Улар Россиядан қочишди, аммо Ғарб уларни ортга қайтарди
Ўтган йил давомида Европа Иттифоқи ва АҚШдан бошпана сўраган ҳукуматга қарши фаолларнинг Россияга депортация қилиниши кескин ошди.
Улар Россиядан қочишди, аммо Ғарб уларни ортга қайтарди
Декабрь ойида самолёт Москвага қўнганида, Россия хавфсизлик хизматлари кутиб турган эди. Бортда АҚШ томонидан депортация қилинган россияликлар, жумладан, сиёсий бошпана берилиши рад этилган фаоллар бор эди.
«Бу жуда даҳшатли эди. Қўрқувдан тиззаларим титрарди», дейди депортация қилинганлардан бири Катя. У ҳали ҳам Россияда бўлгани учун шахсини ҳимоя қилиш мақсадида исмини ўзгартирдик.
Катя икки йил олдин Россияни тарк этиб, АҚШдан бошпана сўраб мурожаат қилган эди.
Россия 2022 йилда Украинага кенг кўламли босқин бошлаганида, кўплаб мамлакатлар қочаётган россияликларни очиқ кўнгил билан кутиб олди. Аммо тўрт йилдан ортиқ вақт ўтиб, муносабат кескинлашди. Ғарб мамлакатларидан мажбуран ортга қайтарилаётган урушга қарши россияликлар сони ортиб бормоқда ва Катянинг ҳолати улар дуч келиши мумкин бўлган хавф-хатарларни кўрсатади.
АҚШ расмийлари Катянинг норозилик намойишларида қатнашгани ва мухолифат ҳаракатига мансублиги ҳақида далиллар тақдим этганини айтганидан кейин унинг бошпана сўровини рад этди.
Катянинг айтишича, Москвада ФСБ хавфсизлик хизмати ходимлари депортация қилинган барча эркакларга ҳарбий ҳужжатларни топшириб, уларни маҳаллий ҳарбий комиссариатда рўйхатдан ўтишга мажбур қилган, у ердан эркаклар тез-тез Украинага урушга юборилади. Парвознинг яна бир йўловчиси ва бир фаол унинг кўрсатмасини тасдиқлади.
Россия хавфсизлик хизматлари гумон қилинаётган «жосуслар» ва «хоинлар»га қарши махсус операцияларни тез-тез намойиш этиб туради
Ходимлар уни ва бошқа кўплаб одамларни бир неча соат давомида сўроқ қилишган.
«Бир маҳал улар телефонимдан айбловчи маълумотларни топиб олишди», дейди Катя. «Уларнинг юз ифодаси бир сонияда ўзгарди. Мени шунчаки бирданига қаергадир олиб кетишларидан жуда қўрқдим».
Охир-оқибат Катя қўйиб юборилди ва унга қариндошлариникида қолишга рухсат берилди. Аммо у полиция ҳалигача қўнғироқ қилиб, уйига келаётганини айтмоқда.
«Ўзимни худди ҳайвонот боғидагидек, қапасда ҳис қиляпман», дейди у. «Қачон полиция машинасини кўрсам, даҳшатга тушаман ва 'агар улар менинг ортимдан келишган бўлса-чи?' деб ўйлай бошлайман».
Катя BBCга ўз кўрсатмаларини тасдиқловчи ҳужжатлар ва фотосуратларни кўрсатди, улар бошқа депортация қилинганларнинг хабарларига мос келади.
Президент Дональд Трампнинг иккинчи муддати даврида депортацияларнинг умумий ортиши фонида АҚШдан чиқариб юборишлар сони 2023 йилдаги 222 тадан 2025 йилда 1 200 тадан ортиққа кўпайди. Фаолларнинг айтишича, депортация қилинган россияликлар орасида диссидентлар ва Россия армияси қочқинлари бор эди, уларнинг баъзилари Россияга қайтгач қамалди ёки урушга юборилди.
Бунга бир мисол — Россиядаги намойишларда ҳибсга олинганидан сўнг АҚШдан бошпана сўраган урушга қарши фаол Леонид Мелехиндир. У интернетда Россия президенти Владимир Путиннинг фотосуратларини «Путин: қотил, фашист, узурпатор» сўзлари билан жойлаштирган эди. Ўтган йили уйига депортация қилинганидан сўнг, Мелехинга «терроризмни оқлаш» айблови қўйилди ва у олти йилга озодликдан маҳрум этилди.
Андрей Пивоваров «номақбул ташкилот фаолиятини амалга оширгани» учун тўрт йилга жазо колониясига қамалган эди
«Бизда [Россия] чегарасини кесиб ўтганида саккиз йилга қамалган одамларнинг бир нечта мисоли бор», дейди Россиянинг сургундаги мухолиф Урушга қарши қўмитасидан Андрей Пивоваров.
Депортациялар Европада ҳам содир бўлмоқда. Инсон ҳуқуқлари ташкилоти Россиядан қочаётган диссидентларга берадиган маслаҳатини ўзгартирди: ЕИ энди хавфсиз эмас ва бошқа жойдан бошпана излаган маъқул.
Германия депортация қиладиган Россия фуқаролари сонини кескин оширди. Германия ҳукумати маълумотларига кўра, 2023 йилда етти киши ортга қайтарилган бўлса, 2025 йилда бу кўрсаткич 110 дан ошган. 2022 ва 2025 йиллар оралиғида 21 000 дан ортиқ россиялик Германиядан бошпана сўраб мурожаат қилган, аммо ижобий қарорлар улуши 2023 йилдаги 29% дан 2025 йилнинг биринчи ўн бир ойида атиги 6,8% га тушиб кетди.
«Ҳимоя фақат таъқиб қилиниш бўйича ҳақиқий, асосли хавф мавжуд бўлгандагина берилади», маълум қилди Германиянинг миграция ва бошпана агентлиги (BAMF) BBCга.
Ўтган йили Берлин россияликлар учун гуманитар виза дастурини тўхтатди ва ЕИ маълумотларига кўра, Бутун Европа Иттифоқи бўйлаб бошпана ҳимоясининг бирор шакли берилган россиялик аризачилар улуши 2024 йилдаги 23% дан 2025 йилнинг биринчи тўққиз ойида тахминан 17% га камайди.
Репрессиялардан қочаётган россиялик мухолифат фаоллари кенгроқ иммиграция чекловлари қурбонига айланди, чунки Бутун Европа ва АҚШ ҳукуматлари ноқонуний мигрантлар ва бошпана сўровларининг юқори сони, шунингдек, хавфсизлик хавотирлари бўйича сиёсий босим фонида қоидаларни кучайтирмоқда.
Урушга қарши россияликларга мамлакатни тарк этишга ёрдам берувчи «Ковчег» (Кема) ҳуқуқни ҳимоя қилиш гуруҳи асосчиси, ҳуқуқшунос Анастасия Буракованинг айтишича, Ғарб ҳукуматлари «гуманитар дастурлар ва бошпана сўровчиларни чеклашга эътибор қаратмоқда». Чегараланишлар «жамоатчилик хавотирлари ва ўнгчи популистик партияларни қўллаб-қувватлашнинг ортишига жавобдир», дея қўшимча қилади у.
Басра рад этилган бошпана қароридан сўнг, Россия фуқароларига кўпинча ўз хоҳиши билан тарк этиш имконияти берилади, аммо тобора кўпроқ одамлар Россияга мажбуран, одатда учинчи мамлакатлар орқали кузатиб қўйилган ҳолда қайтарилмоқда.
Сургундаги бир нечта россиялик фаоллар BBCга иммиграция мулозимлари уларга Россияда «ҳеч қандай хавф-хатар йўқлигини» айтишганини ва мулозимлар кўпинча фаоллар дуч келадиган хавфларни тўғри тушунмаслигини маълум қилишди.
«Агар мени ортга қайтаришса, қамалишимни ёки ўлдирилишим мумкин бўлган урушга юборилишимни тушунтиришга ҳаракат қилдим», дейди 2022 йилда зобитлар уни Украинага юбориш билан таҳдид қилганидан кейин Россия армиясидан қочган собиқ ҳарбий Артём. «Улар шунчаки менга ишонишмади».
Артём 2022 йилда Россия армиясидан қочган, аммо Миср орқали яна Россияга депортация қилинган
Унинг айтишича, у АҚШ расмийларига Россияда унга қарши ҳарбий хизматдан қочгани учун жиноий иш очилгани ҳақида далил тақдим этган. Аммо у Миср орқали Москвага қайтадиган депортация рейсига ўтқазилган.
«Мен ўлимга тайёрланаётган эдим», дейди собиқ ҳарбий. «'Қандай қилиб азобланмасдан ўлишим мумкин?' деб ўйлардим».
Москвага қайтгач, Артём ҳарбий ҳибсхонада ушлаб турилган, аммо қочишга муваффақ бўлган. У ҳозирда хорижда яширинмоқда.
«Бошқа мамлакат мени яхшироқ текшириб, бошпана бериши мумкин эди. Нима учун улар менга бу имкониятни беришмади? Бунинг ўрнига мени айнан Россияга депортация қилишди», дейди қочқин. «Бу менинг ҳаётимни барбод қилди».
АҚШ Ички хавфсизлик вазирлиги BBCга шундай деди: «Барча ноқонуний мигрантлар тегишли ҳуқуқий жараёндан ўтади. Агар судья ноқонуний мигрантнинг бу мамлакатда бўлишга ҳуқуқи йўқ деб топса, биз уларни чиқариб юборамиз».
Бошпана беришни чеклаш Россия ичидаги репрессиялар «бешикда кўрилмаган даражага» етган бир пайтда юз бермоқда, дейди Нобель мукофоти лауреати бўлган «Мемориал» Россия инсон ҳуқуқлари гуруҳи. Унинг сиёсий маҳбуслар рўйхати 2025 йил давомида 803 тадан 1 265 тага етди, бу рекорд даражадаги ўсишдир.
Урушга қарши фаол Михаилнинг айтишича, у ва аёли Даша Финляндиядан «ҳар куни» депортация кутишмоқда. Михаил ватандаги қариндошлари учун хавотирда бўлгани сабабли, уларнинг шахсини ҳимоя қилиш мақсадида исмлари ўзгартирилган.
Россия расмийлари урушга қарши постлар сабабли унинг ижтимоий тармоқлардаги ҳисобларини блокка олди, полиция эса онасиникига бориб, уни «сохта маълумотлар» тарқатишда айблади.
Украинадаги сафларни тўлдириш учун янги сафарбарлик тўлқини бўлиши мумкинлиги ҳақида миш-мишлар юрибди
Даша — Россияда «экстремистик» деб тақиқланган «Иегова шоҳидлари» ташкилоти аъзоси. Эр-хотин Финляндия расмийларига BBC томонидан кўриб чиқилган далилларни, жумладан, Россия полицияси унинг онасига 300 дан ортиқ пост Россия қонунчилигини бузганини айтаётган видеони тақдим этди. Биттагина пост ҳам узоқ муддатли қамоқ жазосига олиб келиши мумкин.
Финляндия Иммиграция хизмати эр-хотин ортга қайтарилса, жиддий ҳуқуқ бузилишларига дуч келишига «ҳақиқий асослар йўқ» деб топиб, уларнинг бошпана сўровини беш марта рад этди.
«Биз бу ерда ўтирибмиз ва исталган дақиқада кимдир эшигимизни қоқиб, бизни Россия чегарасига олиб бориши ва шунчаки Россия ходимларига топшириши мумкин», дейди Михаил. «Биз ҳаётимиз учун қўрқамиз!»
«Биз Финляндияга ёрдам сўраб келдик, улар эса бизга рад жавобини беришяпти», дея қўшимча қилади у. «Аёлим тўхтовсиз йиғлайди».
Эр-хотинни қўллаб-қувватлаётган Amnesty International ташкилотининг билдиришича, улар қайтарилса, ҳибсга олиниш, таъқиб қилиниш, қамалиш ва қийноққа солиниш каби «ҳақиқий хавф»га дуч келишлари мумкин.
Финляндия Иммиграция хизмати бошпана бўйича барча қарорлар қочқинлар ҳуқуқи бўйича халқаро стандартларга асосланганини ва бошпана берилган Россия фуқароларининг улуши ЕИ ўртача кўрсаткичларига мос келишини маълум қилди.
Михаил ва Даша учун депортация таҳдиди янада кўпроқ россияликлар мамлакатни тарк этиш ҳақида ўйлаётган бир пайтда пайдо бўлмоқда.
Владимир Путин Украинадаги армияси сафларини тўлдириш учун янги сафарбарлик тўлқинини эълон қилиши мумкинлиги ҳақида миш-мишлар тарқалмоқда, Кремль буни рад этади. 2022 йилдаги охирги сафарбарлик юз минглаб россияликларни қочишга мажбур қилди, уларнинг кўпчилиги Арманистон ва Грузия каби собиқ совет давлатларига йўл олди.
Анастасия Буракова ташкилотининг билдиришича, мамлакатдан чиқиб кетишни истовчи россияликлардан келган ёрдам сўровлари май ойига нисбатан августда ўн бараварга ортган. Ҳозир қочишга ҳаракат қилаётганлар учун савол шундаки: Ғарб уларга бошпана берадими — ёки ортга қайтарадими?