“Троллейбус юрмай қолса, одамлар буни дарров сезади”. Хоразм троллейбус корхонаси раҳбари билан интервю

“Троллейбус тўхтаб қолса, одамлар буни дарҳол сезади”. Хоразм троллейбус корхонаси раҳбари билан суҳбат

Ўзбекистонда троллейбус тизими сақланиб қолган ягона ҳудуд – Хоразм вилоятига Хитойдан 10 та “Ютонг” русумли троллейбус олиб келинди. Улар 17-август куни Президент Шавкат Мирзиёевга тақдим этилди.

Янги троллейбуслар ишга тушгач, йўналиш Урганч аеропорти ва вокзалини қамраб олиб, ҳаракатланиш оралиғи 25 дақиқадан 12 дақиқагача қисқариши, йўловчилар сони эса кунига икки бараварга ўсиши кутилмоқда.

“Газета” мухбири Миролим Исажонов Урганч-Хива троллейбус йўналишининг тарихи ва бугунги ҳолати, мавжуд муаммолар ҳамда янги троллейбуслар ишга тушиши билан кутилаётган ўзгаришлар ҳақида “Хоразм троллейбус саройи” давлат муассасаси раҳбари Шуҳрат Хайитбоев билан суҳбатлашди.

— Урганч ва Хива ўртасидаги троллейбус линияси бугунги кунда дунёда фаолият кўрсатаётган иккита шаҳарлараро троллейбус тизимидан биридир. Унинг узунлиги бир томонга 35,6 километрни ташкил этади. Жаҳондаги энг узун линия эса Симферопол ва Ялта ўртасида бўлиб, узунлиги 84 километрдан иборат.

Урганчда троллейбус тизимини жорий этиш қарори 1997-йилда қабул қилинган. Бу ташаббус 1998-йилда нишонланган Хива шаҳрининг 2500-йиллигига бағишланган. Шаҳар юбилейига бир йил қолганида Урганч ҳокимлиги томонидан “Хоразм троллейбус бошқармаси” давлат корхонаси ташкил этилиб, алоқа тармоғини ўрнатиш ва зарур инфратузилмани қуриш ишлари бошланган. Шу даврда Чехиядан тўққизта “Šкода 14Тр” русумли троллейбус харид қилинган. 2013-йилда яна Чехиядан “Šкода 24Тр” русумли янги троллейбуслар олиб келинди. Ўз даври учун замонавий ва қулай бўлган троллейбуслар 13 йилдан бери яхши ҳолатда халққа хизмат кўрсатяпти.

Бугунги кунда бизда тўққизта троллейбус ҳаракатланади. Июл ойида Хитойдан 10 та янги троллейбус сотиб олдик. Улар яқин кунларда, яъни Мустақиллик байрами арафасида фаолият бошлайди ва шу тариқа жами троллейбуслар сони 19 тага етади.

Ҳозирги вақтда Урганч-Хива йўналишида троллейбуслар 4+4 график асосида ҳаракатланмоқда. Оралиқ интервали 25 дақиқани ташкил этади. 10 та троллейбус ишга туширилгач, жами 19 та троллейбуснинг 16 таси иккита йўналишга чиқарилади, учтаси резервда сақланади. Бу орқали ҳаракат интервалини 25 дақиқадан 12 дақиқагача қисқартириш режалаштирилган.

Битта троллейбуснинг бир бориб-келиш рейси учун 70 дақиқа ажратилган бўлиб, у кунига 9 та рейсни амалга оширади. Янги троллейбусларда йўналиш узайтирилгани сабабли бир бориб-келишга кетадиган вақт тахминан 80−85 дақиқани ташкил этиши мумкин.

— Янги троллейбуслар нархи 2,7 млн долларни ташкил этади. Улар бўйича 7 йиллик кредит шартномаси тузилган ва муддат давомида шу пулни тўлаш мажбуриятимиз бор.

Ҳар бир троллейбус 87 нафар йўловчига мўлжалланган. Уларда ногиронлиги бўлган шахслар, кексалар ва болали йўловчилар учун қулайликлар, УСБ ва Тйпе-С портлари, ички ва ташқи кузатув камералари, кондиционерлар ўрнатилган. Шунингдек, ҳайдовчи ҳолатини кузатиш, ҳаракат йўлагидан чиқиб кетишдан огоҳлантириш ва автоматик ёнғин ўчириш каби хавфсизлик тизимлари мавжуд.

Янги троллейбусларнинг асосий афзаллиги — контакциз, яъни симсиз ҳаракатланишидир. Улар 100 километргача симсиз юра олади. Йўналишнинг симсиз қисми тугагач, яна контакт линиясига уланиб, батареясини қувватлайди. Масалан, линиядан 7−8 километр чиқиб кеца ҳам, қайта линияга уланиб ҳаракатни давом эттиради. Бир кунда 9 та рейс қилиш имконияти бор ва ҳар бир рейсда сарфланган қувват линияга уланган пайтда қайта тўлдирилади.

Ҳозирги линия Урганч аеропорти ва вокзалини тўғридан-тўғри боғламайди. Янги троллейбуслар Урганч халқаро аеропортидан ҳаракатини бошлаб, темирйўл вокзалигача боради ва кейин Хива йўналишига қўшилади. Аеропорт ва вокзал оралиғида троллейбус симсиз ҳаракатланади, сўнг контакт линиясига уланиб, йўқотган қувватини тўлдириб олади. Шунинг учун аеропортгача алоҳида сим тортишга зарурат бўлмайди.

Аслида аеропорт йўналиши 1996-йилда ҳам бўлган, кейин линия олиб ташланганди (троллейбуслар ҳаракатни Урганч марказий бозоридан бошлайди — таҳр.). Энди аеропорт йўналишини қайта тиклаяпмиз. Асосий мақсад — туристлар ва меҳмонларга қулайлик яратиш. Масалан, турист самолётдан тушганидан кейин троллейбусга чиқиб, 3000 сўмга Хиванинг ўзигача бориши мумкин бўлади.

Янги йўналиш ишга тушса, яна 11 та бекат қўшилиб, жами бекатлар сони 100 тага етади. Бундан ташқари, ҳозир кунига ўртача 2000−2500 йўловчи ташилаётган бўлса, янги троллейбуслар ишга тушгач, режа бўйича бу кўрсаткич икки баробар ошиши, яъни 4000−5000 га етиши кўзда тутилмоқда.

— Қарийб 36 километрли масофа учун 3000 сўмлик йўлкира халқимиз учун қулай. 1-июлдан вилоятимизда айрим автобус ва троллейбус йўналишларида йўлкира ҳақини тўлаш электрон шаклга ўтказилди, нақд пул қабул қилинмайди.

Ҳозир асосий линия вилоят бош шифохонаси ва онкология маркази олдидан ўтиб, Хива ҳамда Қўшкўпир туманлари орқали ҳаракатланади. Шу ҳудудларда ишлайдиган, жумладан, тиббиёт соҳаси ходимлари ва беморларнинг яқинлари учун ҳам троллейбус қулай транспорт воситаси ҳисобланади.

— Бир троллейбус кунига ўртача 450 киловатт электр энергияси сарфлайди. Янги троллейбуслар эса тежамкорроқ бўлиб, кун давомида 300−350 киловатт атрофида электр ишлатади.

Электр энергияси бўйича қарзимиз ҳозир ҳам бор, лекин бу масалани электр тармоқлари билан келишиб олганмиз. Қарзни ойма-ой бўлиб тўлаш бўйича келишув мавжуд.

Шу йил 12-март санасидан брутто-контракт тизимида ишлаяпмиз. Унга кўра, ташкилотга босиб ўтилган ҳар бир километр учун ҳақ берилади. Ҳозир 1 километр учун 11 392 сўм тўланяпти. Бир троллейбус кунига тахминан 300 километр йўл босади ва 3,4 млн сўм атрофида даромад келтиради. Саккизта троллейбус эса кунига 27 миллион сўмдан зиёд маблағ ишлаб топади. Шу даромад ҳисобидан ташкилотнинг мавжуд қарзларидан чиқишни режалаштирганмиз.

— Троллейбус ҳайдаш учун махсус тайёргарликдан ўтиш керак. Ҳайдовчида “Т” категорияли гувоҳнома ва камида 5 йиллик ҳайдовчилик стажи бўлиши талаб қилинади. Биз асосан жамоат транспортида тажрибаси бор, “Д” категорияли ёки микроавтобус ҳайдаган ҳайдовчиларни танлаб, уларни “Т” категориясига ўқитамиз.

Ҳозир ўқиш уч ой давом этади. Кейин ҳайдовчи олти ойдан бир йилгача тажрибали устоз ёнида амалиёт ўтайди. Барча синовлардан ўтганидан сўнг унга мустақил троллейбус берилади. Янги троллейбуслар учун ҳам ҳайдовчилар тайёрланиб, ўқитилди.

Ҳайдовчи 22 ёшдан юқори бўлиши керак. Ҳайдовчилар орасида ҳозирча аёллар йўқ, лекин талабларга жавоб берган аёллар ҳам троллейбус ҳайдовчиси бўлиб ишлаши мумкин.

Троллейбус паркида тўрт-беш нафар уста ишлайди. Техник хизмат кўрсатишда бузилиш турига қараб таъмирлаш вақти ҳар хил бўлади: айрим носозликлар бир соат ичида бартараф этилса, баъзиларига бир-икки кун кетиши мумкин.

Эҳтиёт қисмлари масаласида бироз муаммо бор, чунки троллейбуслар Чехиядан келган. Уларнинг ёшини эътиборга олсак, бугунги кунда баъзи деталларни топиш қийин. Шунга қарамай, чилангар усталаримиз кўп қисмларни ўзлари тайёрлаб, таъмирлашяпти. Шунинг ҳисобига 13 йилдан бери ишлаётган троллейбуслар ҳозир ҳам яхши ҳолатда сақланиб турибди.

Хива шаҳрида 2000 квадрат метрли янги троллейбус сақлаш жойи ташкил этиш режалаштирилган. Бунинг учун 833 млн сўм маблағ зарур. Парк Сангар маҳалласи Элобод кўчаси ҳудудида жойлашади. У ерда 10 та троллейбусни сақлаш мумкин. Янги троллейбуслар контакциз ҳаракатлана олгани учун бу жойга алоҳида сим тортиш шарт эмас.

Янги сақлаш жойи мавжуд линиядан тахминан 500 метр узоқликда бўлади. 2027-йил 1-январга қадар битказиш кўзда тутилган. Енгил конструксияда қурилади ва асосан янги троллейбуслар учун хизмат қилади.

— Троллейбус — экология учун жуда тоза транспорт. Шу билан бирга, у Хоразм халқининг, айниқса, Хива-Урганч аҳолисининг 30 йил давомида ажралмас бўлагига айланиб қолган.

Троллейбус юрмай қолса, одамлар буни дарров сезади. Линияни таъмирлаш учун баъзан бир ҳафта, 10 кун фаолият юритмаймиз. Шундай пайтларда жуда кўп мурожаатлар келади, “Қачон ишга туширасизлар, нима бўляпти?” — деб сўрашади.

Одатда бундай таъмир ишларини ёзда, талабалар ва ўқувчилар камайган пайтда амалга оширамиз. Подстансиялар, вентиляторлар ва эскирган симларни таъмирлаб, алмаштирамиз.

Асосий масалалардан бири — интервал ва кондиционер. Янги троллейбуслар ишга тушгач, интервал қисқаради ва кондиционерли транспорт сони кўпаяди.

Яна бир масала — эрталаб Хива ва Қўшкўпир томондан Урганчга келадиган автомобиллар кўплиги сабабли юзага келадиган тирбандлик. Пулли йўл очилгандан кейин Хива-Урганч йўлидаги тирбандлик анча камаяди деб умид қиляпмиз.

Энг катта вазифаларимиздан бири — Хивадаги янги троллейбус сақлаш жойини қуриб, ишга тушириш. Кейин янги троллейбусларни линияга қўйиб, халққа қулайлик яратиш. Бунинг учун бу ердаги маъмурий биноларни ҳам янгилаш режалаштирилган. Паркни таъмирлаш, ювиш шохобчасини янгидан ташкил қилиш ишлари ҳам режада бор.