«Супер» Эль-Ниньо кучайиши фонида Жануби-Шарқий Осиё бўйлаб ўрмон ёнғинларидан ҳосил бўлган заҳарли тутун тарқалмоқда

«Супер» Эль-Ниньо кучайиши билан заҳарли ўрмон ёнғинлари тутуни Жануби-Шарқий Осиё бўйлаб тарқалмоқда

Индонезиянинг катта ҳудудларида ўрмон ёнғинлари кучаяётган бир пайтда, зарарли тутун минтақани қопламоқда.

Бир неча ҳафтадан бери давом этаётган ёнғинлар туфайли заҳарли тутун қатлами Индонезиянинг айрим қисмларини қоплаб, Малайзия, Сингапур ва Филиппинга қараб ҳаракатланмоқда.

Жанубий-Шарқий Осиёнинг кенг ҳудудларида яшовчи миллионлаб одамлар смог (заҳарли тутун) таъсирига учради, бу эса айрим жойларда ҳавонинг ифлосланиш даражасини Жаҳон соғлиқни сақлаш ташкилоти тавсия этган меъёрдан 15 баравардан кўпроққа ошириб, «ўта хавфли» даражага олиб келди.

Ёнғинларнинг аксарияти июль ойи ўрталаридан бери Суматра ва Индонезия Борнеосида давом этмоқда, бунга қурғоқчилик шароитини янада оғирлаштираётган «Супер Эль-Ниньо» деб аталувчи табиат ҳодисаси сабаб бўлмоқда.

Июль ойидан август ойигача Индонезия Соғлиқни сақлаш вазирлиги ер ва ўрмон ёнғинлари билан боғлиқ 50 000 дан ортиқ нафас йўллари инфекцияси ҳолатларини қайд этди.

Ушбу ҳолатларнинг 12 000 дан ортиғи беш ёшгача бўлган болалар ўртасида кузатилган.

Жанубий Калимантандаги Банжарбару шаҳридаги мактаблардан бирида 19 ёшли ўқитувчи ёрдамчиси бўлиб ишловчи Ризма Нур Фатима BBC’га берган интервьюсида синфхонасидаги смог шу қадар қалинлашганидан «ҳатто ўз оёқларингизни ҳам кўриб бўлмасди», деб айтди.

«Ҳатто уйнинг ичида, ҳамма эшик-деразалар ёпиқ бўлса ҳам, тутун барибир ичкарига кириб олди», деди у. «Биз туғилганимдан бери шундай шароитда яшаб келяпмиз. Ҳар йили бир хил аҳвол, шунинг учун деярли кўникиб қолганмиз. Лекин бу йил аҳвол ёмонроқ».

Яқин атрофдаги Пенгаюан қишлоғидан бўлган 23 ёшли она Мисбаҳнинг айтишича, тутун пайтида унинг уч ёшли қизида «йўтал, томоқ оғриғи ва бурун оқиши» пайдо бўлган.

Тахминан 1300 километр узоқликда жойлашган Филиппиннинг Палаван ороли провинциясида ҳам аҳоли шунга ўхшаш муаммолар, жумладан, кўз, бурун ва томоқ қичишиши ҳақида хабар беришди.

«Ҳозир бизда енгил бош оғриғи кузатилмоқда», деди доктор Пресиус Баньяс-Мелад. «Ҳеч нарсага аллергияси бўлмаган амакимнинг қизида аллергия ривожлана бошлади. Турмуш ўртоғимда эса биринчи бўлиб кўз ва томоқ қичишиши бошланди».

Бу орада Малайзияда ҳаво сифати бутун мамлакат бўйлаб ёмонлашиб, тутун чегара оша тарқалишда давом этар экан, астма ва конъюнктивит ҳолатлари кўпайгани хабар қилинди.

Индонезиядаги ўрмон ва торфзорлар ёнғини янги муаммо эмас. Экспертларнинг таъкидлашича, инқироз илдизлари Суҳарто даврига бориб тақаладиган, Калимантандаги улкан ёмғирли ўрмонлар ва торфзорлар дарахт кесиш, плантациялар ва йирик қурилиш лойиҳалари учун очиб юборилган ўнлаб йиллар давомидаги ердан фойдаланиш ўзгаришларига бориб тақалади.

Бугунги кунда йирик ёнғинлар кўпинча саноат плантацияларининг кенгайиши ва бошқа тижорат мақсадларида ердан фойдаланиш билан боғлиқ. Экологик гуруҳлар, тадқиқотчилар ва ҳукумат суриштирувлари айрим компаниялар катта ер майдонларини тозалашнинг арзон ва самарали усули сифатида оловдан фойдаланишини бир неча бор даъво қилишган.

Баъзиларнинг таъкидлашича, қурғоқчилик ва Эль-Ниньо шароити ёнғинларнинг тарқалишига ёрдам берса-да, тутуннинг кучи инсон фаолияти билан ҳам боғлиқ. Қуритилган торфзорлар, саноат ёғочзорлари ва кафт мойи плантациялари ерларни ёнишга мойил қилиб қўйиши мумкин, бунда ёнғинлар кўпинча айнан бир хил ҳудудларга қайтади.

Кичик ҳажмли, жамоа томонидан бошқариладиган ва қатъий назорат қилинадиган анъанавий усуллардан фарқли ўлароқ, йирик ерларни ўзлаштириш билан боғлиқ ёнғинларни назорат қилиш анча қийин бўлиши ва анча кенг миқёсда экологик ҳамда аҳоли саломатлигига таъсир кўрсатиши мумкин.

Индонезия Борнеосидаги ўрмон ёнғинларини айниқса ташвишли қиладиган нарса шундаки, улар дунёдаги энг йирик тропик торфзор экотизимларидан бирини вайрон қилмоқда.

Нормал шароитда бу торфзорлар улкан карбонат ангидрид омбори бўлиб хизмат қилади. Аммо ҳозирги вақтда минтақага таъсир кўрсатаётган ғайритабиий шароитларда улар карбонат ангидрид «бомбалари»га айланиши мумкин.

«Торфзорлар карбонат ангидридни сақлашда жуда самарали, чунки уларнинг сув босган шароити чиришни секинлаштиради ва карбонат ангидриднинг минг йиллар давомида ер остида тўпланишига имкон беради», деб тушунтиради Индонезиянинг «Yayasan Konservasi Alam Nusantara» экологик нодавлат ташкилоти торфзорлар бўйича тадқиқотчиси доктор Ниса Новита.

«Аммо бу улар қуритилганда ёки ёниб кетганда 'карбонат ангидрид бомбаси'га айланиши мумкинлигини ҳам англатади, чунки ушбу карбонат ангидрид атмосферага тез суръатлар билан чиқиб кетиши мумкин».

Бошқалар эса, ҳозирги Супер Эль-Ниньо яқин ойларда кучайишда давом этар экан, ёнғинлар сезиларли даражада ёмонлашиши мумкинлигидан огоҳлантирдилар.

Ўтган йили Эль-Ниньосиз ҳам Индонезиядаги ўрмон ёнғинлари 359 000 гектар майдонни вайрон қилган эди, дейди Богор қишлоқ хўжалиги институти университетининг ўрмон ёнғинлари криминалистикаси бўйича эксперти, профессор Бамбанг Ҳеро Саҳаржо.

Тадқиқот ҳисоботларига таяниб, профессор Бамбанг BBC’га бу йилги Эль-Ниньо 11 миллион гектаргача бўлган майдонни куйдириши мумкинлигини айтди, бу эса уни Индонезия тарихидаги энг ёмон ўрмон ёнғинлари мавсумларидан бири бўлган 1997–1998 йиллардаги вазият билан тенглаштиради.

Шу ҳафта бошида Индонезия ўрмон хўжалиги вазири Ража Жули Антони журналистларга ҳозирги ўрмон ёнғинларини ўчириш ҳаракатлари критик палласига кираётганини айтди.

«Муаммоларимиз ҳали тугагани йўқ. Сентябрь — Эль-Ниньонинг энг юқори чўққиси», деди у шу ҳафта бошида. «Сентябрь биз учун асосий жанг ойидир».