БМТ мамлакатлар таъсирга тайёргарлик кўраётган бир пайтда "супер миқёсли" Эл-Нинё ҳақида огоҳлантирмоқда
Жаҳон метеорология ташкилоти (ЖМТ) табиий об-ҳаво ҳодисаси глобал иқтисодиётга путур етказиши мумкинлиги ҳақида огоҳлантирди.
Бирлашган Миллатлар Ташкилоти бутун дунё бо'йлаб давлатлар унинг оқибатларига тайёргарлик ко'раётган бир пайтда "супер катталикдаги" Эл-Нинё ҳақида огоҳлантириш э'лон қилди. БМТ бош котиби Антонио Гутеррес Эл-Нинёнинг глобал та'сири намоён бо'ла бошлаганлиги сабабли дунё "экстремал об-ҳавонинг хавфли зонаси"га кирганини айтди.
Жаҳон метеорология ташкилоти (ЖМТ) ушбу табиий об-ҳаво ҳодисаси бо'йича янгиланган ма'лумотларни э'лон қилди, бу унинг 70 йилдан ортиқ вақт ичидаги энг кучлиси бо'лиши ва камида 2027-йил февралгача давом этиши мумкинлигини ко'рсатади. Эл-Нинё глобал об-ҳаво шароитларини о'згартиради, ба'зи ҳудудларда қург'оқчиликка олиб келади, бошқаларида эса кучли тайфунлар ва сув тошқинлари кузатилади. Синоптиклар шунингдек, Эл-Нинё ба'зи жойларда ҳароратни ко'тариши ва инсон томонидан иқлим о'згариши натижасида юзага келган глобал иссиқликнинг ошишини кучайтириши ҳақида башорат қилмоқдалар.
Гутеррес шундай деди: "Эл-Нинё бизнинг ко'з о'нгимизда супер катталашиб бормоқда. Фан шубҳага о'рин қолдирмайди: сайёра харитада ко'рсатилмаган сувларда ва бу сувлар қизиб кетмоқда".
ББС ҳукуматлар ва олимлар билан о'лим, ко'чиш ва атроф-муҳитга зарар етказиш хавфини камайтириш учун амалга оширилаётган глобал чораларни муҳокама қилиш учун ҳамкорлик қилди. Эрта огоҳлантириш тизимлари такомиллаштирилди ва олдиндан тиббий ёрдам ко'рсатилмоқда. Бироқ, ушбу ҳодисанинг интенсивлиги, айниқса, заиф аҳоли учун жиддий хавотирларни келтириб чиқарди.
БМТ агентлиги бо'лган ЖМТ Эл-Нинё билан бог'лиқ бо'лиши мумкин бо'лган экстремал об-ҳаво ҳодисалари ҳақидаги прогнозларини иложи борича ко'проқ жамоаларга тарқатиш учун "катта сафарбарлик" э'лон қилди. ЖМТ бош котиби Селесте Сауло огоҳлантирди: "Эл-Нинё бутун дунё бо'йлаб жамоалар ва иқтисодиётга катта зарба бериш имкониятига эга".
Эл-Нинё - бу Тинч океанида пайдо бо'лган табиий об-ҳаво ҳодисаси бо'либ, шамол ё'налишларининг о'згариши билан бог'лиқ. Бу илиқ сувнинг шарққа тарқалишини осонлаштиради ва атмосферага иссиқликни чиқаради. Со'нгги ойларда марказий ва шарқий тропик Тинч океанида денгиз ҳарорати кескин ошди, бу эса Эл-Нинёнинг кучайишини англатади. Тинч океанининг асосий мониторинг минтақасида со'нгги ҳафталарда сирт ҳарорати доимий равишда о'ртача 2С дан юқори бо'либ, бу унинг "жуда кучли" ҳодиса сифатида таснифланишини ко'рсатади.
Бироқ, у ҳатто бу чегарадан ҳам ошиб кетиши кутилмоқда. Прогнозлар шуни ко'рсатадики, денгиз юзасининг ойлик ҳарорати о'ртача 4С га яқинлашиши мумкин, бу эса уни камида 1950-йилдан бери энг кучли Эл-Нинёга айлантириши мумкин, эҳтимол бу сезиларли даражада. Тинч океани юзаси остида ҳарорат янада ажойиб бо'либ, ба'зи ҳудудларда о'ртача 8С дан юқори. Дунёнинг бошқа қисмларида, жумладан, Ҳинд океани, тропик Атлантика ва Австралия қирг'оқлари атрофида ҳам ме'ёрдан юқори денгиз ҳарорати кутилмоқда.
Бой денгиз ҳаётига эга Австралия, айниқса, океан иссиқлигидаги о'згаришлардан хавотирда. Мамлакат со'нгги йилларда иқлим о'згариши туфайли денгиз иссиқ то'лқинларини бошдан кечирди. Австралиянинг фан агентлигининг бош тадқиқотчиси доктор Алистаир Хобдей ББСга Эл-Нинё табиий ҳодиса бо'лса-да, у бу офатларни келтириб чиқарадиган ҳаддан ташқари иссиқликни ҳам олиб келишини айтди. Бу йил денгиз иссиқ то'лқинлари прогнозлари Буюк то'сиқ рифи энг ёмон шароитлардан халос бо'лишини ва унинг маржонларига тикланиш учун ко'проқ вақт беришини ко'рсатмоқда. "[Аммо] Жанубий Австралия қийинчиликларга дуч келмоқда", деди Хобдей. Жанубий Австралия ва Тасманияга та'сир қилган со'нгги денгиз иссиқлиги пингвинларнинг оч қолишига, балиқларнинг о'лимига, бо'г'увчи сув о'тларининг тарқалишига ва медузалар босқинига олиб келди. Австралия яқинда денгиз инқирозлари учун эрта огоҳлантириш тизимларини жорий қилди, бу балиқчилик учун молиявий ёрдам, муҳим турларни ко'чириш ва маржонларни мониторингини кучайтириш учун вақт берди. Бироқ, бу воқеа мисли ко'рилмаган бо'либ бормоқда ва Хобдей жуда хавотирда эканлигини тан олди.
Эл-Нинёнинг глобал об-ҳаво та'сири 2027-йилгача давом этиши мумкин бо'лса-да, ЖМТ кейинги бир неча ой ичида ёг'ингарчилик режимида сезиларли о'згаришларни кутмоқда. Жануби-Шарқий Осиё, Марказий Америка ва Жанубий Американинг шимолий қисмларида одатдагидан қуруқроқ шароитлар бо'лиши кутилмоқда, бу эса қург'оқчилик ва о'рмон ёнг'инлари хавфини оширади. Пайшанба куни Панама каналидан о'тадиган кемалар сони ёг'ингарчиликнинг камайиши кутилганидек 10% дан ортиққа камаяди. Ҳар йили тахминан 14 000 кема ушбу сун'ий сув ё'лидан фойдаланади, бу ҳам глобал савдо учун муҳим ё'налиш, ҳам Панама учун асосий даромад манбаи бо'либ, йилига тахминан 3 миллиард доллар (2,2 миллиард фунт стерлинг) даромад келтиради.
Индонезия ушбу қуруқ мавсумда бутун мамлакат бо'йлаб 107 000 гектардан ортиқ ерни ё'қ қилган о'рмон ёнг'инларини назорат қилиш устида фаол иш олиб бормоқда. Жануби-Шарқий Осиёнинг бошқа ба'зи қисмлари сингари, у ҳам бу йил узоқроқ қуруқ мавсумга дуч келмоқда. Марказий Калимантан аҳолиси ББС Невс Индонесиа нашрига берган интервюсида "бир ойдан ко'проқ вақт давомида о'рмон ёнг'инларини бошдан кечираётганини" айтди. Дарвин Роми шундай деди: "Тутун жуда қалинлашди. Ташқарига чиққанимизда, ко'зларимиз ог'рий бошлайди. Тутун ҳиди ҳам жуда кучли". Расмийлар бу ёнг'инларни о'чириш учун ёмг'ир ёг'дириш учун булутларни уруг'лантириш самолётларини жойлаштираётганликларини айтишди ва ҳукумат ёнг'инларни о'чириш учун ресурсларни ва'да қилди ва о'нлаб одамларни ерни тозалаш учун оловдан фойдаланганликда айблаб ҳибсга олди.
Минглаб километр узоқликда жойлашган Хитой фақат бу йил етти тайфуннинг қирг'оққа етиб келишини кутмоқда, бу ҳодисани мамлакат мутахассислари супер Эл-Нинё оқибатлари билан бог'лайдилар. Фақат июл ойида Хитойда учта тайфун - Бави, Ноул ва Майсак - бо'либ о'тди, натижада о'нлаб одамлар ҳалок бо'лди. Август ойида "Делфин" тайфуни кучли ёмг'ир ва кучли шамолларни келтириб чиқаргани сабабли 1 миллиондан ортиқ одам уйларини тарк этишга мажбур бо'лди. Худди шундай, Шарқий Африканинг айрим қисмларида, Бразилиянинг жанубида ва АҚШнинг жанубида о'ртача даражадан нам об-ҳаво бо'лиши кутилмоқда, бу эса сув тошқини эҳтимолини оширади.
"Биз аллақачон қург'оқчилик ва сув тошқинларидан келиб чиқадиган бузилишлар ва вайронагарчиликларни ко'рмоқдамиз ва Эл-Нинё кучайган сари бу та'сирлар кучайишини кутмоқдамиз", деди Жаҳон метеорология ташкилоти бош котиби профессор Селесте Сауло. Бу узоқ муддатли инсон фаолияти натижасида юзага келган исишдан ташқари содир бо'лмоқда, бу эса та'сирни янада жиддийлаштириши мумкин. Ба'зи олимларнинг фикрича, иқлим о'згариши ҳатто Эл-Нинё ҳодисаларини кучайтириши мумкин, аммо бу ҳали тасдиқланмаган.
Перу, айниқса, қирг'оқ чизиг'и Тинч океанининг шарқий қисми билан чегарадош бо'лгани учун Эл-Нинёга мойил. Мамлакатнинг айрим қисмлари, Эквадор ва Бразилиянинг айрим қисмлари, илгари ёг'ингарчиликнинг ко'пайишига дуч келган, бу эса, айниқса, сув дренажи самарасиз бо'лган шаҳар марказларида, тез сув тошқинлари ва ко'чкиларга олиб келган. Мамлакатларга экстремал об-ҳавога тайёргарлик ко'ришда ёрдам берадиган Прастисал Астион ташкилотининг иқлимга чидамлилик бо'йича раҳбари Мигел Арестеги шундай деди: "Биз жиддий хавотирдамиз, аммо бу ташвиш хавотир эмас, балки тайёргарликка айланиши керак". Унинг та'кидлашича, Прастисал Астион со'нгги йилларда ҳамкорлар билан ҳамкорлик қилиб, жамоатчиликнинг дарё сатҳи, сув тошқини хавфи ва об-ҳаво прогнозлари ҳақида ма'лумот алмашишни о'з ичига олган эрта огоҳлантириш тизимларидан яхшироқ фойдаланишини та'минламоқда. О'тган ой охирида АҚШ Эл-Нинё авж нуқтасига етганда қо'шимча тиббий ёрдам ва техник ускуналар билан та'минлаш учун Перу қирг'оқларига УСНС Сомфорт кемасини жойлаштиришини э'лон қилди. Бироқ, Арестеги Эл-Нинё "бо'шлиқда пайдо бо'лмаслигини" та'кидлади. Унинг тушунтиришича, каттароқ, структуравий муаммолар бу ҳодисаларни янада кучайтиради ва "очиқ жойларда уй-жой қуриш, мо'рт сув ва санитария тизимлари ва заиф сог'лиқни сақлаш тизими" каби муаммоларни ҳал қилиш анча узоқ давом этади.