Танзания аксилтеррор қонунларидан қурол сифатида фойдаланишда айбланаётган бир пайтда, сайловдан кейинги адолат талаб қилинмоқда

Танзания аксилтеррор конунларини қуролга айлантирганликда айбланаётган бир пайтда, овоз беришдан сўнг адолат ўрнатилишига чақириқлар янграмоқда

Сайлов куни 18 ёшли қизи Мария Чами отиб ўлдирилган Неема Мунуо ҳукумат унинг аламларини тан олишини хоҳлашини айтмоқда.

Танзанияда бир йил аввал камида 500 кишининг ёстиғини қуритган сайлов билан боғлиқ зўравонликлардан жабр кўрган оилалар BBC га норозилик намойишларида ўлдирилганлар учун адолат ва жароҳат олганлар учун тиббий харажатларни қоплашда ёрдам сўраётганликларини айтдилар.

«Шифохона харажатларини тўлашга бошқа қурбимиз етмаяпти», деди оёғидан ўқ еган Мешак Сане BBC га.

Президент Самия Сулуҳу Ҳассанни 98% овоз билан ҳокимиятга қайтарган сайлов йиллиги арафасида Amnesty International инсон ҳуқуқлари ташкилоти ҳам унинг ҳукуматини «танқидчиларни сукут сақлашга мажбур қилиш ва қўрқув солиш учун аксилтеррор конунларини қуролга айлантиришда» айблади.

Мухолифат Самиянинг икки асосий рақиби четлаштирилганидан кейин натижаларни демократиянинг «устидан кулиш» деб рад этди.

Асосий мухолип Чадема партиясининг 58 ёшли раҳбари Тунду Лиссу сайлов олдидан давлатга хоинликда айбланиб судлангани сабабли номзодини қўя олмаган эди.

У сайлов ислоҳотларини талаб қилиб келаётган эди ва унинг иши бўйича ҳукм кейинги ҳафтада кутилмоқда.

Шу ҳафта бошида Лиссу адвокатлари билан учрашувга рухсат берилмаганидан сўнг очлик эълон қилди - бу айбловни қамоқхона расмийлари рад этди.

Унинг адвокати Диксон Матата чоршанба куни BBC га унга энди учрашувга рухсат берилганини ва у яна овқатланишни бошлашини айтди.

Ҳукумат томонидан тайинланган суриштирув комиссияси тартибсизликлар пайтида 518 киши «нотабиий сабаблар» билан вафот этганини, жумладан 197 киши отиб ўлдирилганини маълум қилди.

Amnesty ўз баёнотида ўтган йил давомида хавфсизлик идоралари ҳукумат танқидчилари, мухолифат тарафдорлари, оммавий ахборот воситалари ташкилотлари ва ҳукмрон Чама Ча Мапиндузи (CCM) партиясининг келиша олмаган аъзоларига қарши инсон ҳуқуқларини жазосиз бузганини ҳужжатлаштирганини айтди.

«Танзания хавфсизлик кучлари намойишчиларга қарши қўллаган ҳаддан ташқари куч учун бирорта ҳам расмий жиноий жавобгарликка тортилмади, жазоланиши ҳақида-ку гапирмаса ҳам бўлади», деди ташкилотнинг Шарқий ва Жанубий Африка бўйича минтақавий директори Тигере Чагута.

«Аслида, тазйиқлар бошланганидан бери вазият фақат ёмонлашди. Авторитар усуллардан фойдаланган ҳолда, ҳокимият органлари танқидчиларни сукут сақлашга мажбур қилиш ва қўрқув солиш учун аксилтеррор конунларини тобора кўпроқ қуролга айлантирмоқда».

Шарқий Африка мамлакати расмийлари кенг тарқалган суистеъмолликлар ҳақидаги айбловларни қайта-қайта рад этди ва ҳукумат инсон ҳуқуқларини ҳурмат қилишга содиқ эканини айтмоқда.

66 ёшли Самия сайлов адолатли ва шаффоф ўтганини таъкидлади ва тартибсизликларда чет элликларни айблаб, бу уни ҳокимиятдан ағдариш фитнасининг бир қисми эканини айтди.

Ўтган йили BBC полициянинг намойишчиларга қарата ўт очаётгани тасвирланган бир нечта видеоларни тасдиқлади. Интернетда жойлаштирилган кадрларда намойишчилар уларнинг олдинга силжишини тўсиб қўйган ва оломонни тарқатиш учун кўздан ёш оқизувчи газ ишлатаётган тиш-тишигача қуролланган бўлинмаларга дуч келгани кўринади.

Мешак Сане жароҳатланган оёғида аллақачон бешта операцияни бошдан кечирганини, лекин бошқа даволанишга қурби етмаслигини айтмоқда.

BBC ўшандан бери сайловдаги зўравонлик қурбонларининг ҳанузгача жавоб излаётган айрим оила аъзолари билан гаплашди.

Кўплаб инсонлар, жумладан Мважума Ҳамиси ҳам қашшоқликда қолган. Унинг эри Жорж Кисивани 2025 йил 29 октябрда, овоз бериш куни, шимолий Аруша шаҳрида отиб ўлдирилган ва икки кундан кейин вафот этган.

«Мен беш фарзандли оиламиз суянган эримни йўқотдим. Энди бошқа ёрдам манбаимиз йўқ. Мен оила учун ёлғиз курашишга мажбурман. Бошқа ҳеч қандай ёрдамимиз йўқ», деди 32 ёшли аёл BBC га.

У энди оиласини боқишга ёрдам бериш учун яқин орадаги бозорда сабзавот сотади ва ҳукуматдан ёрдам кутмоқда.

Арушада оёғидан ўқ еган Сане жисмоний ва молиявий жиҳатдан азият чекади.

Уч фарзанднинг отаси ўқ жароҳатини даволаш учун бешдан ортиқ йирик операцияни бошдан кечирганини айтади. Унга ҳали ҳам яна операция керак, лекин у бошқа даволанишга қурби етмаслигини айтмоқда.

«Биз қўлимиздан келганини қилдик, аммо имкониятимиз чегарасига етдик», деди 33 ёшли эркак BBC га.

«Ҳукумат ушбу фожиаларни бошдан кечирган биз каби инсонларнинг аҳволини ўрганиб чиқиши керак, токи биз тиббий ёрдам олайлик, чунки баъзиларимиз ҳали ҳам жуда оғир аҳволдамиз».

У зўравонликлардан сўнг шифохоналар дастлаб жароҳатланганларни даволашдан бош торТганини тасвирлади.

Ўтган ойлар давомида унинг қариндошлари маҳаллий мулозимлар ва туман комиссаридан ёрдам сўрашган, аммо уларга ҳукумат зўравонлик қурбонлари учун бюджет ажратмагани айтилган.

BBC ушбу суҳбатлар ҳақидаги унинг гапларини мустақил равишда тасдиқлагани йўқ.

Зўравонликлар бўйича суриштирув комиссиясининг ҳисоботи апрель ойида Президент Самияга топширилган бўлиб, унда расман 518 кишининг ўлими қайд этилган.

Аммо Amnesty тўлиқ ҳисобот ҳанузгача эълон қилинмаганини танқид қилиб, бу «махфийлик маданиятини мустаҳкамлайди», деди.

Президент шундан бери зўравонликлар ортида ким турганини аниқлаш учун яна бир суриштирув комиссиясини тузди.

«Ушбу янги комиссия хавфсизлик кучларининг сайлов билан боғлиқ тазйиқлардаги ролини атрофлича кўриб чиқиши шарт», деди Чагута.

Президент Самия Сулуҳу Ҳассан 29 октябрдаги овоз беришда 98% овоз билан ғолиб деб эълон қилинди.

Инсон ҳуқуқлари ташкилотининг билдиришича, 2026 йилнинг 3-17 сентябрь кунлари оралиғида у ҳокимият органлари томонидан давом этаётган тазйиқларни тасвирлаб берган 17 киши билан суҳбатлашган.

Баъзилар ўтган йили ўлдирилганлар учун адолат ва демократик ислоҳотларни талаб қилиш мақсадида 7 июль кунига чақирилган намойишлардан сўнг нишонга олинганларини айтишди.

Ушбу юришлар ҳокимият томонидан тақиқланган эди. Намойишларни қўллаб-қувватлаган 26 ёшли эркак Amnesty га 24 июль куни Дар-эс-Саламда ҳибсга олинганини ва 47 кун давомида айбловсиз ушлаб турилганини айтди.

Унинг айтишича, сўроқ қилувчилар унинг кўзларини боғлаб, намойишларни ким молиялаштираётганини билмоқчи бўлишган ва уни ўлдириш билан таҳдид қилишган.

«Биринчи куни менга овқат беришмади. Сув сўраганимда, кўзим боғлиқ юзимга сийдик чиқариб: 'Оғзингни очиб шовқин солаётганлар учун бадал шу', дейишди», деди у.

«Иккинчи куни мени Гогони полиция маҳкамасига олиб боришди, у ерда оёқларингиз уюшиб қолгунча уришади, лекин кейин оёқда тик туришингни талаб қилишади».

Инсон ҳуқуқлари ташкилоти шунингдек, «қийноққа тенглаштирилиши мумкин бўлган бошқа ҳаракатлар... ўзбошимчалик билан ҳибсга олишлар, мажбурий йўқотишлар ва одам ўғирлашларини» келтиради.

Ҳокимият органлари BBC ёки Amnesty нинг изоҳ бериш ҳақидаги сўровларига жавоб беришмади.

Бир йил аввал қариндошларини йўқотганларнинг кўпчилиги, жумладан 40 ёшли Неема Мунуо ҳам ҳукумат уларнинг азоб-уқубатларини тан олишини ва адолат ҳақидаги саволларига жавоб беришини хоҳлайди.

Унинг айтишича, Арушада телефонга бирлик сотиб олиш учун кўчага чиққанда отиб ўлдирилган 18 ёшли қизи Мария Чамининг ўлимидан кейинги қайғуси уни кўпинча уйдан чиқа олмайдиган даражада эзиб қўяди.

«Бу сира ёдимдан чиқмайдиган сана, чунки уни ҳар сафар эслаганимда, ичим ёниб кетаётганини ҳис қиламан», деди Мунуо BBC га.

Виктория кўли қирғоғидаги Мванза шаҳри яқинида яшайдиган фермер Жума Насибу ҳам худди шундай туйғуларни бошдан кечирмоқда.

У тартибсизликлардан бери 25 ёшли жияни Жума Шабанини кўрмаган.

Ёш йигит кечқурун кинотеатрда бўлган, кейинроқ унинг амакиси у ушланиб, отиб ташланган одамлар орасида бўлгани ҳақида тасдиқланмаган хабарларни эшитган. Унинг оиласи уни шифохоналар, полиция маҳкамалари ва қамоқхоналардан беҳуда қидиришган.

«Шу кунгача мени қийнаётган нарса - биз унинг жасадини топа олмаганимиздир», деди Насибу BBC га.