Трамп-Си саммити: Айтилмаган гаплар энг муҳими бўлиши мумкин

Трамп-Си саммити: Энг муҳими айтилмаган гаплар бўлиши мумкин

Си ва Трампнинг Вашингтондаги музокаралари қўшма баёнотсиз ва кам сонли сезиларли ютуқлар билан якунланди

Душанба куни Хитой ўтган ҳафта Си Цзиньпин ва Дональд Трамп ўртасида бўлиб ўтган музокараларда нималар келишиб олингани ҳақида батафсилроқ маълумот бериб, бир нечта аниқ натижаларга ойдинлик киритди.

Бироқ қўшма баёнотлар берилмади ва йирик ютуқларга эришилмади.

Бунинг ўрнига, икки ҳукумат учрашувнинг алоҳида талқинларини эълон қилди — бу Оқ уйга ташрифлар ва илиқроқ алоқалар ваъдаларига қарамай, Вашингтон ва Пекин ҳали ҳам бир-бирига нисбатан эҳтиёткор бўлиб қолаётганидан далолат бериши мумкин.

Музокараларда нималар содир бўлгани ҳақида биз ҳозирда биладиган ва ҳали ҳам билмайдиган тўртта жиҳат қуйидагилардан иборат.

Пекин Вашингтон билан сунъий интеллект (СИ) бўйича янги мулоқотни бошлашга келишиб олганини маълум қилди, кейинги муҳокамалар ноябрь ойининг охирига белгиланган.

Ҳар икки давлат илғор сунъий интеллектни ривожлантириш учун рақобатлашар экан, бу қадам улар бизнесдан тортиб ҳарбий режалаштиришгача бўлган барча соҳаларда тобора кўпроқ қўлланилаётган технология атрофида маълум бир чекловлар зарур деб ҳисоблашларини кўрсатади.

Улар, шунингдек, СИ билан боғлиқ ҳодисалар учун алоқа каналини яратишга келишиб олдилар, бу тушунмовчиликлар ёки кутилмаган воқеаларнинг кенгроқ тўқнашувга айланиб кетишининг олдини олишга қаратилган.

Учрашув СИ бўйича ҳар қандай ўзгаришлар ёки келишувлар учун диққат билан кузатилаётган эди — айниқса, Anthropic каби АҚШ компанияларининг ривожланишни секинлаштириш ҳақидаги чақириқлари ва Open AI Австралия каби мамлакатлардаги ҳукумат веб-сайтларига рухсатсиз кириш ҳуқуқини қўлга киритгани ҳамда АҚШнинг бир нечта давлат идоралари сайтларига «аралашгани» фош бўлганидан кейин.

Хитой давлат ОАВлари душанба куни биринчи марта савдо сулҳи 10 январгача узайтирилганини тасдиқлади.

Қисқа муддатли узайтириш иккала етакчининг шу йил охирида бўлиб ўтадиган йирик халқаро анжуманларда яна учрашишини англатади.

Трамп ноябрь ойида Шэньчжэнда бўлиб ўтадиган Осиё-Тинч океани иқтисодий ҳамкорлиги саммитида иштирок этади, Си эса декабрь ойида G20 саммити учун Майамига бориши режалаштирилган.

Дунёнинг икки энг йирик иқтисодиёти етакчиларининг бунчалик тез-тез учрашиб туриши камдан-кам кузатиладиган ҳолат.

Бироқ Пекин сулҳнинг анча узоқроқ муддатга узайтирилишини истаган эди, шу сабабли икки ойлик муҳлат катта ютуқ эмас, балки камтарона натижа бўлди.

Хитой АҚШга кирадиган 30 миллиард долларлик (23 миллиард фунт стерлинг) товарлар учун бож тўловларини камайтиришга эришди, Пекиндан ҳам шунга яраша қисқартиришлар кутилмоқда.

Америка дўконларига йўл олган Хитой маҳсулотлари — ўйинчоқлардан тортиб кичик рўзғор буюмлари ва Янги йил безакларигача — камайтирилган божлардан фойда кўради.

Трамп маъмурияти, шунингдек, Пекин 2027 ва 2028 йилларда ҳар йили камида 10 миллион тонна кўмир сотиб олишини маълум қилди.

Энг эътиборли жиҳати — нималар киритилмаганидир.

Хитойнинг нодир ер минералларини АҚШга экспорт қилишни кўпайтириш ҳақида ҳеч қандай эслатма бўлмади, шунингдек, АҚШнинг илғор яримўтказгичларига қўйилган чекловлар юмшатилиши ҳақида ҳеч қандай белги йўқ.

Оқ уйнинг маълумотномасида Тайвань тилга олинмаган, бироқ бу масала Си Цзиньпин учун аниқ устувор вазифа эди.

Пекиннинг музокаралар ҳақидаги ҳисоботига кўра, Си Дональд Трампни Тайвань мустақиллигига расман қарши чиқишга ва бу масалани эҳтиёткорлик билан ҳал қилишга чақирган.

Май ойидаги аввалги учрашувларидан сўнг, Трамп Си ундан агар Хитой ҳужум қилса, АҚШ Тайванни ҳимоя қиладими-йўқми деб тўғридан-тўғри сўраганини айтган эди.

У журналистларга: «Буни биладиган ягона одам бор, у ҳам бўлса менман», деган ва АҚШ кучларининг бу масала туфайли «уруш қилиш учун 9500 миль йўл босиб ўтиши» мантиққа тўғри келишини шубҳа остига қўйган эди.

Бу сафар Трамп анча кам гапирди.

«Биз бу ҳақда кўп гаплашмадик», деди у дам олиш кунлари журналистларга.

«Ҳозирча ҳаммаси яхши. Шунчаки ўз оқими билан кетмоқда», деди Трамп. «У менинг бу борадаги фикримни жуда яхши тушунади».

Бу сукут маъноли бўлиши мумкин.

Трамп аввалроқ Тайвань учун таклиф қилинган 14 миллиард долларлик АҚШ қурол-яроғ пакетини Пекин билан музокараларида «жуда яхши савдолашиш воситаси» деб атаган эди. Қурол-яроғ пакети бир неча ойдан бери тўхтатиб қўйилган.

Шубҳа-гумонларни янада ошириб, АҚШнинг Хитойдаги элчиси Дэвид Пердью Fox News телеканалига Трамп саммит давомида Сига қурол сотишни таклиф қилганини айтди.

Кейинроқ Давлат департаменти АҚШ қонунчилиги Хитойга қурол сотишни тақиқлашини ва бундай режалар йўқлигини тушунтирди.

Пекин ўзини ўзи бошқарадиган оролни Хитойнинг бир қисми деб ҳисоблайди. Кўпгина давлатлар, жумладан, АҚШ ҳам Тайванни мустақил давлат сифатида тан олмайди, бироқ Вашингтон оролни куч билан тортиб олишга қаратилган ҳар қандай уринишга қарши чиқади ва уни қурол-яроғ билан таъминлаш мажбуриятини олган.

Хитой кўпроқ хорижий молиявий фирмаларга, жумладан, Америка томонидан қўллаб-қувватланадиган банклар, инвестиция компаниялари ва суғурталовчиларга Хитойда бизнес юритиш ва ваколатхоналар очиш учун ариза топширишга рухсат беришини айтмоқда. Бироқ ҳар қандай рухсатномалар барибир Хитой қонунлари ва қоидаларига бўйсунади.

Бу охирги нуқта жуда муҳим. Хитой эшикни очмоқда, лекин ундан ким ўтишини барибир ўзи ҳал қилади.

Хорижий молиявий фирмалар анчадан бери тартибга солувчи тўсиқлар, лицензиялаш қоидалари ва мамлакатдан чиқиш тақиқлари бўйича хавотирлар, ҳатто бозорга киришга техник жиҳатдан рухсат берилган тақдирда ҳам, Хитойда кенгайишни қийинлаштиришини айтиб келишади.

Пекин, шунингдек, икки давлат ўртасидаги парвозлар сонини кўпайтириш йўлларини муҳокама қилаётганини билдирди, бироқ ҳеч бир томон бунинг қандай амалга оширилишини тушунтирмади.

Дунёнинг 75 дан ортиқ давлатидан келган меҳмонларга визасиз киришни тақдим этганига қарамай, Хитой бу таклифни америкаликларга нисбатан қўлламади.

Шу билан бирга, АҚШ Давлат департаменти ҳали ҳам Хитойга саёҳатни 2-даражали огоҳлантириш сифатида таснифлаб, саёҳатчиларни ўзбошимчалик билан қонун ижро этилиши, чиқиш тақиқлари ва ҳибсга олиш хавфи туфайли «юқори эҳтиёткорлик кўрсатишга» чақирмоқда.

Шундай қилиб, ҳар икки томон бизнес ва саёҳатни рағбатлантириш ҳақида гапираётган бўлса-да, энг катта тўсиқларнинг баъзилари ҳамон ўз жойида турибди.

Бу саммит кўпроқ мулоқот олиб келди — лекин ҳозирча қарорларда жуда кам ўзгаришлар бўлди. Илғор технологиялардан тортиб Тайвангача бўлган энг баҳсли масалалар ҳал этилмай қолмоқда.

Бироқ ҳар икки етакчи учун бу таниш натижадир — кўпроқ алоқа каналлари ваъдаси, камтарона иқтисодий ён беришлар ва муносабатларни барқарорлаштириш бўйича камтарона таклифлар.

Ҳар икки томон барқарор муносабатларга содиқ қолса-да, АҚШ-Хитой мулоқотини давом эттириш иккала супердавлатдан бирини муросага келишга мажбурлашдан кўра анча осонроқ кўринади.