Умид Роғуни
Тожикистондаги Роғун ГЭСнинг яна бир агрегати 2027 йил сентябрь ойида ишга туширилади
**Умид Роғуни**
Тожикистон Президенти Эмомали Раҳмон Роғун ГЭСнинг учинчи ишлаб турган агрегати ишга туширилиши мамлакат аҳолиси ва иқтисодиётини электр энергияси билан тўлиқ таъминлаш имконини бериши кераклигини маълум қилди. Шу билан бирга, бутун станция қурилиши 2027 йилдан кейин ҳам давом этади. Бу ҳақда Тожикистон раҳбари Тожикистон давлат мустақиллигининг 35 йиллиги муносабати билан қилган чиқишида айтиб ўтди.
Тожикистон 2027 йилда ички электр энергияси тақчиллиги муаммосини тўлиқ бартараф этишни ва эълон қилинган энергетика мустақиллиги мақсадига яқинлашишни режалаштирмоқда. Эмомали Раҳмон ушбу мақсадга эришишни, энг аввало, Роғун ГЭС қурилишининг давом эттирилиши ва навбатдаги гидроагрегатнинг ишга туширилиши билан боғлади.
**Янги агрегат сентябрда ишга тушиши керак**
Раҳмон қурилишнинг ҳозирги суръатлари сақланиб қолса, Роғун ГЭСнинг навбатдаги агрегати 2027 йилда ишга тушишига ишонч билдирди. Аниқроқ муддатни расмийлар аввалроқ — 2027 йилнинг сентябрь ойи деб аташган эди. Бу муддат президентнинг 2025 йил декабрдаги мурожаатномасида белгиланган ва жорий йилнинг август ойида қурилиш майдонига ташриф чоғида тасдиқланган эди.
Ҳозирда станцияда 2018 ва 2019 йилларда ишга туширилган иккита вақтинчалик энергоблок — № 5 ва № 6 ишлаб турибди. Шу боис, № 4 агрегат фойдаланишга топширилган учинчи агрегат бўлади. Бироқ, учинчи ишлаб турган турбинанинг ишга туширилиши Роғун ГЭС лойиҳаси тўлиқ якунланганини англатмайди.
Жаҳон банкининг амалдаги баҳолашига кўра, станция тўлиқ ишга туширилгандан сўнг унинг ўрнатилган қуввати 3 780 МВт ни ташкил этади ва у йилига тахминан 14 400 ГВт·соат ёки 14,4 млрд кВт·соат электр энергияси ишлаб чиқариш имкониятига эга бўлади.
Асосий ишларнинг тўлиқ якунланишини Жаҳон банки тахминан 2033 йилга тўғри келишини мўлжалламоқда.
Шу тариқа, Раҳмоннинг 2027 йилдаги энергетика мустақиллиги ҳақидаги баёноти расмийлар оралиқ босқичдаёқ — ишлаб турган ГЭСлар, янги қуёш станциялари ва энергия тизимини модернизация қилиш билан бирга — ички талабни қоплаш учун етарли миқдорда қўшимча генерация олишни кутаётганини англатади.
Халқаро кредиторлар умуман олганда Роғун мамлакатнинг энергия балансини тубдан ўзгартиришга қодирлигини тасдиқламоқдалар. Жаҳон банки баҳолашига кўра, лойиҳа якунлангач, у Тожикистоннинг қарийб 10 миллион аҳолисини янада ишончли ва арзон электр энергияси билан таъминлаши ҳамда сурункали қишки тақчилликни бартараф этиши керак. Шу билан бирга, келажакдаги генерациянинг бир қисмини Қозоғистон ва Ўзбекистонга экспорт қилиш режалаштирилган.
Июнь ойида Жаҳон банки Роғунни молиялаштиришнинг иккинчи босқичини — Халқаро тараққиёт уюшмасининг 300 миллион долларлик грантини маъқуллади. Биринчи босқични ҳисобга олган ҳолда, Жаҳон банкининг лойиҳани молиялаштириш умумий ҳажми 650 миллион долларга етди.
Қурилиш суръатлари 2026 йилда сезиларли даражада ошди. Август ойида объектга ташрифи чоғида Раҳмонга Роғун ГЭСда 20 мингдан ортиқ қурувчи ва муҳандис-техник мутахассислар ишлаётгани, жалб этилган машина ва механизмлар сони эса қарийб 4 минг бирликка етгани ҳақида ҳисобот берилди.
Станция қурилиши учун 2026 йилги давлат бюджетида 11,4 миллиард сомоний кўзда тутилган. Йилнинг дастлабки етти ойида барча молиялаштириш манбаларидан қурилиш-монтаж ишларига қарийб 8,4 миллиард сомоний йўналтирилди.
Умуман олганда, 2008 йилдан буён давлат Роғун ГЭС қурилиши ва тиклаш ишларига қарийб 60,3 миллиард сомоний йўналтирди.
**Тўғонни кўтариш давом этмоқда**
Станция қувватини оширишнинг энг муҳим шарти нафақат янги турбиналарни монтаж қилиш, балки тўғон ва сув омбори даражасини изчил кўтаришдир. Август ойида президент 2027 йил давомида тўғон белгисини денгиз сатҳидан 1 185 метргача етказишни, сув омборидаги сув даражасини эса 1 165 метрдан кам бўлмаган даражада ушлаб туришни топширди. Айнан сув босимининг ошиши агрегатларнинг босқичма-босқич юқорироқ қувватга чиқишига имкон беради.
Тўлиқ қуриб битказилгандан сўнг, тош-тўкма тўғоннинг баландлиги қарийб 335 метрни ташкил этиши керак, бу эса уни дунёдаги шу турдаги энг баланд тўғонлардан бирига айлантиради.
**Мустақиллик йилларида 2,3 ГВт дан ортиқ қувват қўшилди**
Раҳмон, шунингдек, мамлакат бутун энергетика соҳаси ривожланиши якунларини сарҳисоб қилди. Унинг сўзларига кўра, мустақиллик йилларида соҳада қиймати 30 миллиард сомоний бўлган 36 та давлат инвестиция лойиҳаси амалга оширилди. Ҳозирда қарийб 23 миллиард сомонийлик яна 20 та лойиҳа давом этмоқда.
Ушбу даврда расмийлар 2 300 МВт дан ортиқ янги энергетика қувватлари ишга туширилгани ҳақида хабар беришди, бунинг натижасида Тожикистон энергия тизимининг умумий қуввати қарийб 6 700 МВт га етди.
Энг йирик лойиҳалар қаторида қуйидагилар тилга олинди:
- Сангтўда ГЭС-1;
- Сангтўда ГЭС-2;
- Душанбе ИЭМ-2;
- Роғун ГЭСнинг дастлабки агрегатлари;
- кичик гидроэлектрстанциялар;
- қуёш генерацияси.
Президент келтирган маълумотларга кўра, биргина Сангтўда-1 ва Сангтўда-2 лойиҳалари тегишли равишда 8,5 миллиард ва 3,2 миллиард сомонийга тушган.
Параллел равишда ишлаб турган гидроэлектрстанцияларни реконструкция қилиш ишлари олиб борилмоқда. Қайроққум ГЭС аллақачон кенг кўламли модернизациядан ўтди, Норак ва Сарбанд станцияларида ишлар давом этмоқда.
Яна бир муҳим ўзгариш «Жануб – Шимол» юқори кучланишли электр узатиш линияси ва янги подстанциялар қурилиши бўлди. Бу Тожикистоннинг илгари бўлинган қисмларини ягона миллий энергия тизимига бирлаштириш имконини берди.
**Тармоқларни модернизация қилмасдан туриб, биргина Роғуннинг ўзи етарли бўлмайди**
Шу билан бирга, қўшимча генерация қувватлари энергия тақчиллиги муаммосини ҳал қилишнинг фақат бир қисмидир.
2025 йил декабрь ойида Раҳмоннинг ўзи энергия тизимидаги электр йўқотишлари йилига 3 миллиард кВт·соатдан ошаётганини кўрсатиб ўтган эди. Шу билан бирга, ички талаб ҳам ўсиб бормоқда: ҳукумат баҳолашига кўра, 2030 йилга келиб электр энергиясига бўлган эҳтиёж 2025 йилдагига нисбатан 31 фоизга юқори бўлади.
Шу боис, Тожикистон параллел равишда интеллектуал ҳисобга олиш тизимларини жорий этмоқда, тармоқларни модернизация қилмоқда ва қуёш электр станцияларини қурмоқда. Айнан янги генерация ва йўқотишларни камайтиришнинг уйғунлиги белгиланган муддатга келиб мавсумий тақчилликни ҳақиқатда бартараф этиш имкони бор-йўқлигини белгилаб бериши керак.
Гидроэлектрстанциялардан ташқари, расмийлар қуёш энергетикасининг тезкор ривожланишига умид қилмоқдалар. Ўзининг байрам чиқишида Раҳмон 2026 йилнинг ноябрь ойига қадар Ашт ва Жайҳун туманларида умумий қуввати 500 МВт бўлган иккита қуёш станциясини ишга тушириш режалаштирилганини маълум қилди.
Аввалроқ президент бир неча йил ичида мамлакатда 1 500 МВт гача қуёш қувватларини ишга тушириш учун тўғридан-тўғри инвестицияларни жалб қилиш ниятида эканлигини ҳам баён қилган эди.
Бу Тожикистоннинг гидроэнергетика тизими учун жуда муҳим, чунки унда ишлаб чиқариш дарёларнинг мавсумий сувлилигига кучли даражада боғлиқдир.