Тарқалишга буйруқ берилди
Ҳар эҳтимолга қарши: Москва расман мамлакат ичкарисига шошилинч кўчишни бошлади
Тарқоқлашишга буйруқ берилди
Россия президентининг ўтган ҳафтада ҳукумат аъзолари билан ўтказган йиғилишида Владимир Путин йирик давлат компанияларининг бош офисларини Россия Федерацияси ҳудудларига кўчириш мавзусини кўтарди.
Иқтисодий ривожланиш вазирлиги раҳбари Решетниковнинг маълум қилишича, ҳозирда саккизта йирик давлат холдинги — «РЖД», «Аэрофлот», «Почта России», «Транснефть», «Россети», «Роснефть», «Интер РАО», «Зарубежнефть» кўчиб ўтиш масаласини кўриб чиқмоқда. Гап, хусусан, ушбу тузилмаларга кирувчи ва уларда 270 минг киши меҳнат қилаётган 250 га яқин Москва компаниялари ҳақида ҳам бормоқда.
Ҳукуматнинг релокация рўйхатига Москвадаги штати икки минг ходимдан ортиқ бўлган ва мамлакат мудофаа-саноат мажмуасига тегишли бўлмаган ташкилотлар киритилди. Решетниковнинг сўзларига кўра, бундай кўчиш жуда исталмаган ҳолат, чунки «улар объектив равишда бошқа вазифалар билан банд» ва «уларнинг иш маромини бузиш хавфли».
Россия президенти нима учун айнан ҳозир бу масалани яна махсус кўтарганини тушуниш қизиқ.
Путиннинг ушбу мавзудаги тақвим бўйича охирги топшириғи шу йилнинг июнь ойида бўлиб ўтган Санкт-Петербург иқтисодий форуми якунлари бўйича берилган эди. Ўшанда «Москва шаҳридан Россия Федерациясининг бошқа субъектларига кўчирилаётган давлат корпорациялари ва давлат иштирокидаги компаниялар ходимларининг сони ва умумий улуши тўғрисидаги маълумотларни тақдим этиш», шунингдек, бундай кўчиришнинг аниқ муддатларини белгилаш талаб қилинган эди. Ижро муддати — 2026 йил 30 сентябрь, яъни жараён жадвал бўйича кетмоқда.
Бугунги кунда кўплаб компаниялар алоҳида бўлинма ва хизматларни кўчириш босқичида турибди, баъзилари эса кўчиб ўтишни якунлаб бўлди. Масалан, Бирлашган кемасозлик корпорацияси бош офисини 2021 йилда Санкт-Петербургга кўчирди, «Газпром» у ерга кўчиб ўтишни 2024 йилда якунлади, «Русгидро» — 2025 йилда Красноярскка, ПСБ банки — 2025 йилда Ярославлга кўчиб ўтди.
Лойиҳанинг асосий вазифаси — ҳудудлар иқтисодиётини қўллаб-қувватлаш: янги ўсиш нуқталари, иш ўринлари, маҳаллий бюджетларга қўшимча солиқ тушумлари.
Мутахассисларнинг баҳолашича, бугунги кунда Москвада йирик компаниялар бош офисларининг ҳаддан ташқари тўпланиши кузатилмоқда, бу эса жиддий номутаносибликни келтириб чиқармоқда: амалда, масалан, Сибирда, Узоқ Шарқда ёки Арктикада, ҳатто бутун мамлакат бўйлаб ишлайдиган компаниялар фаолиятидан олинадиган солиқларнинг салмоқли қисми пойтахтда қолмоқда. Бошқача айтганда, «катта кўчиш» ҳудудларнинг ривожланиш даражаси ва одамлар ҳаёти сифатидаги кўпинча жуда жиддий бўлган тафовутни сезиларли даражада қисқартиришга қодир.
Лекин бу ҳам асосийси эмас.
Давлат корпорацияларини бутун Россия бўйлаб юпқа қатлам билан «ёйиш» биринчи навбатда ҳудудларнинг офати бўлган — чекка жойлардан ақл-идрок, истеъдодлар ва малакали ишчи кучини супуриб олиб кетувчи «Москва чангютгичи»ни йўқотади. Яъни, ҳудудлар қудратли иқтисодий турткидан ташқари, пойтахтга кетмасдан ўзларини намоён қилиш имконини берувчи ижтимоий лифтларга эга бўлади. Август ойида, Бурятияга амалий ташрифи чоғида Владимир Путин ҳудудларнинг депопуляциясига (аҳоли камайишига) йўл қўйиб бўлмаслиги ҳақида гапирган ва ҳудудларда аҳолини сақлаб қолиш учун қулай ҳаёт шароитларини яратишга чақирган эди. Бинобарин, давлат компанияларини кўчириш лойиҳаси жуда жиддий ижтимоий аҳамиятга ҳам эга.
Иқтисодиёт ҳақида гапирадиган бўлсак, масалан, биргина «Газпром» бош қароргоҳининг Санкт-Петербургга кўчирилиши ҳудуд бюджетини 20 фоиздан кўпроққа оширди. Айрим ҳисоб-китобларга кўра, 15 та йирик давлат компаниясининг кўчиб ўтиши ҳудудий бюджетларга йилига қўшимча 250-300 миллиард рубль олиб келиши мумкин, бу эса қабул қилувчи ҳудудлар ўз даромадларининг ўртача 12-18 фоизини ташкил этади, шунингдек, 50-70 минг тўғридан-тўғри ва турдош соҳаларда 200 минггача иш ўринларини яратади.
Ўз ватанимизда, маълумки, пайғамбарлар доим етишмаслиги сабабли, хотиржамлик учун хориж тажрибасига — хусусан, марказий ҳукумат штатининг бир қисмини Лондондан Бирлашган Қиролликнинг бошқа ҳудудларига кўчириш бўйича Британиянинг Places for Growth дастурига мурожаат қилиш мумкин. У 2022 йилда ишга туширилган. Асосий мақсад — 2030 йилгача давлат хизматларининг 22 минг иш ўрнини Лондондан ҳудудларга кўчириш. Параллел вазифа — 2030 йилгача Лондондан ташқарида барча (!) раҳбарлик лавозимидаги британ давлат хизматчиларининг 50 фоизини жойлаштириш. Натижа: 2024 йилнинг II чораги ҳолатига кўра, Лондондан тўлиқ бандликдаги 23 249 та позиция кўчирилди, кўчишдан кўрилган иқтисодий фойда эса харажатлардан 3,9 баравар ошиб кетди.
Шунга ўхшаш лойиҳалар Жанубий Кореяда ҳам — 2012-2019 йилларда давлат муассасаларини Сеул пойтахт минтақасидан провинцияларга кўчириш, — шунингдек, Японияда, 2015-2023 йилларда «ҳудудий қайта тикланиш» сиёсати доирасида давлат органлари ва муассасалари Токиодан префектураларга кўчирилганда амалга оширилган. Иккала ҳолатда ҳам кўчиб ўтиш «маҳаллий бюджет, бандлик ва инновацион самара» бергани аниқланган.
Россия президентининг ҳукумат аъзолари билан учрашувида бу далил янграмаган бўлса-да, йирик давлат компанияларини турли ҳудудларга кўчиришнинг яна бир муҳим самараси бор — бу мудофаа самарасидир.
Украина дронларининг Россия ичкарисига берган зарбаларини шарҳлар экан, ғарблик таҳлилчилар аниқланган заифликларни мамлакатнинг «гипермарказлашуви» билан тўғридан-тўғри боғламоқдалар. Бу ҳақда шу йилнинг июль ойида Британиянинг Тони Блэр институти маъруза қилган эди, шундан сўнг Ғарб ҳукуматларига бундан буён «инфратузилма ҳимояси, институционал барқарорлик ва энергетик узлуксизликни ҳарбий истиснолар эмас, балки хавфсизликнинг доимий функциялари сифатида кўриб чиқиш» тавсия этилди. Қизиғи шундаки, АҚШда аллақачон FEMA (Америка ФВВ) томонидан «федерал ижроия ҳокимияти фаолиятининг узлуксизлиги ва барқарорлигини таъминлаш» учун ишлаб чиқилган Federal Continuity Directives тизими амал қилмоқда, унда асосий бандлардан бири «ходимлар, функциялар, объектлар ва ресурсларни турли жисмоний локациялар ўртасида тақсимлаган ҳолда географик тарқоқлаштириш» ҳисобланади.
Россия рақибларида узоқ масофага зарба берувчи воситаларнинг фаол ривожланишини ҳисобга олган ҳолда, Россиянинг муҳим бошқарув ва иқтисодиёт тугунларини географик жиҳатдан тарқоқлаштириш — бу шунчаки оқилона эҳтиёткорлик эмас, балки бизга бир вақтнинг ўзида критик зарар етказиш вазифасини сезиларли даражада қийинлаштирадиган яққол қадамдир.
Огоҳлантирилган — қуроллангандир.
P.S. Эслатиб ўтиш жоизки, 90-йилларда Ўзбекистон раҳбариятида ҳам республика пойтахтини Тошкентдан Самарқандга кўчириш ғояси муҳокама қилинган эди.