисодий ҳамкорликнинг самарадорлиги транспорт маршрутларининг ишончлилиги, ташиш нархи ва транзитнинг олдиндан айтиб бўладиган вазиятига боғлиқлигини таъкидлади. Қирғизистон президентининг сўзларига кўра, етказиб бериш нархини пасайтириш ва йўл вақтини қисқартириш мўлжал бўлиши керак.

Тожикистон президенти маъмурий, инфратузилмавий ва ташкилий тўсиқларни бартараф этиш, транспорт процедураларини соддалаштириш ва ташувларни рақамли форматга ўтказишга чақирди. У, шунингдек, Марказий Осиё мамлакатлари ва Озарбайжонни дунёнинг бошқа минтақалари билан боғлаши керак бўлган мультимодал маршрутларни ривожлантириш тарафдори бўлди.

Сердар Бердимуҳамедов Шарқ-Ғарб ва Шимол-Жануб йўналишлари бўйича транспорт боғлиқлиги ҳақидаги музокараларга максимал даражада аниқлик киритишга чақирди. Унинг сўзларига кўра, Марказий Осиё-Каспий денгизи-Жанубий Кавказ-Европа коридори асосий роль ўйнаши керак. У Туркманистон Каспийдаги ўз инфратузилмасини ўзаро манфаатли асосда тақдим этишга тайёрлигини билдирди.

Илҳом Алиевнинг сўзларига кўра, сўнгги йилларда Озарбайжон транспорт инфратузилмасига йирик инвестициялар киритди, денгиз портлари, аэропортлар, темир ва автомобиль йўлларини ривожлантирмоқда, шунингдек, Каспий орқали ташувлар ҳажмининг ортгани кузатилмоқда. Мамлакат ва Марказий Осиёнинг умумий вазифаси, унинг сўзларига кўра, ушбу маршрутларни янада самарали ва рақобатбардош қилишдир. Ўтган йили, деб таъкидлади у, Ўрта коридор бўйича транзит ташувлар ҳажми 10% дан ортиқ, 2026 йилнинг биринчи 8 ойида эса яна қарийб 20% га ўсди.

Илҳом Алиев, шунингдек, параллель равишда «Рақамли Ипак йўли» лойиҳаси амалга оширилаётгани, Каспий денгизи туби бўйлаб оптиклаштирилган толали алоқа тармоқларини ривожлантириш бўйича ишлар олиб борилаётганини таъкидлади.

Энергетика ва ресурслар.

Шавкат Мирзиёев минтақа мамлакатларида углеводородларнинг салмоқли захиралари ҳамда гидроэнергетика, қуёш ва шамол генерациясининг катта салоҳияти борлигини таъкидлади. Президент Кичик углеродли энергетика салоҳияти қўшма концепциясини тайёрлашни таклиф қилди. У янги генерация қувватларини қуриш, энергияни сақлаш тизимларини ривожлантириш ва янги энергетика коридорларини яратишни мувофиқлаштиришга ёрдам бериши керак.

Бундан ташқари, Шавкат Мирзиёев Ўзбекистон ташаббуси билан бошланган Критик минераллар бўйича минтақавий альянсни яратишни фаоллаштиришни таклиф қилди. Марказий Осиёнинг критик минераллар захиралари ягона рақамли харитаси биринчи қадам бўлиши мумкин. Президентнинг сўзларига кўра, у хабқаро инвесторларга мамлакатлар бу йўналишни биргаликда ривожлантиришга тайёрлигини кўрсатади.

Эмомали Рахмон устувор энергетика лойиҳалари рўйхатини тузиш ва уларни қўшма молиялаштириш механизмларини белгилашни таклиф қилди. Президент, шунингдек, бутун минтақа эҳтиёжларини қоплайдиган, энг янги технологиялар асосидаги йирик нефтни қайта ишлаш заводини қуриш тарафдори бўлди. Бундан ташқари, Эмомали Раҳмон «яшил» ўтиш минтақавий стратегисини ишлаб чиқишни таклиф этди. У қайта тикланадиган энергия манбаларини ривожлантириш ва энергия самарадорлигини оширишни ҳисобга олиши керак.

Сердар Бердимуҳамедов энергетик ҳамкорлик энергия ташувчиларни транспортировка қилиш учун қувурлар билан чекланиб қолмаслиги кераклигини таъкидлади. Унинг сўзларига кўра, мамлакатлар манфаатдор давлатларга электр энергияси етказиб бериш лойиҳаларини ҳам амалга оширишлари мумкин. Туркманистон президенти, шунингдек, электр энергетикаси соҳасида мамлакатлар ўртасида барқарор алоқаларни яратишни таклиф қилди. Бундай ҳамкорлик, унга кўра, жаҳон энергетика бозорининг беқарорлиги фонида мамлакатларнинг энергетик хавфсизлигини таъминлашга ёрдам беради.

Илҳом Алиев унинг мамлакати қайта тикланадиган энергетика соҳасида Марказий Осиё билан ҳамкорликни кенгайтираётганини ва яшил энергетика коридорини яратиш бўйича Қозоғистон ва Ўзбекистон билан қўшма иш олиб бораётганини эслатиб ўтди.