Суданнинг ТТК жангарилари касалхоналарни қасддан нишонга олган, деб топди Би-би-си суриштируви

Судандаги ТТК (Тезкор ҳаракатланиш кучлари) жангчилари шифохоналарни қасддан нишонга олган, демоқда ВВС суриштируви

Ал-Фашердаги Саудия шифохонаси шифокорлари муассаса бомбардимон қилинган куни кесарча кесиш амалиётини телефон чироғи ёруғида ўтказишган

BBC томонидан ўтказилган суриштирув Суданнинг ҳарбийлаштирилган гуруҳлари жангчилари бир йил муқаддам Дарфурдаги ал-Фашер шаҳрини узоқ вақт қамал қилиш ва ниҳоят эгаллаш пайтида унинг соғлиқни сақлаш тизимини тизимли равишда вайрон қилганига оид далилларни аниқлади.

БМТнинг инсон ҳуқуқлари бўйича олий комиссари Фолькер Тюрк суриштирув хулосаларини «жуда ташвишли» деб таърифлади ва ТТКнинг фуқаролик инфратузилмасига, жумладан, тиббиёт муассасаларига уюштирган узлуксиз ҳужумлари халқаро гуманитар ҳуқуқнинг қўпол равишда бузилиши ҳисобланишини ҳамда уруш жиноятларига тенглашиши мумкинлигини айтди.

ТТК BBC суриштируви хулосаларини рад этди.

Ҳарбийлаштирилган гуруҳнинг соғлиқни сақлаш вазири бу даъволарни тарғибот деб атади ва бу миллий армия ҳамда унинг иттифоқчилари томонидан ТТК обрўсига путур етказиш учун қилинган қасддан уриниш эканини билдирди.

Ал-Фашерда бўлган манбаларга таянган ҳолда, BBC 2024 йилнинг майидан 2025 йилнинг октябрига қадар шифохоналар ва тиббиёт масканларига уюштирилган камида 43 та алоҳида ҳужумни аниқлади, баъзи жойларга бир неча бор зарба берилган.

Халқаро ҳуқуқ низолар пайтида тиббиёт муассасалари ва тиббиёт ходимларига ҳужум қилишни тақиқлайди.

Суриштирув, шунингдек, мамлакат ғарбидаги ушбу шаҳарда тиббиёт ходимлари дуч келган оқибатларни ҳам кўрсатади. BBC маълумотларига кўра, 2023 йилнинг апрелидан 2025 йилнинг октябригача 120 нафар ходим жароҳатланган, 55 нафари ўлдирилган ва 10 нафари мажбурий равишда «ғойиб бўлган» ёки ўғирлаб кетилган.

«ТТК шифохоналарни бўшатишга, уларни ишдан чиқаришга ҳаракат қиларди, чунки соғлиқни сақлаш тизими ҳар қандай шаҳар ёки давлатнинг тамал ташидир», дейди қамал пайтида ал-Фашерда бўлган ва BBC билан суҳбатлашган жарроҳ, доктор Муҳаммад Сулаймон.

«ТТК ушбу ҳудудларга зарба беришни бошлади, токи фуқароларда у ерда қолиш учун ҳеч қандай имконият қолмасин. Бу шиддатли эди. Бу қасддан қилинган эди. Бу режалаштирилган эди».

Суриштирув ал-Фашер қулаганидан бир йил ўтиб эълон қилинмоқда, бу воқеа 2023 йил апрелида ТТК ва Судан ҳарбийлари ўртасида бошланган фуқаролар урушининг энг шафқатсиз босқичларидан бири бўлган эди.

Иккала томон ҳам тиббиёт муассасаларига ҳужум қилишда айбланмоқда.

2026 йил мартида Жаҳон соғлиқни сақлаш ташкилоти (ЖССТ) ТТК назоратидаги шарқий Дарфурда жойлашган ал-Даин шифохонасининг бомбардимон қилинишини қоралади, бунинг оқибатида ўнлаб кишилар ҳалок бўлди ва шифохона ёпилишга мажбур бўлди. Жарбалар дронлар орқали Судан ҳарбийлари томонидан амалга оширилган деб ҳисобланади, гарчи улар жавобгарликни рад этган бўлса-да.

Шунга қарамай, ал-Фашердаги воқеалар «низонинг Судандаги соғлиқни сақлаш соҳасига кўрсатган кенгроқ таъсирининг энг аниқ ва энг оғир мисолларидан биридир», деди ЖССТ BBC сўровига жавобан.

БМТ терговчиларининг таъкидлашича, ал-Фашердаги жанглар «қирғин аломатлари»ни ўзида мужассам этган бўлиб, узоқ йиллик этник адоват туфайли араб аскарлари — ҳозирда ТТК кучларининг асосини ташкил этади — шаҳарда яшовчи араб бўлмаган гуруҳларни нишонга олган.

BBC суриштируви шаҳарнинг узоқ давом этган қамали пайтида соғлиқни сақлаш тизимига қилинган ҳужумларнинг батафсил хронологиясини биринчи марта тақдим этмоқда.

Ал-Фашердаги баъзи тиббиёт муассасалари 2023 йил апрелида фуқаролар уруши бошланганидан кейин бир неча ҳафта ичида ёпилди.

Улар орасида шаҳар марказидаги низо ҳудудида жойлашган асосий шифохоналардан бири — Таълим шифохонаси ҳам бор эди.

Унинг хизматлари ал-Фашердаги Жанубий шифохонага ўтказилди, у ерда тиббий ёрдам кўрсатиш давом этди, гарчи электр узилишлари ва захиралар камайиши сабабли аҳвол тобора оғирлашиб борган бўлса-да.

Бир йил ўтиб, ТТК ал-Фашер қамалини бошлаганида вазият кескин ўзгарди.

2024 йил майи охири ва июнь бошида ҳарбийлаштирилган жангчилар шаҳар шарқидаги позициялардан илгарилаб бораётган бир пайтда Жанубий шифохона бир неча бор ўққа тутилди.

Доктор Сулаймоннинг айтишича, биринчи зарба ҳаммани шокка солган.

Шифохонанинг зарба тегган ҳудуди «жуда гавжум эди, чунки бу шаҳарда жарроҳлик хизматларини кўрсатадиган ягона ишлаб турган шифохона эди», дейди у.

Унинг қўшимча қилишича, ўша куни тиббиёт ходимлари 16 нафар жароҳатланган беморга ёрдам кўрсатган.

Ҳужумлар 8 июнь куни ТТКнинг босқини билан якунланди. Шифохона ходимлари ғафлатда қолди — ТТК жангчилари бинога кирганда, кўпчилик орқа девордан ошиб қочиб кетди, дейди фармацевтика мутахассиси, доктор Мустафо Аҳмад.

Муассаса бош директори, жарроҳ Иззалдин Аҳмад Довуд Асов эса ўз хонаси ташқарисида бир гуруҳ ҳарбийлаштирилган жангчиларга дуч келди.

Унинг айтишича, улар унинг шифокор эканини билишмаган, лекин уни этник ҳақоратлар билан сўкишган.

«Бу ерда ҳеч қандай фуқаро йўқ. Сизлар фалангисизлар», дейишди улар араб бўлмаган суданликларни ажнабийлар деб камситувчи атамани қўллаб.

Доктор Асовнинг айтишича, унга милтиқ қўндоғи билан зарба берилган ва у бир муддат ҳушини йўқотган. Охир-оқибат, у ўзини ўлганга солиб жонини сақлаб қолган.

«Улар қўлларини кўкрагимга қўйишди ва мен нафас олишни тўхтатдим. Шунга улар: 'Ташлаб кетинглар, ташлаб кетинглар. Бу ахлат ўлди. Ташлаб кетинглар', дейишди. Улар мени ташлаб кетишди».

Ўша куни Судан ҳарбийлари ва уларнинг иттифоқчилари ТТКни ҳайдаб чиқарди ва доктор Асов қайтиб келганида бир нечта беморнинг ўлганини ва операция хонасидаги жарроҳлик ускуналари жиддий вайрон қилинганини кўрди, деди у.

Шифохона ўз фаолиятини тўхтатди ва кейинчалик армия чекинганидан сўнг ТТК назорати остига ўтди.

ТТК томонидан қўллаб-қувватланадиган фуқаролик ҳукуматига соғлиқни сақлаш вазири сифатида қўшилган таниқли суданлик жарроҳ, доктор Алаа Элдин Нугуд Жанубий шифохона ҳарбий база сифатида фойдаланиб келинганини таъкидлади.

Халқаро ҳуқуқга кўра, агар низолашаётган томонлардан бири шифохоналардан «душманга зарар етказадиган ҳаракат» содир этиш учун фойдаланса, улар ҳимоя мақомини йўқотиши мумкин.

BBC’га берган интервьюсида доктор Нугуд муассаса ҳудудига ракета қурилмалари жойлаштирилганини айтди ва шифохона ёпилганидан бир йилдан кўпроқ вақт ўтгач суратга олинган қурол қолдиқлари видеосини кўрсатди ва бу унинг даъвосини тасдиқлашини билдирди.

У, шунингдек, Судан ҳарбий қароргоҳи ёнида жойлашган Таълим шифохонаси атрофида ўрнатилган миналар харитаси эканини айтган ҳужжатларни кўрсатди.

Шифокорлар бизга шифохона базанинг бир қисми бўлмаганини ва у ерга уруш пайтида фақат тиббий ускуналарни олиб кетиш учун боришганини айтишди.

BBC доктор Нугуднинг даъволарини тасдиқловчи мустақил далилларни топмади. Дарфур минтақаси ҳукумати ҳам бу даъволарни кескин рад этди.

Жанубий шифохона ёпилгач, ходимлар ва қолган ускуналар шаҳар ғарбидаги Саудия туғруқхонасига кўчирилди, у ерда армиянинг асосий базалари жойлашган эди.

Бир неча кун ичида муассасага ҳужумлар кучайтирилди. Ўша пайтда «Чегарасиз шифокорлар» (MSF) хайрия ташкилоти бонг урди.

«Шифохоналар қасддан нишонга олиняптими-йўқми, билмаймиз, лекин... урушаётган томонлар уларни аяш учун ҳеч қандай эҳтиёт чораларини кўрмаяпти», дейилади ташкилот баёнотида.

Аммо суриштирув давомида олта нафар шифокор ўзлари мақсадли нишонга олиш тизими деб атаган ҳолатни тасвирлаб беришди.

Уларнинг айтишича, Саудия шифохонасига зенит ва дронлардан, жумладан, улар «ақлли ракеталар» деб атайдиган аниқ нишонга олувчи зарбалар билан қайта-қайта — баъзи кунлари 25 мартагача — зарба берилган.

Кичикроқ тиббий масканлар ҳам ҳужумга учраган. BBC хронологияси хусусий шифохоналар ва маҳалла клиникаларининг изчил ёпилишини кўрсатади.

Бундан ташқари, баъзи соғлиқни сақлаш бинолари кўчирилганда, янги жойлар ҳам зарбага учраган.

Уруш бошида Таълим шифохонаси билан бирга ёпилган Ихтисослаштирилган болалар шифохонаси бошқа икки жойга кўчирилган эди, уларнинг иккаласи ҳам ўққа тутилди ва ёпилишга мажбур бўлди.

Худди шунингдек, асосий диализ марказига зарба берилди ва кўчирилгандан кейин яна ҳужумга учради.

ТТК 2025 йил октябрида шаҳарни эгаллаб олган вақтга келиб, Саудия шифохонаси ягона ишлаб турган тиббиёт муассасаси эди.

У ердаги ходимлар шароит оғирлашганига қарамай, ишлашни давом эттиришга ҳаракат қилишди.

Шифокорларнинг айтишича, бинони ҳимоя қилиш учун қум қопларидан фойдаланилган.

Асосий бинога ҳужумлар ва зарар етказиш хавфи тобора ортиб боргач, улар пўлат контейнерлардан ер ости бункерларини қуришди ва беморларни қабул қилиш ҳамда жарроҳлик амалиётларини ўтказиш учун бир нечта муқобил жойларни ташкил этишди.

Доктор Асовнинг айтишича, бу муқобил жарроҳлик хонаси 2025 йилда беш марта ҳужумга учраган.

Ҳодисалардан бирида, у беморнинг бўйнида операция ўтказаётган пайтда портлаш бинони ларзага келтирганини айтади — тиббиёт ходимлари қўрқувдан қочиб кетишган, аммо у қолган.

Яна бирида, тиббиёт ходимлари операцион хонани жарроҳликка тайёрлаб қўйишган эди, аммо у тўхтовсиз беморлар оқимидан сўнг чуқур тозалаш зарурлигини айтиб, беморни бошқа жойга кўчиришни буюрган. Орадан кўп ўтмай, хона снарядлар билан вайрон қилинган — бемор эса омон қолган.

«Ўша кундан бошлаб баъзи ходимларим мени 'Мистер Чуқур Тозалаш' деб атай бошлашди, чунки улар чуқур тозалаш масаласи ўша беморни сақлаб қолди деб ҳисоблашади», деди у.

Доктор Асовнинг таъкидлашича, дронлар беморларни кўчириш пайтида ҳам кузатиб борган.

2025 йил 15 мартида ҳужум жойидан ярадорларни вақтинчалик бўлимлардан бирига кўчираётган одамларни овчи дрон таъқиб қилган, дейди у.

У бино дарвозасига етиб келишганда зарба берган ва тўққиз кишини ўлдирган.

Ўша йилнинг 17 августида барча тез ёрдам машиналари вайрон бўлгани сабабли эшак араваси беморларни муқобил операцион хонага олиб ўтаётган эди, деди доктор Асов BBC’га.

Унга дрон томонидан зарба берилган, оқибатда икки бемор, ҳайдовчи ва эшак ҳалок бўлган, дейди у.

ТТК соғлиқни сақлаш вазири бу кўрсатмаларни армия (СҚК) ва уларнинг маҳалладаги иттифоқчилари — Биргаликдаги кучлар томонидан «ёлғонларнинг давоми» сифатида рад этди.

«Ҳатто тиббиёт ходимлари ва у ерда бўлган кўплаб одамлар ҳам, бу низо, бу қабилавий ва ирқий масалалар сабабли, Биргаликдаги кучлар ва СҚК билан иттифоқчидир. Шунинг учун сиз бу ривоятга таяна олмайсиз», деди у.

Шифокорлар BBC’га ТТК жангчилари тиббиёт муассасаларини қасддан нишонга олганига ишонишларини, чунки беморлар орасида армия ёки иттифоқчи жангчилар бўлганини айтишди.

Ўққа тутиш ва бомбардимон қилиш кампанияси 2025 йил 25 октябрда, ТТК шифохонага бостириб кириши билан якунланди, ўшанда 460 дан ортиқ бемор ва уларнинг ҳамроҳлари ўлдирилгани ҳақида айбловлар илгари сурилди.

ТТК оммавий қирғин юз берганини рад этди, гарчи ЖССТ хабар қилинган қотилликларни қоралаган бўлса-да ва сунъий йўлдош тасвирлари шифохонанинг қонга беланган ҳудудида жасадлар тўпланиб ётганини кўрсатган эди.

BBC ушбу суриштирув хулосаларини БМТнинг инсон ҳуқуқлари бўйича олий комиссари билан ўртоқлашди, у бу маълумотлар «жуда ташвишли» эканини ва унинг бошқармаси баҳоларига мос келишини айтди.

«Бизнинг мониторинг ва ҳужжатлаштиришимиз шуни кўрсатадики, ТТК ал-Фашернинг асосий шифохоналари ва вақтинчалик тиббиёт муассасаларига қайта-қайта зарба бериб, уларни вайрон қилган ёки жиддий зарар етказган ҳамда шаҳарда қамалда қолган минглаб фуқароларнинг тиббий хизматлардан фойдаланиш имкониятига жиддий путур етказган», деди Тюрк.

Ал-Фашерда соғлиқни сақлаш соҳаси ҳозирда ТТК томонидан қўллаб-қувватланадиган ҳукумат томонидан бошқарилмоқда. У Саудия шифохонаси ва Таълим шифохонаси қайта очилгани, тозалангани ва баъзи беморларни даволаётгани акс этган бир нечта видеоларни эълон қилди.

Доктор Нугуд Жанубий шифохона ҳам яқинда қайта очилишини айтмоқда. У шифокорлар мажбуран ўғирлаб кетилганини рад этиб, BBC’га улар қолишни ва ишлашни ўзлари танлаганини айтди.

«Менда болалар шифохонаси олдида СҚК билан ишлаётган консультант, шифокор ва олта нафар тиббиёт ходимини озод қилганимиздаги видео бор, кейин ал-Фашер озод қилинганида уларнинг барчаси авф этилди.

Биз уларни озод қилдик», деди у.

BBC видеодаги шифокорлардан бири, доктор Ал-Ҳож Муҳаммад Аҳмад билан суҳбатлашди. Унинг айтишича, унда бошқа танлов бўлмаган: «Мени у ерда бўлишга мажбур қилишди.

Агар ортиқча гап гапирганимда, бошимга ўқ узишарди».

У шаҳардан қочишга уринаётганда қўлга олинган ва доктор Мустафо Аҳмад билан бирга ортига қайтарилган бир нечта тиббиёт ходимларидан бири эди.

Уларга болалар шифохонасидаги вақтинчалик қамоқхонада вабо эпидемиясини назорат остига олиш топширилган ва кейинчалик улар Саудия шифохонасига олиб кетилган.

«Улар сизлар шу шаҳарнинг одамларисизлар, биз шаҳарни олдик, шунинг учун шаҳар фаровонлиги йўлида биргаликда ишлашимиз керак, дейишни бошлашди», дейди доктор Мустафо Аҳмад. У қамоқхонада бир неча эрталаб кетма-кет уйғониб, 50 нафар маҳбуснинг вабодан ўлганини кўрганини айтади.

Ал-Фашер қулаганидан бир йил ўтиб ҳам, Судандаги фуқаролар урушининг ушбу қоронғи саҳифаси етказган жароҳатлар оғриқли ва янгилигича қолмоқда.

Фронт чизиғи бошқа томонга кўчди, аммо низо тугашидан дарак йўқ. Соғлиқни сақлаш тизимига ҳужумлар янада кенгроқ ва вайронкор гуманитар инқирознинг бир қисми сифатида давом этмоқда.