Туркия — Ўзбекистон муносабатлари: умумий ўтмишдан умумий келажак сари

Туркия ва Ўзбекистон ўртасидаги алоқалар: умумий ўтмишдан келажак сари

Ўзбекистоннинг мустақиллигига 35 йил тўлиши нафақат мамлакат тарихидаги муҳим воқеа, балки Туркия-Ўзбекистон муносабатларининг ўтган йўлини ва улардаги ўзгаришларни баҳолаш учун ҳам муҳим имкониятдир. Туркия 1991-йил 16-декабрда Ўзбекистон мустақиллигини биринчи бўлиб тан олган давлат бўлди, дипломатик алоқалар эса 1992-йил 4-мартда ўрнатилди.

Ўтган 35 йил давомида икки давлат муносабатлари, айниқса сўнгги йилларда сезиларли даражада ривожланди. Бугунги кунда Туркия ва Ўзбекистон ўртасидаги муносабатларни фақат "қардошлик" тушунчаси билан изоҳлаш етарли эмас. Умумий тарих, тил ва маданиятга асосланган муносабатлар бугунги кунда стратегик манфаатлар, иқтисодий жиҳатдан бир-бирини тўлдирувчи имкониятлар ва умумий минтақавий қарашлар уйғунлашган кўп қиррали шерикликка айланган.

Муносабатлардаги асосий бурилиш нуқтаси, шубҳасиз, 2017-йилдан кейинги давр бўлди. Ўзбекистоннинг ташқи сиёсатда янада очиқ ва фаол ёндашувни қабул қилиши Туркия билан муносабатларнинг ҳам жадал ривожланишига йўл очди. Икки давлат муносабатлари 2017-йилда стратегик шериклик даражасига кўтарилган бўлса, 2018-йилда Олий даражадаги стратегик ҳамкорлик кенгаши ташкил этилди. 2024-йилда эса муносабатлар "кенг қамровли стратегик шериклик" даражасига олиб чиқилди.

Бу ривожланиш муносабатлар эндиликда фақат сиёсий яқинлик асосида эмас, балки аниқ ҳамкорлик механизмлари орқали ривожланаётганини кўрсатади.

**Иқтисодий муносабатлар янги даврнинг локомотивига айланмоқда**

Туркия-Ўзбекистон муносабатларининг келажаги нуқтаи назаридан энг катта салоҳиятга эга йўналишлардан бири иқтисодиётдир. 2025-йилда икки давлат ўртасидаги савдо ҳажми қарийб 3,1 миллиард долларни ташкил этган бўлса, Ўзбекистонда тахминан 2,5 мингга яқин турк капиталига эга компания фаолият юритмоқда. Туркиянинг Ўзбекистондаги инвестицияларининг умумий ҳажми 2025-йил ҳолатига кўра қарийб 5,6 миллиард долларга етган.

Бу рақамлар муҳим бўлса-да, энг эътиборли жиҳат иқтисодий муносабатларнинг тобора диверсификацияланаётганидир. Ҳозирги кунда энергетика, тўқимачилик, ишлаб чиқариш, қурилиш, қишлоқ хўжалиги, транспорт, рақамлаштириш ва мудофаа саноати каби кўплаб соҳаларда ҳамкорлик имкониятлари мавжуд.

Шу сабабли келгуси даврдаги мақсад фақат савдо ҳажмини ошириш эмас, балки икки давлатнинг ишлаб чиқариш салоҳиятини бир-бирига боғлайдиган қўшма инвестицияларни ва учинчи мамлакатлардаги ҳамкорлик лойиҳаларини ривожлантиришдан иборат бўлиши керак.

**Ўрта коридор ва Марказий Осиёнинг юксалаётган геосиёсий аҳамияти**

Туркия ва Ўзбекистон ўртасидаги муносабатларнинг стратегик аҳамиятини ошираётган яна бир муҳим омил транспорт ва логистика соҳасидаги ривожланишдир.

Ўзбекистоннинг Марказий Осиёнинг марказидаги географик жойлашуви билан Туркиянинг Европа, Кавказ ва Ўрта ер денгизига чиқиш имконини берувчи геосиёсий мавқеи бирлашганда, икки давлат ўртасида нафақат икки томонлама, балки қитъалараро иқтисодий алоқа имконияти юзага келади.

Туркия, Озарбайжон ва Ўзбекистон ўртасида ривожлантирилаётган уч томонлама механизм ҳам шу нуқтаи назардан катта аҳамиятга эга. 2025-йилги Анқара декларациясида савдо, инвестициялар, саноат, энергетика, транспорт, логистика ва рақамли алоқалар соҳаларида қўшма лойиҳаларни ривожлантириш ҳамда Транс-Каспий Шарқ-Ғарб Ўрта коридорини мустаҳкамлаш алоҳида таъкидланган.

Бу ривожланиш Туркия-Ўзбекистон муносабатларини фақат икки давлат ўртасидаги алоқалар доирасидан чиқариб, Туркий дунёнинг иқтисодий боғлиқлигини кучайтиришнинг муҳим таркибий қисмига айлантириш имкониятига эга.

**Туркий дунёнинг келажагида умумий рол ўйнамоқда**

Ўзбекистоннинг 2019-йилда Туркий давлатлар ташкилотига тўлақонли аъзо бўлиши муносабатларнинг кўп томонлама йўналишини ҳам кучайтирди. 2022-йилда Самарқандда ўтказилган ТДТ саммити эса Ўзбекистоннинг Туркий дунёдаги мавқеини янада яққол намоён этди.

Бугунги кунда Туркия ва Ўзбекистон, аввало, ТДТ доирасида, шунингдек, бошқа кўплаб халқаро ва минтақавий платформаларда бир-бирини қўллаб-қувватлаётган икки муҳим давлат ҳисобланади. Умумий тарих ва маданиятнинг сиёсий ҳамкорликка айланиши Туркий дунёнинг институционал ривожланиши нуқтаи назаридан ҳам катта аҳамиятга эга.

Бу ерда, айниқса, таълим, маданият ва ёшлар соҳасидаги муносабатларга алоҳида эътибор қаратиш лозим. Чунки Туркия-Ўзбекистон муносабатларининг узоқ муддатли ва барқарор бўлишини таъминлайдиган энг муҳим омил фақат давлатлар ўртасидаги дипломатик алоқалар эмас, балки жамиятлар ўртасидаги инсоний ришталарни янада мустаҳкамлашдир.

**Янги даврнинг имкониятлари**

2026-йилда ўтказилган Қўшма стратегик режалаштириш гуруҳи йиғилишида савдо ва инвестициялар билан бир қаторда энергетика хавфсизлиги, транспорт, мудофаа саноати, маданият, таълим ва туризм каби кенг кўламли ҳамкорлик йўналишларининг муҳокама қилингани муносабатлар қамрови қанчалик кенгайганини кўрсатади.

Шунингдек, мазкур йиғилиш доирасида икки давлатнинг ташқи ишлар, мудофаа, ички ишлар ва разведка идораларини бирлаштирувчи 4+4 механизмининг илк йиғилиши ҳам ўтказилди.

Бу манзара Туркия-Ўзбекистон муносабатлари янги босқичга кирганини кўрсатмоқда. Эндиликда масала фақат "яхши муносабатлар" ўрнатиш эмас, балки мавжуд яқинликни доимий институтлар, қўшма инвестициялар, умумий хавфсизлик тушунчаси, таълим ва маданият лойиҳалари ҳамда минтақавий ташаббусларга айлантириш орқали икки давлатнинг умумий салоҳиятини аниқ натижаларга ва барқарор стратегик шерикликка айлантиришдан иборатдир.

Хулоса қилиб айтганда, Ўзбекистон мустақиллигининг 35 йиллигида Туркия-Ўзбекистон муносабатлари умумий қадриятларга таянган, бироқ келажакка йўналтирилган муносабатлар моделига айланганини таъкидлаш мумкин.

Икки давлат ўртасидаги сиёсий ишонч, иқтисодий манфаатларнинг уйғунлиги, транспорт ва логистика соҳасидаги янги имкониятлар, Туркий давлатлар ташкилоти доирасидаги ҳамкорлик ҳамда таълим ва маданият соҳаларидаги яқинлик келгуси давр учун мустаҳкам замин яратмоқда.

Шу маънода, Туркия ва Ўзбекистон ўртасидаги 35 йиллик муносабатлар умумий ўтмишдан умумий келажак сари йўл олган стратегик шерикликнинг муҳим намунасидир.

Меҳмет Юусе,

Туркия Республикасининг Тошкентдаги элчихонаси коммуникациялар бўйича маслаҳатчиси, профессор, доктор