Тайн дарёсидаги нурдллар тўкилиши ҳақида яна нималарни билишимиз керак?
Июль ойида 18 тонна пластик гранулаларнинг тўкилиши содир бўлди, аммо биз ҳали ҳам билмайдиган нарсалар жуда кўп.
Тайн дарёсидаги пластик гранулалар тўкилиши ҳақида яна нималарни билишимиз керак?
Гранулалар Шимолий-Шарқий соҳилдаги бир қатор пляжларда пайдо бўлди.
19 июль куни Тайн портида кемаларнинг тўқнашуви оқибатида 18 тоннага яқин пластик гранулалар — тахминан бир миллиард кичик шарчалар — Тайн дарёсига тушди.
Бу Европада қайд этилган ўз туридаги энг ёмон ҳодиса деб ҳисобланмоқда.
Ўшандан бери кўнгиллилар гуруҳлари Англиянинг шимоли-шарқий соҳилига ювилиб чиқишда давом этаётган микропластикларни йиғишга ёрдам бермоқда.
Аммо кўплаб саволларга ҳали ҳам жавоб топилмаган. Хўш, биз ҳозир тўкилиш ҳақида нималарни биламиз ва яна нималарни билишни кутяпмиз?
Нурдл (пластик гранула) нима ва у нега муҳим?
Wind Orca номли шамол турбинасини ўрнатиш кемаси Тайн портида тўхтаб турган контейнер кемасига урилди.
Причал соҳилидаги портал кран қулаб тушди ва кема устига тушиб тўхтади.
BG Orange кемасидаги иккита контейнер гранулалар билан тўлдирилган эди. Булар деярли барча кундалик пластик маҳсулотларни ишлаб чиқариш учун хомашё сифатида ишлатиладиган, ясамиқ ҳажмидек келадиган дастлабки пластик гранулалардир.
Ҳодиса оқибатида ушбу гранулаларнинг 18 тоннага яқини сувга тўкилди.
Бу ҳолат ҳали ҳам тергов қилинмоқда.
Нортумбрия полицияси тўқнашув юзасидан суриштирув олиб борилаётганини ва ҳозиргача ҳеч ким ҳибсга олинмаганини маълум қилди. Денгиз ҳалокатларини тергов қилиш бўлими ҳам суриштирув олиб бормоқда.
Тайн порти аввалроқ бошқалар билан бирга Халқаро денгиз ташкилотидан (IMO) гранулаларни хавфсизроқ ташиш усулларини жорий этишни кўриб чиқишни сўраганини айтган эди.
Олимларнинг фикрича, сентябрь ойи охирига келиб, гранулаларнинг 28 фоизга яқини йиғиб олинган.
Аммо Тайн порти, Атроф-муҳитни муҳофаза қилиш агентлиги ва Шимолий-Шарқий мэрлик стратегик бошқармаси (MSA) ўша пайтга келиб соҳилга ювилиб чиқаётган гранулалар сони "сезиларли даражада камайганини" ва камайишда давом этаётганини билдирди.
Уларнинг таъкидлашича, барча 18 тоннани қайта тиклаш/йиғиб олишнинг имкони йўқ деб ҳисоблайдилар. Муваффақият сифатида қайси қайта тиклаш фоизи ҳисобланиши сўралганда, ташкилотлар муваффақиятни бир нечта кўрсаткичлар, жумладан, қирғоқ чизиғи сўровлари орқали баҳолашларини айтишди.
Тўкилишдан ҳосил бўлган гранулалар Нортумберленддан то Шимолий Йоркширгача бўлган Англия соҳиллари бўйлаб топилган.
Жума куни Дания Атроф-муҳитни муҳофаза қилиш агентлиги мамлакатнинг ғарбий соҳилида топилган гранулалар ҳам, эҳтимол, Тайн шаҳридаги тўкилишдан келиб чиққанини тасдиқлади.
Ньюкасл университети доктори Мэттью Перкс ва унинг ҳамкасблари гранулаларнинг ҳаракатини кузатмоқда ва бу гранулалар сувда қандай парчаланишини ўрганмоқда.
Ҳозиргача жамоанинг моделлаштириши шуни кўрсатадики, миллиардлаб гранулаларнинг тахминан саккиздан бири Тайн эстуарийсида қолмоқда ва кучли дарё оқимлари бу микропластикларни кузда оқим бўйлаб қуйига олиб кетиши мумкин.
Перкснинг айтишича, бу гранулаларни йиғиб олиш учун жуда муҳим имконият эди.
Дания Атроф-муҳитни муҳофаза қилиш агентлиги Вадден денгизи соҳилидаги гранулалар Тайн тўкилишидаги гранулаларга ўхшашини айтди.
Шунга қарамай, у айрим гранулалар аслида қанчалик узоққа ҳаракатланиши мумкинлиги ҳали ҳам аниқ эмаслигини таъкидлади.
"Вақт ўтиши билан бу гранулалар бўлиши мумкин бўлган ҳудудларни аниқ кўрсатиш қийинлашиб бормоқда", деди у.
Гранулалар қачон нанопластикларга парчаланишни бошлаши ҳам аниқ эмас. "Бу уларнинг ўзини тутишини ўзгартиради", деди у.
Қисқаси — биз буни ҳали билмаймиз.
Шотландия Денгиз фанлари ассоциацияси профессори Бхавани Нарайанасвами тўкилишнинг пўла оқибати тўлиқ тушунилиши учун ойлар ёки йиллар керак бўлиши мумкинлигини айтди.
Унинг айтишича, гранулалар ёвойи табиатга бир неча усуллар билан таъсир қилиши мумкин, жумладан, ҳайвонларнинг ҳазм қилиш трактига жойлашиб қолиши ва кимёвий моддаларни адсорбция қилиши мумкин, бу эса ютилганда ёвойи табиат учун заҳарли бўлиши мумкин.
Профессор Нарайанасвами пластик ифлосланишининг ҳайвонларга бевосита таъсири билан солиштирганда, унинг узоқ муддатли таъсири кам ўрганицанини айтди.
Шимоли-Шарқий Англия Қирғоқ қушлари сўровини мувофиқлаштирувчи Дан Тернернинг айтишича, гуруҳ соҳил бўйлаб бир нечта ўлик қушларни йиғиб олган ва кейинги ойда уларни гранулалар мавжудлигига текширади.
"Денгиз қушлари пластикни балиқ увулдириғи деб ўйлаган бўлиши жуда эҳтимол", деди у аввалроқ.
Тайнмутдаги пляжда қушлар гранулаларни ятаётгандек кўринган.
Қайта тиклаш харажатлари, асосан, гранулаларни ташиётган BG Orange вакили бўлган суғурталовчилар, шунингдек, маҳаллий кенгашлар ва Тайн порти томонидан тўланмоқда.
Тозалаш ишларида минглаб кўнгиллилар ҳам иштирок этди.
Кенгашларга харажатларини қайд этиб бориш топширилди, токи улар охир-оқибат айбдор деб топилганларнинг суғурталовчиларидан компенсация талаб қилишлари мумкин бўлсин.
Шимоли-Шарқий MSA, Тайн порти ва Атроф-муҳит агентлигидан иборат кўп тармоқли гуруҳ гранулаларни қайта тиклаш дастури ҳали ҳам давом этаётганини, аммо тобора "йирик миқёсдаги тозалаш фаолияти"дан "йўналтирилган қайта тиклаш ва мониторинг"га ўтганини айтди.
Атроф-муҳитни муҳофаза қилиш Fidra хайрия ташкилоти, гранулалар сувда йиллаб қолиши мумкинлигини ҳисобга олсак, тозалаш қанча вақт давом этиши кераклиги аниқ эмаслигини айтди.
Унинг таъкидлашича, ифлосланишга қарши курашиш учун узоқ муддатли режа зарур ва бу режалар масъулият аниқ белгиланган ҳолда "этарлича ресурслар билан таъминланиши" керак.
Кўнгилли Лу Шаклтоннинг айтишича, маҳаллий пляжлардаги гранулаларни мониторинг қилиш ва йиғиш учун ҳали ҳам бўш вақтларини ажратаётган асосий одамлар гуруҳи мавжуд.
Унинг айтишича, гуруҳга қўлларидан келганча ёрдам керак.
"Агар ёмғир ва шамолдан ҳимояланиб кийинишга рози бўлсангиз... келинг ва бизга қўшилинг", деди у.