Тошкент ва Боку: Халқлар яқинлигидан давлатлар иттифоқигача

Тошкент ва Боку: Халқ яқинлигидан давлатлар иттифоқига

Таҳририят Озарбайжон Республикаси Президенти ҳузуридаги Стратегик ва минтақалараро тадқиқотлар институти директори о'ринбосари Бахтиёр Мустафоевдан Озарбайжон Президенти Илҳом Алиевнинг О'збекистонга ташрифи натижалари ҳақида фикр билдиришни со'ради.

– Давлат ташрифининг расмий протоколини четга суриб қо'йсак, унинг асосий сиёсий натижаси нима эди? О'збекистон-Озарбайжон муносабатлари янги босқичга ко'тарилди, деб айта оламизми?

Албатта. Ко'ксарой қароргоҳида тантанали кутиб олиш, фахрий қоровул саф тортиш ва икки мамлакатнинг давлат мадҳиялари янгради. Бироқ, унинг тарихий аҳамияти маросим билан эмас, балки сиёсий мазмун билан белгиланади. Шахсий музокаралар ва Олий Давлатлараро Кенгашнинг учинчи йиг'илиши стратегик шериклик ва иттифоқчилик муносабатларининг барча спектрини қамраб олди. Абадий до'стлик шартномасининг имзоланиши нафақат ҳуқуқий асосни кенгайтирди, балки амалда аллақачон ривожланган муносабатлар сифатини энг юқори сиёсий даражада мустаҳкамлади. Шунинг учун Президент Шавкат Мирзиёевнинг ташрифнинг тарихий табиати ҳақидаги со'злари шунчаки расмиятчилик сифатида эмас, балки лаҳзанинг аниқ тавсифи сифатида қабул қилиниши керак.

Мен ҳозирги босқичнинг моҳиятини иттифоқнинг моддийлашуви деб та'рифлаган бо'лардим. Муносабатлар энди фақат учрашувлар частотаси ёки баёнотлар ко'лами билан о'лчанмайди. Уларнинг ҳақиқий о'лчови сиёсий яқинликни аниқ қарорлар ва лойиҳаларга айлантириш қобилиятидир. О'збекистон Президенти бу тамойилни жуда аниқлик билан шакллантирди. Стратегик шерикликнинг ҳар бир жиҳати аниқ ҳаракатларга айлантирилиши керак. Ташриф айнан шу мантиқни ко'рсатди.

Ҳужжатлар то'пламининг о'зи ҳам ко'рсаткичдир. Абадий до'стлик шартномаси ва Кенгашнинг учинчи йиг'илиши қарори билан бир қаторда пенсия, маданият ва туризм соҳаларида ҳамкорлик то'г'рисидаги битимлар имзоланди. 2030-йилга келиб савдо айланмасини бир миллиард долларга етказиш дастури ва инвестиция ва савдо соҳасида амалий ҳаракатлар режаси қабул қилинди. Ташқи ишлар ва Адлия вазирликлари о'ртасида 2027–2028-йилларга мо'лжалланган ҳамкорлик дастурлари тасдиқланди. Шунингдек, итлар билан ҳамкорлик то'г'рисидаги меморандум ва Урганч ва Хонкенди, Бухоро ва Лочин ҳамда Урганч ва Нахчивон о'ртасида биродарлик алоқаларини о'рнатувчи протоколлар имзоланди.

Бу турли ҳужжатлар то'плами эмас, балки юқори даражадаги сиёсат ва макроиқтисодиётдан тортиб идоралараро о'заро та'сир ва шаҳарлараро то'г'ридан-то'г'ри алоқаларгача бо'лган ҳамкорлик архитектураси.

Ва ниҳоят, ташриф жиддий институционал тайёргарликка асосланган эди. Ундан олдин Ҳукуматлараро комиссия йиг'илиши, Бизнес кенгаши иши ва Минтақалар форуми бо'либ о'тди. Бу ойда Тошкент, Бухоро ва Наманган вилоятлари ҳокимлари Озарбайжонга ташриф буюришди. Бу тубдан муҳим. Иттифоқ фақат раҳбарлар о'ртасидаги мулоқот бо'лишдан то'хтади ва ко'п даражали муносабатлар тизимига айланди. Айнан шу тизим барқарор ва битта ташриф шароитларига бог'лиқ эмас.

**– Ташрифнинг иқтисодий кун тартиби жуда кенг ко'ринади. Буни шунчаки ният ро'йхатидан нима ажратиб туради ва Озарбайжон О'збекистоннинг ташқи иқтисодий стратегиясида қандай о'рин эгаллайди?**

Асосий фарқ шундаки, ҳамкорлик қилишга умумий тайёрликдан бошқариладиган иқтисодий ҳамкорликка о'тиш. Со'нгги беш йил ичида о'заро савдо уч баравар ошди. Бироқ, томонлар шунчаки бу динамикани тан олишдан ташқари, 2030-йилга келиб савдо айланмасини бир миллиард долларга етказиш бо'йича аниқ чора-тадбирлар дастурини қабул қилишди. Шундай қилиб, мақсад сиёсий истак бо'либ қолмай, расмий ҳужжатда мустаҳкамланган о'лчовли мажбуриятга айланди.

Ҳамкорлик тузилмаси ҳам бундан кам эмас. Лойиҳа портфели энергетика, геология, кимё саноати, қурилиш, молия ва қишлоқ хо'жалигини қамраб олади. Қо'шма лойиҳаларни ишга тушириш маросимида раҳбарлар банк иши, замонавий қурилиш материаллари ишлаб чиқариш, та'лим муассасаларини яратиш, ёқилг'и қуйиш шохобчалари инфратузилмаси, йирик сайёҳлик ва турар-жой мажмуаларини қуриш, минерал ресурсларни қайта ишлаш ва бог'дорчиликни ривожлантириш соҳаларида ташаббусларни илгари суришди. Бу энди "сотувчи-харидор" оддий формуласига асосланган савдо эмас, балки қо'шма ишлаб чиқариш, инвестиция ва инфратузилма алоқаларини шакллантиришдир.

Бир неча йил олдин ташкил этилган Қо'шма инвестиция компанияси алоҳида э'тиборга лойиқдир. Механизм аллақачон мавжуд ва капитал та'минланган. Энди асосий савол шундаки, у қанчалик интенсив фойдаланилмоқда. Компаниянинг имкониятларидан фаолроқ фойдаланишга чақириқ шуни ко'рсатадики, томонлар уни ёрдамчи восита сифатида эмас, балки янги лойиҳа портфели учун о'сиш маркази сифатида ко'ришади.

Яна бир о'зига хос хусусият бор - минтақавий о'лчов. Тошкент, Бухоро ва Наманган вилоятлари ҳокимларининг Озарбайжонга ташрифлари нафақат пойтахтда, балки минтақавий даражада ҳам ҳамкорлик салоҳиятини очиш истагини намойиш этади. Иқтисодий алоқалар бир вақтнинг о'зида энергетика, молия, қишлоқ хо'жалиги, қурилиш ва минтақаларни қамраб олганда, бутун тузилма қо'шимча кучга эга бо'лади. Бир соҳанинг динамикаси шерикликни қо'ллаб-қувватлаши мумкин, бошқаси эса секинлашади.

**– О'збекистон учун транспорт алоқалари масаласи стратегик аҳамиятга эга. Озарбайжон бу мантиқда қандай рол о'йнайди ва нима учун бу соҳа икки томонлама савдодан ташқарига чиқади?**

Озарбайжон О'збекистон учун алоҳида стратегик аҳамиятга эга хусусиятга эга. У Транскаспий ё'лаги тизимида муҳим о'рин тутади. Ташқи савдо географиясини изчил кенгайтираётган денгизга чиқиш имкони бо'лмаган мамлакат учун транспорт алоқалари техник масала эмас, балки иқтисодий барқарорлик учун зарурий шартдир.

Шунинг учун О'рта ё'лакни биргаликда ривожлантириш, логистика инфратузилмаси самарадорлигини ошириш ва транспортни раг'батлантириш то'г'рисидаги келишувга шунчаки транспорт кун тартибидан ко'ра кенгроқ қараш керак. Гап икки мамлакатнинг Марказий Осиё ва Жанубий Кавказ маконларини бог'лаш, уларнинг географик жойлашувини чекловдан ривожланиш ресурсига айлантириш қобилияти ҳақида кетмоқда.

Бу ерда О'збекистон-Озарбайжон муносабатларининг о'зига хос хусусияти айниқса сезиларли. Сиёсий ишонч нафақат алоҳида ё'налишларни, балки узоқ муддатли умумий манфаат сифатида бог'лиқликни муҳокама қилиш имконини беради. Иқтисодий лойиҳалар бу қизиқишни амалий мазмун билан то'лдиради ва О'рта ё'лакдаги мувофиқлаштириш шерикликни икки томонлама савдо доирасидан об'эктив равишда устун бо'лган даражага ко'таради.

**– Иқтисодий мулоҳазалар одатда гуманитар кун тартибини соя қилади. Бироқ, бу ташриф дастурида айниқса яққол ко'зга ташланди. Бу О'збекистон ва Озарбайжон о'ртасидаги муносабатларнинг табиати ҳақида нима дейди?**

Бу бизнинг муносабатларимиз нафақат умумий манфаатлар, балки халқларимиз о'ртасидаги чуқур яқинлик асосида қурилганлигини ко'рсатади. Иқтисодий келишувлар о'заро фойда келтиради, гуманитар лойиҳалар эса о'заро э'тироф, ишонч ва тегишлилик ҳиссини ривожлантиради. Ушбу пойдевор туфайли ҳамкорлик умумий меросга айланади.

Янги Тошкентдаги Низомий номидаги О'збекистон Миллий педагогика университетининг янги кампуси бунга ёрқин мисол бо'ла олади. 40 гектар майдонда қурилган ушбу бино 20 000 талабани қабул қилишга мо'лжалланган бо'либ, 5000 талаба учун ётоқхоналарни о'з ичига олади. Биринчи босқичда 12 000 талабага мо'лжалланган беш қаватли о'қув биноси ва замонавий лаборатория мажмуаси қурилган ва Низомий Ганжавий меросига баг'ишланган музей ко'ргазмаси яратилган. Бу ерда тасаввур кучи айниқса яққол ко'риниб турибди. Буюк озарбайжон шоири номи О'збекистон та'лим муҳитига шунчаки ёдгорлик ёзуви сифатида эмас, балки жонли интеллектуал маконнинг бир қисми сифатида кириб келмоқда.

Янги Тошкентда 4 гектар майдонни эгаллаган "Озарбайжон" бог'ининг ташкил этилиши ҳам шунга о'хшаш аҳамиятга эга. Бу ташаббус асосан о'заро бог'лиқ. Президент Шавкат Мирзиёевнинг Бокуга ташрифи давомида мамлакатимиз тарихий ёдгорликларининг ме'морий шакллари қайта тикланадиган "Оқ шаҳар" ҳудудида 4,5 гектар майдонни эгаллаган келажакдаги "О'збекистон" бог'ининг пойдеворига капсула қо'йилди. Бундай симметрия гуманитар дипломатиянинг ноёб ва жуда аниқ тилига айланди. До'стликнинг ҳар бир имо-ишораси шерик тупрог'ида муносиб жавоб олади.

Низомий Ганжавий ва Алишер Навоийнинг адабий мероси ҳақида қо'шма бадиий филм ишлаб чиқариш таклифи бу мантиққа жуда мос келади. Бу ерда умумий цивилизация кодекси расмий формулалар доирасидан кенг аудитория учун тушунарли бо'лган маданий маҳсулотга айлантирилади. Бу кузда Озарбайжонда талабалар ва профессор-о'қитувчилар алмашинуви учун мунтазам платформа яратадиган етакчи университетлар ректорларининг иккинчи форуми бо'либ о'тади.

Мен буларнинг барчасини узоқ муддатли ишонч инфратузилмаси деб атайман. Тижорат самарадорлиги бозорга бог'лиқ, университет кампуси, парк, филм ва профессор-о'қитувчилар ва талабалар о'ртасидаги алоқалар эса одамларнинг кундалик ҳаётининг бир қисмига айланади ва о'нлаб йиллар давом этади. Бу гуманитар кун тартибининг чуқурлиги ва О'збекистон-Озарбайжон иттифоқининг асосий хусусиятларидан биридир.

**– 2027-йилги ФИФА ёшлар о'ртасидаги жаҳон чемпионатини биргаликда о'тказиш ажойиб тадбир, аммо у шунчаки спорт тадбири бо'либ қолиши хавфи борми? Уни қандай қилиб сиёсий ва ижтимоий капиталга айлантириш мумкин?**

ФИФАнинг ФИФА ёшлар о'ртасидаги жаҳон чемпионатини бир вақтнинг о'зида О'збекистон ва Озарбайжонда о'тказиш то'г'рисидаги қарорининг о'зи аллақачон то'планган ишонч даражасини намойиш этади. Бундай миқёсдаги турнир энг юқори даражадаги мувофиқлаштиришни ва икки мамлакатнинг халқаро футбол ҳамжамияти олдидаги умумий мас'улиятини о'з зиммасига олишга тайёрлигини талаб қилади.

Аммо раҳбарлар лойиҳанинг ко'ламини стадионлар ва о'йинлар билан чеклаб қо'ймадилар. "Икки мамлакат - битта чемпионат" кенг ко'ламли дастурини ишлаб чиқиш то'г'рисидаги келишув маданий ва ёшлар тадбирларини ҳам о'з ичига олади. Бу спорт тадбирини янги авлод - иқтисодиёт, дипломатия, фан ва маданият соҳасидаги келажакдаги муносабатларнинг моҳиятини шакллантирадиган авлод о'ртасидаги мулоқот платформасига айлантиради.

Халқаро миқёс ҳам мавжуд. Қо'шма чемпионат О'збекистон ва Озарбайжонга Марказий Осиё ва Жанубий Кавказнинг ягона ташкилий макон сифатида ҳаракат қилиш ва юқори даражадаги тадбирларни о'тказиш қобилиятини намойиш этиш имконини беради.

Аммо асосий фикр бошқа жойда. Университет алмашинувлари, қо'шма ижодий лойиҳалар ва чемпионат ягона ёшлар кун тартибига ҳисса қо'шади. Иттифоқлар нафақат давлат муассасалари, балки фуқароларнинг янги авлодлари томонидан ҳам олдинга силжитилган тақдирдагина келажакка эга бо'лади. Бугун пайдо бо'ладиган горизонтал алоқалар эртага ко'плаб декларациялардан кучлироқ бо'лади.

**– Ташрифнинг қайси эпизодлари икки мамлакат раҳбарлари ва халқлари о'ртасидаги муносабатларнинг о'зига хос хусусиятини энг аниқ ифодалайди – ва унинг натижаларидан келиб чиқадиган асосий хулоса нима?**

Биринчидан, энг юқори давлат мукофотларининг о'заро топширилиши. Президент Илҳом Алиев О'збекистоннинг энг юқори давлат мукофоти - "Олий Даражали До'стлик" ордени билан, Президент Шавкат Мирзиёев эса Озарбайжоннинг энг юқори мукофоти - "Ҳайдар Алиев" ордени билан тақдирланди. Йиллар давомида ушбу орден билан Франсия Президенти Жак Ширак, Қувайт Амири Сабаҳ ас-Сабаҳ, Туркия Президенти Ражаб Тоййиб Эрдо'г'ан ва Италия Президенти Сержио Маттареллага сазовор бо'лган. О'збекистон раҳбарининг ушбу ро'йхатга киритилиши Бокунинг Тошкент билан муносабатларга қанчалик аҳамият беришини яққол ко'рсатади.

Бу эпизодга Шавкат Мирзиёевнинг Ҳайдар Алиев - бутун ҳаётини Ватанига хизмат қилишга баг'ишлаган ва Озарбайжоннинг келажакдаги ривожланиши учун мустаҳкам пойдевор қо'йган етакчи ҳақидаги со'злари алоҳида чуқурлик баг'ишлади. Унинг о'збек тарихи ва маданиятига катта меҳр билан қарагани ва икки халқни бир-бирига яқинлаштириш учун ко'п иш қилгани та'кидланди. Бу энди мажбурий хушмуомалалик масаласи эмас, балки шерикнинг тарихий хотирасига самимий ҳурмат ифодасидир.

Ташрифнинг Тошкентда тугамаганлиги ҳам рамзий ма'нога эга. Бухорода давлат раҳбарлари ва уларнинг турмуш о'ртоқлари қадимий шаҳарнинг тарихий ёдгорликларини, шунингдек, минтақанинг рақамлаштириш, енгил саноат ва электротехника соҳасидаги салоҳиятини томоша қилишди. Шундай қилиб, расмий дастур шахсий ва минтақавий ко'ламга эга бо'лди. Ҳамкор мамлакатни нафақат музокаралар столи орқали, балки унинг маданий мероси ва замонавий ижодий сур'ати орқали ҳам ко'рди.

Асосий хулоса жуда аниқ. О'збекистон-Озарбайжон муносабатлари сиёсий ирода, иқтисодий бир-бирини то'лдириш ва инсоний яқинликнинг ноёб уйг'унлиги туфайли мустаҳкамдир. Уларнинг пойдевори вазиятга қараб устунликка эмас, балки о'заро ҳурматга, умумий тарихий ва маданий пойдеворга ва ишончга ишонч билан жавоб беришга тайёрликка асосланган. Айнан шунинг учун Абадий до'стлик шартномаси шунчалик табиийдир. У келажакда яқинлик яратишни ва'да қилмайди, балки икки мамлакат аллақачон аниқ ҳаракатлар орқали намойиш этган яқинликка ном беради.