Тўловчилар кам, пенсионерлар кўп

**Тўловчилар камаймоқда, пенсионерлар эса кўпаймоқда**

Қирғизистон пенсия тизими 2025 йилни профицит билан якунлади, бироқ бу ташқи томондан ижобий кўринган рақам ортида анча мураккаб динамика кузатилмоқда.

Ижтимоий фонднинг даромадлари 130,1 млрд сомни, харажатлари эса 127,1 млрд сомни ташкил этди, қолдиқ — қарийб 3 млрд сом. Расман тизим сарфлаганидан кўра кўпроқ маблағ олди. Аммо деярли бир вақтнинг ўзида суғурта бадалларини тўловчилар сони қарийб 98 минг кишига камайиб, 1,464 млн кишини ташкил этди, пенсионерлар сони эса 816,6 минггача ўсди. Натижада бир пенсионерга тўғри келадиган тўловчилар сони тахминан 1,8 тани ташкил этмоқда. Бу кўрсаткич пенсия тизимини бир йиллик ҳисобот сифатида эмас, балки ўн йилликларга мўлжалланган механизм сифатида кўришга ёрдам беради.

Солидар тизимдаги пенсия кўп жиҳатдан бугунги кунда қанча одам расмий равишда ишлаётгани, иш берувчилар қандай иш ҳақини кўрсатаётгани ва ушбу даромадлардан қанча суғурта бадаллари тушаётганига боғлиқ. Шу боис, тўловчилар сонининг бир йилда қарийб 100 мингга камайиши 3 млрд сомлик профицитдан кўра муҳимроқ кўринади. Парадокс шундаки, 2025 йилда суғурта тушумларининг ўзи камаймади, балки 12,4% га ўсиб, 82,9 млрд сомга етди. Ижтимоий фонд буни, энг аввало, юридик шахслар ходимларининг иш ҳақи ошгани билан изоҳлайди. Ноодатий вазият юзага келмоқда: бадал ўтказадиган одамлар сони камайди, лекин қолган ҳар бир иштирокчи ўртача ҳисобда тизимга кўпроқ пул олиб келмоқда. Қисқа муддатли истиқболда иш ҳақининг ўсиши базанинг торайишини қоплаши мумкин. Узоқ муддатли истиқболда эса — ҳаммаси тўловчилар сонининг камайиши барқарор тенденцияга айланиши ёки айланмаслигига боғлиқ.

Даромадлар тузилмаси яна бир хусусиятни кўрсатмоқда. Ижтимоий фонднинг 130,1 млрд сомлик даромадларидан бевосита суғурта бадаллари 82,9 млрд сомни ташкил этди, яна 2,8 млрд соми бошқа тушумлар ҳиссасига тўғри келди, 44,4 млрд соми эса республика бюджетидан тушди. Шу тариқа, давлат бюджети фонд жами даромадларининг қарийб 34 фоизини таъминлади. Аслида, даромад қисмидаги деярли ҳар учинчи сом бюджетдан молиялаштириш билан боғлиқ. Бунинг ўзи молиявий инқирозни англатмайди: давлат қонунда назарда тутилган мажбуриятларини бажармоқда, кўплаб мамлакатларнинг пенсия тизимлари эса суғурта тушумларини бюджет трансфертлари билан бирлаштиради. Масала бошқа нарсада — агар пенсионерлар сони суғурта базасидан тезроқ ўсишда давом этса, бундай ўтказмаларга бўлган эҳтиёж қанчалик тез ортади. Бугунги кунда 1,464 млн тўловчи ва 816,6 минг пенсионер ўртасидаги фарқ ҳали ҳам сезиларли бўлиб қолмоқда, бироқ 1,8 га бир нисбати демографик захиранинг чекланганлигини кўрсатмоқда. Бу 1,8 кишини сўзма-сўз битта муайян пенсионерни боқадиган ходимлар деб тушунмаслик керак: бадаллар миқдори фарқ қилади, банд бўлганлар ва пенсия тўловларининг турли тоифалари мавжуд, мажбуриятларнинг бир қисми бюджет томонидан қопланади. Аммо умумий тузилмани баҳолаш учун бу рақам яққол кўрсаткичдир. Агар тўловчилар камайса, пенсионерлар кўпайса ва умр кўриш давомийлиги аста-секин ўсиб борса, давлат суғурта тушумларини кўпайтириш, бюджетдан молиялаштиришни ошириш ва тизимнинг ўзига хос параметрларини ўзгартириш ўртасида танлов қилишига тўғри келади.

Демография бу масалани айниқса муҳим қилади. Қирғизистон ҳозирча нисбатан ёш мамлакат бўлиб қолмоқда, бироқ аҳолининг ёш тузилмаси аста-секин ўзгармоқда. БМТ прогнозларига кўра, 65 ёш ва ундан катта ёшдаги аҳолининг улуши 2050 йилга бориб тахминан 6% дан 10,1% гача ўсиши мумкин. Бир қарашда, чорак аср давомида 4,1 фоиз пунктига ўсиш мўътадил бўлиб туюлади. Аслида эса гап кекса аҳоли улушининг ҳозирги даражага нисбатан қарийб 70% га ўсиши ҳақида бормоқда. Шу билан бирга, келажакдаги юклама нафақат кекса одамлар сони билан белгиланади. Пенсия тизими учун меҳнатга лаёқатли ёшдаги аҳолининг қайси қисми расмий иқтисодиётда эканлиги жуда муҳимдир. Инсон ишлаши, даромад олиши ва ҳатто барқарор бандликка эга бўлиши мумкин, аммо даромадлар тўлиқ рўйхатдан ўтказилмаса, унинг суғурта тизимига қўшган ҳиссаси потенциал даражадан анча паст бўлади.

Қирғизистон, бундан ташқари, ишчи кучининг юқори ҳаракатчанлиги билан ажралиб туради. Фуқароларнинг сезиларли қисми мамлакат ташқарисида меҳнат қилади, иқтисодиёт ичида эса ўзини ўзи банд қилиш, кичик бизнес ва норасмий бандликнинг йирик сегменти сақланиб қолмоқда. Шу боис, демографик жиҳатдан ёш инсон ҳар доим ҳам автоматик равишда суғурта бадалларининг тўлақонли тўловчисига айланавермайди. Суғурта базасини кенгайтириш нима учун шунчаки иш ўринлари яратиш билан чекланиб қолмайдиган алоҳида вазифага айланаётганини айнан шу билан изоҳлаш мумкин. Пенсия тизими учун нафақат ишнинг мавжудлиги, балки унинг расмийлаштирилиши, расмий иш ҳақи миқдори ва ажратмаларнинг мунтазамлиги ҳам муҳимдир.

Аллақачон тайинланган пенсиялар билан нима содир бўлаётгани ҳақидаги масала ҳам кам аҳамиятга эга эмас. 2025 йилда ўртача пенсия 6,1% га ошди, бироқ унинг ҳақиқий харид қобилияти, депутат Дастан Бекешевнинг Ҳисоб палатасига таяниб берган маълумотларига кўра, тахминан 2% га пасайди. Бу номинал ва ҳақиқий пенсия ўртасидаги принципиал фарқдир. Пенсионер кўпроқ сом олади, лекин бу пулга сотиб олиш мумкин бўлган товарлар ва хизматлар миқдори камайиши мумкин. Кекса одамлар учун инфляция айниқса сезиларлидир, чунки уларнинг харажатлари тузилмаси ўртача истеъмол саватидан фарқ қилади: озиқ-овқат маҳсулотлари, коммунал хизматлар, дори-дармонлар, тиббий кўриклар ва транспорт муҳим рол ўйнайди. Шу боис, индексациянинг ҳаёт кечириш қиймати ўсишидан ҳатто нисбатан кичик орқада қолиши ҳам уй хўжалиги учун тезда сезиларли бўлади.

2026 йилда анча йирикроқ ошириш назарда тутилган: 1 октябрдан пенсияларнинг суғурта қисмини 20% га ошириш режалаштирилган, қайта ҳисоб-китобдан кейин ёшга доир пенсиянинг умумий миқдори устамаларни ҳисобга олмаганда камида 8 800 сомни ташкил этиши керак. Бундай индексация пенсионерларнинг даромадларини оширади, лекин айни пайтда Ижтимоий фонднинг харажат мажбуриятларини кўпайтиради. Бу ерда пенсия сиёсати учун хос бўлган боғлиқлик намоён бўлади: давлат пенсионерларга нархларнинг ўсишини қанчалик тез қопласа, тизимга шунчалик кўп маблағ талаб қилинади; индексация қанчалик секин амалга оширилса, тўловларнинг ҳақиқий харид қобилияти шунчалик пасаяди. Шу боис, барқарорлик энди шунчаки пенсияни ўз вақтида ўтказиб бериш қобилияти билан эмас, балки бир вақтнинг ўзида тўловнинг мақбул миқдорини сақлаб туриш ва уни бюджет трансфертларини доимий равишда тезлаштирмасдан молиялаштириш имконияти билан белгиланади.

Бу фонда илгари иккинчи даражали бўлиб кўринган маъмурий харажатлар айниқса сезиларли бўлиб бормоқда. 2025 йилда пенсионерларнинг 83 фоизи тўловларни банклар орқали олган ва бу пулларни етказиб бериш тахминан 298 млн сомга тушган. Яна 17 фоизи «Қирғизпочтаси» хизматларидан фойдаланган, бироқ ушбу канал харажатлари қарийб 430 млн сомни ташкил этган. Бошқача айтганда, анча кичикроқ олувчилар гуруҳига 132 млн сом кўпроқ маблағ сарфланган. Агар пенсионерлар сони 816,6 минг киши эканлигидан келиб чиқилса, банк усулидан тахминан 678 минг киши, почта усулидан эса тахминан 139 минг киши фойдаланган. Қўпол ҳисоб-китобларга кўра, харажатлар бир банк олувчисига йилига тахминан 440 сомни, почта орқали олувчига эса тахминан 3,1 минг сомни ташкил этади. Фарқ ҳақиқатан ҳам етти баробарга яқин. Аммо бу ерда ҳам оддий таққослаш бутун манзарани кўрсатмайди. Почта банк инфратузилмаси сустроқ ривожланган ҳудудларга хизмат кўрсатади, ҳаракатланиши чекланган одамларга тўловларни етказиб беради ва фақат битта транзакция қиймати билан баҳолаб бўлмайдиган ижтимоий функцияни бажаради. Шунга қарамай, рақамлар анъанавий моделни сақлаб қолиш баҳосини кўрсатмоқда. Агар олувчиларнинг ҳеч бўлмаганда бир қисми ихтиёрий равишда банк хизматига ўтса, тизим миқёсидаги тежамкорлик йилига ўнлаб миллион сомларни ташкил этиши мумкин. Харажатлари 127,1 млрд сом бўлган фонд учун бу кичик улуш, аммо пенсия барқарорлиги айнан шундай кўплаб моддалардан шаклланади.

Ижтимоий фонд 2025 йилда яна 984,2 млн сомни Меҳнаткашларни соғломлаштириш фондига йўналтирди. Бу қарийб бир миллиард сом бўлиб, молиялаштириш тўлиқ бажарилди. Пенсия харажатлари фонида бу сумма кичик бўлиб кўриниши мумкин, бироқ у Ижтимоий фонд йиллик профицитининг тахминан учдан бирига тенг. Шу боис, санаторий-курорт йўлланмаларини тақсимлаш самарадорлиги масаласи хусусий ижтимоий дастур доирасидан чиқиб кетади. Агар давлат тизими мажбурий суғурта тўловларини йиғса, харажатларнинг ҳар қандай йўналиши самарадорликнинг умумий баҳоси бир қисмига айланади. Айниқса, депутатларга бир вақтнинг ўзида йўлланма олишда қийинчиликларга дуч келаётган пенсионерлардан мурожаатлар тушаётгани яққол кўрсаткичдир. Тўлиқ молиялаштирилган бюджет сатри ва муайян олувчи учун натижанинг мавжудлиги ўртасида узилиш юзага келмоқда. Бундай харажатларнинг ўзи пенсия тизимининг демографик муаммоларига сабаб эмас, бироқ улар тўловчилар сони камаяётган шароитда ҳар бир миллиард сомни бошқариш сифати қанчалик муҳим бўлиб бораётганини кўрсатади.

Шундай қилиб, асосий хавф 2025 йил бюджетида эмас. Унда арифметика тўғри келди: 130,1 млрд сом даромадга қарши 127,1 млрд сом харажат. Муаммо бугунги профицит ва келажакдаги мажбуриятлар ўртасида ётибди. Пенсия тизими ўн йиллар давомида ишлайди ва бир йиллик ижобий баланс ўн ёки йигирма йилдан кейин юклама қандай бўлиши ҳақида кам нарса айтади. Агар тўловчилар сони 2025 йилдагига тенг суръатлар билан камайишда давом этса, бир пенсионерга 1,8 тўловчи бўлган ҳозирги нисбат тезда ўзгариши мумкин. Аммо ҳар йили 98 минг кишига камайишни механик равишда келажакка кўчириш ҳам хато бўлар эди: бир йил ҳали узоқ муддатли трендни шакллантирмайди, статистика эса ҳисобга олиш, бандлик ва тўловчиларни рўйхатга олишдаги ўзгаришларга боғлиқ бўлиши мумкин. Бошқа нарса муҳим: тизим аллақачон бир вақтнинг ўзида бир нечта турли йўналишдаги жараёнларни намойиш этмоқда. Суғурта тушумлари 12,4% га ўсмоқда, тўловчилар сони камаймоқда, пенсионерлар сони кўпаймоқда, бюджет даромадларнинг қарийб 34% ини таъминламоқда, номинал пенсия ўсмоқда, лекин унинг ҳақиқий харид қобилияти 2025 йилда тахминан 2% га пасаймоқда. Ҳар бир рақам алоҳида олинганда бошқариладигандек кўринади. Биргаликда эса улар давлат учун аста-секин қимматрақ бўлиб бораётган тузилмани тавсифлайди.

Бу маънода Қирғизистон муаммога демографик тушунчада кекса мамлакатга айланишидан олдинроқ дуч келмоқда. Бу муҳим ҳолат. Одатда пенсия инқирози кексалар улуши жуда юқори бўлган жамиятлар билан боғланади. Қирғизистон вазияти шуни кўрсатадики, агар расмий суғурта базаси мажбуриятлардан кўра секинроқ ўсса, босим ёш мамлакатда ҳам юзага келиши мумкин. 2050 йилга бориб 65 ёшдан ошган аҳоли улуши 10,1% га етиши мумкин, бироқ пенсия тизими бу тузилмага анча олдинроқ тайёргарлик кўриши керак, чунки 20–25 йилдан кейин пенсияга чиқадиган одамлар бугуннинг ўзида меҳнат бозорида бўлиб, ўз суғурта ҳуқуқларини шакллантирмоқдалар. Шу боис, тўловчилар сонининг 98 минг кишига камайиши — бу шунчаки бир ҳисобот давридаги тушумларнинг бир қисмини йўқотиш эмас. Бу иқтисодиёт аҳоли бандлигини суғурта даромадларига қанчалик тўлиқ айлантираётгани ҳақидаги сигналдир. 44,4 млрд сомлик бюджет ўтказмалари фонида 3 млрд сомлик профицит масаланинг кўламини яхши кўрсатади: молиявий мувозанат аллақачон кўп жиҳатдан давлат ресурслари ҳисобига сақлаб турилибди. Давлат ушбу трансфертларни таъминлашга қодир экан, тўловлар барқарор бўлиб қолади. Аммо пенсионерлар сони ортиб бориши билан пенсия тизими бюджет маблағлари учун таълим, соғлиқни сақлаш, инфратузилма ва бошқа давлат харажатлари билан тобора кучлироқ рақобатлашади.

Айнан шунинг учун Ижтимоий фонднинг 2025 йил учун ҳисоботи ўзининг 130,1 млрд сомлик даромадлари билан эмас, балки ушбу маблағларнинг тузилмаси ва тизимнинг иккала томонидаги одамлар сони билан қизиқарлидир. 1,464 млн тўловчи, 816,6 минг пенсионер, 82,9 млрд сом суғурта бадаллари, 44,4 млрд сом бюджет молиялаштириши, соғломлаштириш учун қарийб бир миллиард сом ва пенсияларни етказиб беришнинг иккита асосий канали учун 728 млн сомлик умумий харажатлар ягона манзарани ташкил этади. Қирғизистон ҳозирча пенсия тизими мажбуриятларни бажаришни тўхтатадиган вазиятда эмас. Аксинча, тўловлар молиялаштирилмоқда, даромадлар харажатлардан ошмоқда, суғурта тушумлари ўсмоқда. Аммо пенсия моделининг барқарорлиги бугунги кунни плюс билан якунлаш қобилияти билан белгиланмайди. У эртага қанча ходим тўловларни молиялаштириши, уларнинг даромадлари қанчалик расмий бўлиши, пенсионерлар сони қанчалик тез ўсиши ва ушбу тузилманинг қанча улушини бевосита давлат бюджетидан тўлашга тўғри келиши билан белгиланади. Бу маънода 2025 йил Қирғизистонга бир вақтнинг ўзида иккита рақамни берди: 3 млрд сомлик бухгалтерия плюси ва бир пенсионерга 1,8 тўловчи бўлган демографик-молиявий нисбат. Пенсия тизимининг келажагини баҳолаш учун иккинчи рақам биринчисидан кўра анча муҳимроқ бўлиши мумкин.