Таниқли композитор Макс Рихтер илк бор Ўзбекистонда ўз мусиқасини тақдим этади. Тошкентдаги концерт олдидан у ҳақда нималарни билиш керак

Таниқли композитор Макс Рихтер илк бор Тошкентда ўз мусиқаси билан чиқиш қилади. Ташкентдаги концерт олдидан у ҳақида нималарни билиш керак

27 октябрь куни Xалқаро анжуманлар саройида Ўзбекистон Маданият ва санъатни ривожлантириш жамғармаси томонидан ташкил этилган британ композитори Макс Рихтернинг концерти бўлиб ўтади. Рихтер — Европа кинопремияси лауреати ва «Оскар» мукофоти номзоди.

Унинг раҳбарлигидаги ансамбль, жумладан, бешта торли созлар созандаси, шунингдек, классик ва электрон мусиқа композитори ва продюсери Генриетта Смит-Ролл (Afrodeutsche) Рихтернинг иккита студиявий альбомидан ўрин олган асарларни ижро этади: The Blue Notebooks (2004) ва In A Landscape (2024).

Артур Хафизов замонавий академик мусиқани электроника билан вақтида бирлаштирган ҳамда кино ва балет учун асарлар ёзадиган композитор ҳақида ҳикоя қилади.

Макс Рихтер 1966 йилда Германиянинг Хамельн шаҳрида дунёга келган, аммо болалигини Англиянинг Бедфорд шаҳрида ўтказган. Болалигида у фортепиано чалишни ўрганган, ўсмирлик ёшида эса ўзи учун Германиянинг Kraftwerk электрон гуруҳини кашф этган. Телевидениеда эшитган Autobahn композицияси унда шунчалик катта таассурот қолдирганки, у бундай товушлар қандай яратилишини ўзи тушунишни хоҳлаб қолган. Синтезаторлар у пайтда жуда қиммат эди, шунинг учун бўлажак композитор тайёр схемалар бўйича созламаларни ўзи йиғди — кавшерлашни унга отаси ўргатган.

Рихтер композицияни Эдинбург университетида ва Лондон қироллик мусиқа академиясида ўрганган, кейин эса Флоренцияда Лучано Бериодан таълим олган. Унинг ижодий усулида партитура билан ишлаш ва товуш билан электрон тажрибалар бирлашди: эски қизиқишлар ўз ўрнини топди. «Мен турли хил мусиқаларни яхши кўрганим учун композиция ёзишни бошладим», — деган эди у Guardian га берган интервьюсида.

Ўқишни тугатгач, Рихтер минималист композиторлар Стив Райх, Филип Гласс ва Арво Пярт мусиқаларини ижро этган олти пианиночидан иборат Piano Circus ансамблининг асосчиларидан бирига айланди. Репертуардан узининг муаллифлик асарлари ҳам ўрин олган. У 2002 йилда BBC Филармония оркестри билан ёзиб олинган Memoryhouse альбомини чиқариб, яккахон дебютига эришди.

Макс Рихтер мусиқаси одатда замонавий академик мусиқага киритилади, аммо унинг тингловчилар аудиторияси аллақачон концерт заллари чегарасидан чиқиб кетган. YouTube’да Tiny Desk лойиҳаси учун қилган чиқиши 1,6 миллиондан ортиқ кўрилган.

Ҳатто Рихтернинг альбомлари билан таниш бўлмаган тингловчи ҳам унинг мусиқасини кинода эшитган бўлиши мумкин. Унинг энг танилган композицияларидан бири On the Nature of Daylight Мартин Скорсезенинг «Лаънатланганлар ороли» (Остров проклятых) ва Дени Вильнёвнинг «Келиш» (Прибытие) фильмларида жаранглаган, кейинчалик HBO’нинг «Биздан бири» (Одни из нас) сериалида ҳам пайдо бўлган. Рихтер Tiny Desk’да On the Nature of Daylight’ни ижро этганда, NPR материали муаллифи аудиториядаги кўз ёшларни пайқади ва бунчалик таъсирланган тингловчиларни камдан-кам кўрганини ёзди.

Унинг ишларининг катта қисмини рақс учун мусиқалар ташкил этади. Композитор хореографлар ва балет труппалари, жумладан, Уэйн Макгрегор ва Лондондаги Қироллик балети билан бир неча бор ҳамкорлик қилган.

Вивальдининг «Йил фасллари» қайта ишланмаси ҳам балет саҳнасига тушди. Recomposed: Vivaldi — The Four Seasons (2012) альбомида Рихтер классик репертуарнинг энг танилган асарларидан бирини сўзнинг томонидан қисмларга ажратади ва қайта йиғади: бошланғич материал гоҳ деярли тўлиқ жаранглайди, гоҳ алоҳида парчалар ва гармоник шаклларга бўлиниб кетади. Бир неча йил ўтгач, ушбу мусиқадан хореограф Кристал Пайт Париж операси учун The Seasons' Canon балетида фойдаланди.

Рихтер мусиқа тинглашнинг ўзига хос усули билан ҳам тажриба ўтказди.

Sleep (2015) ни у «саккиз соатлик алла» деб аталди. Sleep тунги концертларида мусиқачилар тонгача чалишди, тингловчиларга эса ўриндиқлар ўрнига қулай жойлашиб, ухлаб қолиш мумкин бўлган каравотлар таклиф этилди.

2015 йилда BBC Radio 3 эфирида Sleep ижроси битта мусиқий асарнинг тўғридан-тўғри трансляцияси давомийлиги бўйича Гиннес рекордини ўрнатди: у 8 соат 1 дақиқа ва 23 сония давом этди. Ушбу товуш дунёси билан тунги марафонсиз ҳам танишиш мумкин — масалан, Dream 3 (in the midst of my life) орқали.

Рихтернинг ўзига хос услуби кинода ҳам, балетда ҳам, унинг яккахон ёзувларида ҳам танилади.

У қисқа куйни олади ва унинг атрофини секин-аста ўзгартиради: бошқа соз қўшилади, гармония ўзгаради, жаранглаш кучаяди.

Ҳар бир қайтиш билан таниш мотив бир оз бошқача ҳис қилинади. Фортепиано ва торли созлар электроника, адабий матнлар ва кундалик ҳаёт товушлари билан ёнма-ён яшайди — буларнинг барчасидан мусиқий тарих шаклланади. Ушбу услуб Рихтер Тошкентда тақдим этадиган иккита альбомни ҳам бирлаштиради: The Blue Notebooks ва In A Landscape.

The Blue Notebooks’нинг бошланғич нуқтаси Ироқдаги урушга тайёргарлик бўлди. Юз бераётган воқеалар Рихтерда шубҳа туғдирди ва бу уни Франц Кафка матнларига етаклади. Унинг ён дафтарлари альбомга ном берди, уларнинг парчалари эса Чеслав Милош асарлари билан биргаликда Тильда Суинтон томонидан ёзиб олинган — Тошкентдаги концертда унинг «партиялари» Afrodeutsche’га тегади. Ушбу матнлар орқали Рихтер катта сиёсий низо фонида йўқолиш, ноаниқлик ва ожизлик каби шахсий туйғуларни очади.

2004 йилда чиқарилган The Blue Notebooks Рихтернинг иккинчи альбоми бўлди. Композитор Drowned in Sound мусиқий нашрига берган интервьюсида эслашича, унинг дебют Memoryhouse альбоми деярли пайқалмаган, кейинги иш учун эса маблағ зўрға етган. Торли созлар ва фортепианони бир кунда ёзиб олишга тўғри келган, Суинтон эса рамзий гонорарга рози бўлган.

Бироқ чиққан йилиёқ Pitchfork мусиқий нашри The Blue Notebooks’ни «сўнгги пайтлардаги замонавий академик мусиқанинг энг таъсирли ва универсал ёзувларидан бири» деб атади. Кейинчалик, 2019 йилда Британиянинг The Guardian газетаси альбомни XXI аср академик мусиқасининг 25 та энг яхши асарлари орасида 21-ўринга қўйди.

Рихтернинг тўққизинчи студиявий альбоми 2024 йил 6 сентябрда чиқди. Унинг ўзи бу ғояни «қарама-қаршиликларни бирлаштириш ёки яраштириш» деб таърифлаган: акустик ва электрон жаранглаш, инсон ва табиат дунёси.

Фортепиано ва торли композициялар орасида — Life Studies’нинг тўққизта қисқа хомаки чизгилари бор. Уларда ўрмандаги қадамлар, табақадаги тухумнинг чирсиллаши, Гонконг аэропортидаги аравачанинг ғижирлаши ва Моцартнинг фортепианодаги ижроси эшитилади. Ушбу кундалик товушлардан Рихтер ўз кундалигини йиғади.

In A Landscape альбоми Британиянинг классик ижрочилар альбомлари чарти бўлмиш Official Classical Artist Albums Chart’да пешқадамлик қилди ва Clash’дан 10 дан 8 балл олди. Pitchfork тақризчиси якуний Movement, Before All Flowers композициясини унинг ёруғ, умидбахш жаранглаши учун эътироф этди.

2024 йилда In A Landscape чиқиши билан Рихтер янги альбомни The Blue Notebooks билан бирлаштириб, ўзининг биринчи жаҳон турига жўнаб кетди. 2026 йилда ушбу дастур билан гастроллар давом этмоқда. Бекатлардан бири Тошкент бўлади. Халқаро анжуманлар саройидаги концертда ўша торли созлар, тугмалар ва кундалик товушлардан бир муаллифнинг икки хил тарихи қандай шаклланишини эшитиш мумкин бўлади.