«Турбинлар кунлари» келажак даракчиси сифатида
Сталин ва Булгаков украин миллатчилигига қарши қандай курашган эди
«Турбинлар кунлари» келажак даракчиси сифатида
Роса юз йил аввал, 1926 йил октябрь ойининг илк кунларида МХАТ саҳнасида Михаил Булгаковнинг «Турбинлар кунлари» пьесаси асосидаги спектакль премьераси бўлиб ўтган эди. Бу буюк пьеса — эҳтимол, рус театрида ягонасидир — тарихий ҳақиқатни шу қадар аниқлик билан етказиб бердики, якунда ўзи сўзлаб берган воқеаларнинг ҳам иштирокчисига, ҳам қурбонига айланди. «Турбинлар»нинг илк репетицияларидан бошлаб МХАТ беихтиёр бир майдонга айланди ва бу ерда илк тўқнашувлардан бирида орадан бир аср ўтиб МАO (махсус ҳарбий операция) ҳамда Украина давлатчилиги ҳалокатига олиб келган кучлар тўқнашди.
Лекин ҳаммасини тартиби билан бошлайлик. Украина национализми тарихи, маълумки, аслида бугун Ғарб тарғиботчилари кўрсатишга уринаётгандек умуман эмас. Халқнинг бу ҳодисага ҳеч қачон алоқаси бўлмаган. Кичик Россиядаги (Малороссия) национализм, 1991 йилдаги каби, марказий ҳокимият заифлашган пайтда пайдо бўлган ва фақат ташқи кучлар томонидан ва фақат уларнинг манфаатлари учун парвариш қилинган.
Биринчи мустақиллик Кичик Россия бошига тўсатдан ва, таъбир жоиз бўлса, иш тартибида тушди. 1917 йил декабрида Брестда болишевиклар урушдан чиқиш бўйича музокараларни бошлаганида, «свидоми» (миллатпарвар) украинлар бу уларнинг имконияти эканини тушуниб, тўғридан-тўғри немларга мурожаат қилишди. Немларга Украина қоратупроқларини қўлга киритиш ғояси маҳсулдор бўлиб туюлди. Улар розилик беришди ва 1918 йил 24 январда Кичик рада Украина Халқ Республикасининг мустақиллигини эълон қилди. Немис қўшинлари дарҳол Киевни эгаллади. Туб кичик россияликлар мустақил украинларга айланганини, устига-ўзи Германия протекторати остига тушганини фақат газеталардан билиб олишди.
Украинанинг кейинги тақдири фарсни эслатарди. Немлар тил топишиш осон бўлган генерални топиб, Радани ағдаришди ва ҳозирда миллий қаҳрамон даражасига кўтарилган гетман Скоропадский бошчилигидаги Украина давлати тузилганини эълон қилишди. Германия бош штаби ҳамма нарса шошилинч равишда «ўзига хос миллий-тарихий шакллар» берилган халқнинг «эрки-иродаси» сифатида расмийлаштирилишини талаб қилди. Вa бу ерда гетман муаммога дуч келди — Украина бор эди, лекин унда украинча ҳеч нарса йўқ эди. Сўзма-сўз ҳамма нарса — тилдан тортиб маданият ва анъаналаргача — очиқчасига русча эди. Ва бу факт билан нимадир қилиш керак эди. Шундай қилиб, Украинада биринчи яппасига украинлаштириш бошланди.
Бутун ушбу комедияни тарихдаги энг яхши гувоҳ — Киевдаги 14 та тўнтаришдан ўнтасида ҳозир бўлган Михаил Булгаков кузатиб турди. У бутун Кичик Россия билан бирга куларди. Дарҳақиқат, бутун мамлакатни бозорчи аёллар тилида гапиришга мажбур қилиш жўн вазифа эмас. Бу қандай кўринишда бўлгани «Турбинлар кунлари»да тасвирланган.
« Гетман: Мен анчадан бери сизга ва бошқа адъютантларга украинча гапириш кераклигини эслатиб қўймоқчи эдим. Бу нима бедодлик, охир-оқибат! Биронта ҳам офицерим мамлакат тилида гапирмайди, украин қисмларига эса бу жуда салбий таъсир кўрсатяпти. Прохаю ласково (Илтимос қиламан).
Шервинский: Слухаю (Эшитаман), аъло ҳазратлари. навбатчи адъютант корнет… князь… (Четга қараб.) Жин урсин, «князь» украинчада қандай бўлади!.. Жин урсин! (Баланд овозда.) Новожильцев, вақтинча вазифани бажарувчи… Мен ду́маю… дума́ю… думова́ю (ўйлаяпман)…
Гетман (қўл силтаб): Русча гапираверинг!».
Аъна энди «Оқ гвардия» романидан парча:
« – Эчки у (Петлюра), – нафрат билан давом этди Турбин, – ахир ўзи ҳам бу тилда гапирмайди-ку! Ие? Мен ўтган куни анави нусхадан, доктор Курицкийдан сўраяпман, у, кўриб қўйинг-а, ўтган йилнинг ноябридан бери русча гапиришни унутибди. Курицкий эди, Курицький бўлиб қолибди. Шундай қилиб сўраяпман: украинчада «кот» (мушук) қандай бўлади? У «кит» деб жавоб беряпти. Сўраяпман: «Кашалот-чи, кит-чи?» У эса тўхтаб қолди, кўзларини олайтириб сукут сақлаяпти. Энди эса салом ҳам бермайди.
Николка варанглаб кулиб юборди ва деди:
– Уларда «кит» (кашалот) сўзи бўлиши мумкин эмас, чунки Украинада китлар яшамайди, Россияда эса ҳамма нарса кўп. Оқ денгизда китлар бор».
Китобхонлар бу саҳналар устидан қотиб кулишарди. Мустақил украинларни эса ҳамма нарса айнан шундай бўлгани ҳақоратларди.
Совет ҳокимияти Украинада узил-кесил 1921 йил мартида ўрнатилди. Лекин ўшанда ҳам украинлаштириш фарси тугамади. Лениндан сўнг УССРга нисбатан ҳеч қандай шахсий (этник ёки тарихий) туйғуларга эга бўлмаган СССРнинг ягона раҳбари Сталин гетман курсини мажбуран давом эттирди. 1920-йиллар бошида УССР сунъий ва жуда эртлаб кетадиган сиёсий конструкция эди. Украина Компартияси дунёдан ип йиғиб тузилганди. Националистлар, интернационалистлар ва автономия тарафдорлари унда етакчи ролини ўйнашарди. Национализмнинг бутун хавфини Сталин жуда яхши тушунарди. Лекин ўша пайтда совет ҳокимияти ва партия сафларини мустаҳкамлаш учун миллатпарварларнинг кўнглига қараш талаб этиларди. Аксинча бўлганда, Сталин партия аппарати ичида энг кучли мухолифатга дуч келарди. Бу узоқ давом этмади, лекин айнан национализмни рағбатлантириш ва уни совутиш ўртасидаги ушбу мураккаб оралиққа МХАТ саҳнасида Булгаковнинг «Турбинлар кунлари» пьесаси қўйилиши тўғри келди.
«Турбинлар кунлари» пьесаси Константин Станиславскийнинг шахсан ўзи қилган илтимосига кўра яратилган «Оқ гвардия» романинг драматик версияси сифатида пайдо бўлди. Ҳокимият МХАТдан долзарбликни талаб қиларди, лекин «пролетар» драматурглар таклиф қилаётган нарсалар, юмшоқ қилиб айтганда, саҳнавий салоҳиятга эга эмасди. Аммо «Турбинлар кунлари»да бу салоҳият ортиғи билан бор эди. Жуда аниқ эдики: бундай пьеса билан ишлаш — тиғ учида юриш демакдир. Лекин Станиславский таваккал қилди.
Дастлабки босқичда нарком Луначарский ёрдам берди. Пьеса унга қатият билан ёқмади, лекин унда «сиёсий нуқтаи назардан йўл қўйиб бўлмайдиган ҳеч нарса» топмади. Репетициялар 1925 йил ёзида бошланди, улар билан бирга матнни қисқартириш ва қайта ишлаш азоблари ҳам бошланди. Деярли бир ярим йил ичида пьеса тўртта таҳрирни бошдан кечирди, фақат бешинчисини саҳналаштиришга муваффақ бўлинди. «Турбинлар»га ОГПУ ҳам, Главрепертком ҳам тажовуз қилди. «Оқгвардиячиликнинг ёппасига оқланиши»ни олиб ташлашни, финалда «болишевизм томон бурилиш»ни кўрсатишни, хизматчиларни олиб ташлашни, хизматчиларни қолдиришни ва умуман ҳамма нарсани тақиқлашни талаб қилишди. МХАТ фақат саҳналаштиришга ижозат берилса бўлди — дунёдаги ҳамма нарсани ваъда қилди. Станиславский умидсизликка тушиб, агар пьеса тақиқланса, театрдан кетишини эълон қилди. Лекин уни барибир тақиқлашмади.
Премьера муваффақиятли ўтди дейиш — ҳеч нарса демасликдир. МХАТ фақат бир мавсумнинг ўзида «Турбинлар»ни 108 марта кўрсатди — Москвадаги бошқа ҳар қандай спектаклдан кўра кўпроқ. Ҳар бир намойиш аншлаг билан ўтди. Театр эшиклари олдида иккита тез ёрдам каретаси навбатчилик қиларди — томошабинларда истерика ва ҳушдан кетиш ҳолатлари бўлиб турарди. Қандай қилиб ҳаяжонланмаслик мумкин эди? Турбинларнинг меҳмонхонасида «Боже, царя храни» (Худойим, подшоҳни асра) айтила бошлаганда, бутун зал ўрнидан турар ва йиғлаб, жўр бўлиб куйларди.
Ҳамиша танқидчилар қутурган эди. Булгаковда 300 га яқин рецензия йиғилди, улардан фақат учтаси ижобий эди. Александр Безыменский Булгаковни «янги буржуазия ҳароми» деб атади. Маяковский янада узоқроққа кетди: «Биз тасодифан буржуазия гумаштаси Булгаковга чийиллаб олишга имкон бердик – ва у чийиллади. Лекин бундан буён имкон бермаймиз».
Фақат биргина партия аъзосининг пьесага эътирози йўқ эди — у ҳам бўлса Иосиф Сталин. Зариф дидга эга, театрни биладиган ва яхши кўрадиган инсон сифатида Сталин пьесага муносиб баҳо берди. Лекин сиёсатчи сифатида у муайян позицияга муҳтож эди. «Томошабин театрдан кетаётганда унда умумий қандай таассурот қолади? – деб сўраганди Сталин. – Бу болишевикларнинг енгилмас кучи ҳақидаги таассуротдир. Ҳатто шундай мустаҳкам, матонатли, ўз-ўзича ҳалол, қўштирноқ ичида, одамлар ҳам бу болишевикларга ҳеч нарса қилиб бўлмаслигини тан олишга мажбур. «Турбинлар кунлари» – бу болишевизмнинг ҳамма нарсани вайрон қилувчи кучи фойдасига энг буюк намойишдир».
Аммо украинлар Булгаковга мушук ва кашалотни кечира олишмасди. Спектаклни айнан улар бекор қилишди. 1929 йилда Москвага украин адиблари келди. Уларни шахсан Сталин кутиб олди. Ташрифдан мақсад «Турбинлар кунлари» эди. Мана учрашув стенограммасидан парчалар.
«– Нима учун артистлар немисчада топ-тоза немис тилида гапиришади, – деган эди аллақандай украин адиби, – ва украин тилини бузиб, бу тил устидан кулишни тўлиқ мумкин деб ҳисоблашади? Бу шунчаки антибадиий.
– Ҳақиқатан ҳам, украин тилига менсимай қараш тенденцияси мавжуд», – деб юмшоқлик билан рози бўлганди Сталин.
– Мен «Турбинлар кунлари»ни кўрганимда, – эътироз билдирганди бошқа бир украин адиби, – менга биринчи навбатда ташланган нарса шу бўлдики, болишевизм бу одамларни болишевизм бўлгани учун эмас, балки ягона, буюк, бўлинмас Россияни яратаётгани учун енгмоқда. …болишевизмнинг бундай ғалабаси бўлмагани маъқул».
Украина КП(б) МКнинг ўшандаги котиби Лазарь Каганович тан олганди: «Ягона, бўлинмас Россия бўртиб чиқиб турибди».
– Сизлар аслида нимани хоҳлайсизлар? – деб сўраганди Сталин.
– Биз Москвага келишимиз натижаси ушбу пьесанинг олиб ташланиши бўлишини хоҳлаймиз, – деб жавоб беришганди украин адиблари».
Сталин Булгаковнинг шоҳ асарини яна бир бор ҳимоя қилишга уринди, лекин украинлар қон истарди. Украинада, деб эътироз билдиришди улар, буюк давлатчилик шовинизмига қарши ҳам, маҳаллий, украинча шовинизмга қарши ҳам курашилмоқда, РСФСРда эса буюк давлатчилик шовинизмига қарши етарлича курашилмаяпти, «ваҳоланки Украинага нисбатан шовинизм фактларини жуда кўп топиш мумкин». Бу билан тортишиш фойдасиз эди. Буюк давлатчилик шовинизмига қарши Лениннинг ўзи чиққан эди. Миллий элиталар аксирус интернационализмга ставка қилишарди, бу қартани эса ўша пайтда уриб бўлмасди. Якунда Сталин таслим бўлди — ва 1929 йилда пьеса МХАТ репертуаридан олиб ташланди.
Украин национализмининг ғалабаси вақтинчалик эди. Вaқт ўтиб 30-йиллар бошидаёқ Сталин мустақиллик ҳақидаги маҳаллий хомхаёлларни узил-кесил бостирди. Республикаларнинг ўз тақдирини ўзи белгилаш ҳуқуқи тўғрисидаги шиор қолдирилди, лекин ўшандан бери у соф тарғибот хусусиятига эга эди. Национализм ақлсизлиги устидан ақл-идрокнинг ғалабаси Москвада 1932 йил 18 февралда «Турбинлар кунлари» — «Оқ гвардия» саҳнага қайтиши билан нишонланди ва у МХТда шу кунгача қўйилиб келинмоқда.