Сиёсатни «қизиқарли, замонавий, жозибали» қилиш: Z авлоди Кениядаги навбатдаги сайловлар тақдирини қандай белгилаши мумкин

Сиёсатни «қизиқарли, тренддаги, секси» қилиш: Z авлоди Кениядаги навбатдаги сайловлар тақдирини қандай ҳал қилиши мумкин

Адемба Алланс Кенияда овоз беришни «крутой» (оммабоп) қилишга ҳаракат қилмоқда.

Талаба-журналистликдан фуқаролик фаолига айланган йигит шу йил бошида ижтимоий тармоқларда сайловчиларни рўйхатга олиш кампаниясини бошлади. У ёшларни жалб қилиш учун мусиқа ва ҳазил аралаш жозибали селфилардан фойдаланди.

Натижа уни ва Кения сиёсатини кузатувчи кўплаб мутахассисларни ҳайратда қолдирди: рўйхатга олиш даври якунига кўра, бутун мамлакат бўйлаб 2,6 миллион янги сайловчи рўйхатдан ўтди. Энди у навбатдаги босқичда яна 2,3 миллион кишини жалб қилишни умид қилмоқда.

«Бу сиёсат юритишнинг Z авлодига хос усули эди», дейди у менга. «Қизиқарли, тренддаги, секси, замонавий. Биз бунинг атрофида шундай шов-шув яратганимиз сабабли, одамларда жараёндан четда қолиб кетиш қўрқуви пайдо бўлди. Ҳамма иштирок этишни хоҳлади».

1990-йилларнинг охири ва 2000-йилларнинг бошларида туғилганларни ифодаловчи Z авлоди бундан икки йил аввал оммавий норозилик намойишлари билан майдонга чиқиб, ҳукуматни халққа умуман маъқул келмаган солиқ қонун лойиҳасидан воз кечишга мажбур қилган эди. Аммо бу ғалабадан кейин полиция томонидан амалга оширилган бостиришлар оқибатида ўнлаб намойишчилар ҳалок бўлди ёки яраланди.

Эндиликда кўплаб ёш кенияликлар коррупция ва полиция зўравонлигида айбланаётган сиёсий элитадан ғазабланиб, кўчалардан сайлов қутилари томон кўчишга тайёрланмоқда.

Ва уларнинг сони сезиларли даражада кўп: овоз бериш ёшидаги кенияликларнинг 30 фоиздан ортиғи 35 ёшгача бўлганлардир.

Сўровномалар Президент Уильям Рутонинг мавқеи заиф эканини кўрсатмоқда.

Аммо Z авлоди марказлашмаган, рақамли технологияларга асосланган исённи уюшган сиёсий кучга айлантира оладими?

«Ёшлар етакчилигидаги бу ҳаракатлар кутилмаган омил ҳисобланади, чунки уларни олдиндан башорат қилиб бўлмайди», дейди сиёсий таҳлилчи Том Мбоя.

«Улар катта ресурслар талаб қилмайди ва исталган вақтда пайдо бўлиши мумкин. Молиявий қонун лойиҳасига қарши норозиликлар сиёсий хусусиятга эга эди, аммо ҳаракат ҳали очиқ сиёсий даражада синовдан ўтгани йўқ. Шунинг учун, агар улар бирор номзодни қўллаб-қувватлашга қарор қилишса, ўша номзод анча яхши натижа кўрсатиши мумкин».

Технологияларни яхши ўзлаштирган Z авлоди фаолларининг устунликларидан бири шундаки, улар Кения сиёсатининг асосини ташкил этувчи партиявий тузилмалар ва этник садоқатдан ташқарида сафарбарлик уюштира олдилар.

Алланс бирор бир аниқ номзод ёки партияни қўллаб-қувватлашдан онгли равишда қочиб, сиёсатчиларга эмас, балки етакчиликка урғу бермоқда ва анъанавий қабилавий сайлов блокларидан ташқарида янги куч яратаётганини айтмоқда.

«Ҳеч қачон бирор шахс ёки партияга алоқадор бўлмаган блок мавжуд бўлмаган. Улар шунчаки тўғри раҳбарларга овоз беришни хоҳлашади ва биз айнан шуни яратдик», дейди у.

«Бу кўпроқ иккиланувчи овоз берувчилар гуруҳидир, чунки биз кимга овоз беришимизни олдиндан айтиб бўлмайди».

Руто ва унинг Бирлашган Демократик Альянси (UDA) 2027 йил август ойида бўлиб ўтадиган сайловларга бир йилдан кам вақт қолган бир вазиятда кучли босим остида қолмоқда.

Июнь ойида ўтказилган сўровномада қатнашганларнинг тўртдан уч қисмидан кўпроғи мамлакат нотўғри йўналишда кетаётганини айтган бўлса, учдан икки қисми Руто 2022 йилда лавозимга киришганидан бери уларнинг шахсий молиявий аҳволи ёмонлашганини билдирган.

Шундай бўлса-да, таҳлилчиларнинг фикрича, президент ғалаба қозониши учун кенг омманинг меҳрини қозониши шарт эмас. Уларнинг таъкидлашича, у давлат ресурслари кўмагига эга бўлган тажрибали сиёсий ташкилотчидир.

Унинг рақиблари ҳам тарқоқ ва улар унга қарши ягона номзод атрофида бирлаша олишлари ҳозирча номаълум.

Сенатор Эдвин Сифуна ўз митингларига катта ва ёш оммани жалб қила олди

Кўплаб Z авлоди сайловчиларининг эътиборини тортган шахслардан бири Найроби сенатори Эдвин Сифунадир. У умидсизликка тушган ёшлар томонидан кучли қўллаб-қувватланаётган «Линда Мваначи» (Фуқарони ҳимоя қилиш) ҳаракатининг рамзига айланди.

Сифуна илк бор 2024 йилги намойишлар пайтида парламентга бостириб кирган намойишчиларни полиция ўққа тутишини тўхтатишга уринганида уларнинг эътиборини қозонган эди.

Ҳозирда у конституцияда белгиланган инсон ҳуқуқлари ва қонун устуворлигини ҳимоя қилишга чақирувчи «халқ етакчилигидаги» ҳаракатга раҳбарлик қилмоқда.

У ҳали президентликка номзодини расман эълон қилгани йўқ, лекин қўллаб-қувватловчиларни тўплаш учун аллақачон мамлакат бўйлаб саёҳат қилмоқда. BBC у билан яқинда Кения марказидаги, ўтган сайловларда Рутони қаттиқ қўллаб-қувватлаган Меру округига ташрифи чоғида учрашди.

«Ёшлар биздан ҳамма ўзини адолатли рақобат қила оладигандек ҳис қиладиган муҳит яратишимизни хоҳлашади», деди у ўз шовқинли автокарвони йўлга чиқишидан олдин.

«Биз тизимни бутунлай ўзгартиришимиз керак, токи ҳар бир киши ҳаётда, таълимда, иш билан таъминланишда адолатли имкониятга ва ўз устида ўсиш имкониятларига эга бўлсин.

«2027 йилдаги ушбу сайлов ёшлар илгари сураётган назария синовдан ўтадиган пайт бўлади», деди у. «Раҳбар сифатида бизнинг вазифамиз — одамларни чиқишга ундайдиган ишончли ғояга эга бўлиш ва уларга янги мамлакат келажагини кўрсатишдир».

Руто ҳам 2022 йилда ҳокимиятга келганида ишончли келажак ваъда қилган эди.

У иқтисодиётни пастдан юқорига қараб қайта қуришга ва эътибордан четда қолганларга ёрдам беришга ваъда берганди. Ўшандан бери унинг ҳукумати аҳолига тиббий хизмат кўрсатишни кенгайтирувчи йирик ислоҳотларни ўз ичига олган чора-тадбирларни жорий этди, бироқ кўплаб ёшлар унинг тежамкорлик сиёсати ва солиқлар оширилишидан ҳафсаласи пир бўлганини ҳис қилишди.

«Мен инқилобий ўзгаришларда иштирок этиш учун шу ердаман, биз ёшлар дуч келаётган умумий муаммоларни биладиган янги кениялик ёш етакчини хоҳлаймиз», деди 23 ёшли Брэндон Муреми BBC’га.

Мен у билан сершовқин куннинг якуний бекатидаги нисбатан тинч бурчакда учрашдим — Сифунанинг автокарвони тўртта жойга ташриф буюрди, баъзида у ва маҳаллий сиёсатчилар ўз машиналари устига чиқиб, қулоқни қоматга келтирувчи овоз билан оловли нутқлар сўзлаётганда ҳаракатни тўсиб қўйишди.

«Биз фақат ваъда берадиган эмас, балки ўз режаларига содиқ қоладиган етакчини қидирмоқдамиз», дея қўшилди қизиқувчанлик орқасидан келган 19 ёшли машинасозлик талабаси Конрад Мутангили.

«Биз айтаётган гапларини амалда бажара оладиган ва одамларга етказа оладиган одамни қидирмоқдамиз», деди у. «Чунки улар ширинликлар ваъда қилишади, лекин оғзимизда ҳеч қандай ширинлик таъмини сезмаяпмиз».

«Биз тезкор натижаларни хоҳлаймиз», деди 22 ёшли компьютер фанлари талабаси Ивонн Килеме, ҳукумат лойиҳалари мева бериши учун кўпроқ вақт талаб қилиниши мумкинлигини тан олган ҳолда. «Ва ёшлар сифатида биз хоҳлайдиган ягона нарса — бу иш, иш, иш ва яна иш».

Руто ўз ҳукумати иш ўринлари яратаётганини қатъий таъкидламоқда ва ёшлар ўртасидаги ишсизликнинг юқори даражаси у президент бўлгунига қадар ҳам мавжуд бўлган муаммо эканини айтмоқда.

У кичик бизнес ва ёшлар етакчилигидаги корхоналарга грантлар ва кредитлар, технология марказлари ва рақамли иш имкониятларини таклиф қилувчи қатор дастурлар орқали Z авлодига етиб боришга ҳаракат қилди.

Рутонинг UDA партияси ёшлар миллий етакчиси Кариуки Нгунжири BBC’га сайловда катта фарқ билан ғалаба қозонишига ишончи комил эканини айтди.

«Президент — халқни эшитадиган президент ва у энди ёшлар ҳузурига тушиб, уларнинг муаммолари нимада эканини билиб, уларни иш билан таъминлай олди ва бу, ҳатто партиямиз учун ҳам, бизга устунлик берди», деди у.

«Биз ижтимоий тармоқлардаги шов-шувлардан хавотирда эмасмиз, чунки биз ёшларни реал, амалий, сезиларли ривожланишга жалб қиладиган одамлармиз. Ҳомийлик қилинган ҳештеглар ва ҳомийлик қилинган сарлавҳаларда кўраётганларингиз бизни унчалик ташвишга солмайди».

У бу ҳақда Найробидан тахминан 100 км (60 миль) шимолда жойлашган Кангема шаҳрида ўтказилган UDA’нинг гавжум йиғилишида гапирди, у ерда спорт бўйича юқори лавозимли мулозим стадион қуриш дастурини яна бир объект билан кенгайтиришга ваъда берди.

Кўпчилик қатори 23 ёшли Шинтах Мутахи ҳам иш қидираётган эди.

«Мен уларнинг нима деяётганини эшитиш учун келдим», деди у, «балки иш топиш имконияти пайдо бўлар. Менимча, улар менга имконият беришади, уларга бунинг учун бироз вақт бериш керак».

Маҳаллий UDA ёшлар етакчиси Жон Кирагу ёшларни норозилик намойишларига ундаган умидсизликни тушунишини айтди.

«Қийинчиликлар бўлди», деди у, «аммо ҳозир ҳукумат ёшларни бирлаштириш учун ҳақиқатан ҳам қаттиқ ҳаракат қилмоқда. Ҳукумат уларнинг ҳаётини ҳақиқатан ҳам яхшилайдиган дастурларни амалга оширмоқда».

Ёшларнинг қайси йўлдан кетиши ҳали номаълум, аммо келаси йили уларнинг овози муҳим аҳамиятга эга бўлади

Кирагу менга ушбу ҳудудда жиддий муаммо бўлган ёшлар ўртасидаги алкоголизмга қарши курашиш дастурида иштирок этаётганини айтди. Эрталабки йиғилишдаги кўплаб ёш йигитлар маҳаллий арзон ичимликдан аллақачон маст эдилар.

Маҳаллий футбол жамоаси сардори Кэлвин Уэйр ҳам стадион ҳақидаги эълонни эшитиш учун келган эди. Унинг айтишича, у бундай ваъдаларни илгари ҳам кўп марта, айниқса сайловлар олдидан эшитган ва бу унинг қандай овоз беришига таъсир қилмайди.

«Биз аллақачон бир қарорга келганмиз», деди у. «Бутун ҳукумат уйига кетиши керак. Биз янги Кенияни, янги ёшларни, янги одамларни, бутун мамлакатдан келган янги одамларни яратмоқчимиз ва биз қабилавий [садоқат] ёки бошқа нарсага асосланмаяпмиз. Биз шунчаки ўзгариш, ўзгариш ва яна ўзгаришни хоҳлаймиз. Бошқа ҳеч нарса эмас».

Биз гаплашаётганимизда баланд ҳайқириқни эшитдик — тадбир тугаган ва одамлар 350 Кения шиллинги (тахминан 3 доллар) миқдоридаги нақд пул тарқатилишини олиш учун навбатга туришаётган эди.

Кенияда одамларга сиёсий учрашувларда қатнашиш учун пул тўлаш одатий ҳолдир ва сиёсатчилар овозларни ўз томонига оғдириш учун бундан анча катта маблағ сарфлашлари мумкин.

«Дунёнинг кўплаб бошқа бурчакларига қараганда, бу ерда сайловларда пул гапиради», дейди сиёсий таҳлилчи Мбоя. «Сиёсатнинг баҳоси дунёнинг бошқа қисмларига қараганда сезиларли даражада юқори».

Кениядаги сайловларга бир йилдан кам вақт қолган бир пайтда, сиёсат ўзгараётгандек ва бу кураш ёшларнинг сиёсий элитадан норозилиги билан шаклланиши мумкинлиги кўринмоқда. Аммо Z авлоди ҳаракати этник келиб чиқиш ва пулга асосланган «эски сиёсат»ни рад этган бўлса-да, бу омиллар Кенияда узоқ вақт давомида сайловлардаги ғалабаларнинг асоси бўлиб келган.

Z авлоди сайловчиларининг бу ғайрати сайлов қутиларида нимани англатишини ҳали ҳеч ким билмайди.