Сониа Гандининг хотиралари Ҳиндистоннинг энг қудратли сулоласи ҳақида нимани очиб беради?

Сониа Гандининг яқинда нашр этиладиган хотиралари Ҳиндистоннинг энг нуфузли сиёсий сулоласига оид ма'лумотларни очиб беришга тайёрланмоқда ва мамлакатнинг энг қудратли сиёсий арбобларидан бирининг шахсий ҳикоясини тақдим этади.

Сониа Ганди 1998-йилда Ҳиндистоннинг асосий мухолифати бо'лган Конгресс партиясининг президентлигини эгаллаганида, у кутилмаган ва асосан сирли сиёсий лидер эди. Италияда туг'илган ва собиқ Бош вазир Ражив Гандининг беваси бо'лган у мустақил Ҳиндистон тарихида катта устунлик қилган партияни бошқаришдан олдин йиллар давомида сиёсий э'тибордан четда қолган.

Дастлабки ойларида Индиа Тодай журнали Сониани "партиядошлари учун жуда жумбоқли" - "тушунарсиз", хавфсизлик кордони билан ҳимояланган ва "бегона аксентдаги лаконик бир қаторли со'злари" билан танилган деб та'рифлаган. Бироқ, бу о'зини тута билиши остида журнал аллақачон ҳокимиятни бошқаришда моҳир сиёсатчини кузатган. У турли нуқтаи назарларни ко'риб чиқар, ма'лумот то'плар ва кейин о'з қарорларини қабул қиларди. Ҳисоботда та'кидланишича, "Ҳеч ким қарор қабул қилиш жараёнидан четда қолмайди ва ҳеч кимнинг овози эшитилмайди. Аммо унинг со'зи г'алаба қозонади".

Қарийб о'ттиз йил о'тгач, уни иккиланмасдан бегона одамдан Ҳиндистоннинг энг қадимги сиёсий партияси бо'лган Конгрессдаги энг қудратли шахсга айлантирган сиёсий саёҳатдан со'нг, Сониа Ганди энди о'зининг ҳикоясини тақдим этмоқда.

Сониа Гандининг хотиралари ноябр ойида нашр этилиши режалаштирилган.

79 ёшли аёлнинг ҳаёт ҳикояси чуқур шахсий ё'қотиш билан ажралиб туради: у қайнонаси Индира Гандини тансоқчилари отиб ташлаганидан кейин касалхонага ётқизди ва етти йил о'тгач, эри Ражив Гандини худкуш террорчи томонидан о'лдирилганидан кейин уйига олиб келди.

Унинг *Тегишлилик: Севги саёҳати* деб номланган автобиографияси ноябр ойида АҚШда Алфред А. Кнопф ва Буюк Британияда Виллиам Соллинс томонидан нашр этилади ва Ҳиндистоннинг энг диққат билан о'рганиладиган сиёсий китобларидан бири бо'лиши кутилмоқда.

Алфред А. Кнопф орқали э'лон қилинган баёнотда Ганди ушбу мемуарни "ҳаётимни белгилаб берган нозик қувончлар ва қоронг'у умидсизликлар орқали қалбимнинг саёҳатининг гувоҳи бо'лишини" истагини билдирди.

Уилям Коллинзнинг со'зларига ко'ра, китоб 1965-йилда Кембрижда бошланади, унда 19 ёшли италиялик талаба Соня Маино Ҳиндистоннинг биринчи бош вазири Жаваҳарлал Нерунинг набираси Ражив Гандига ошиқ бо'лади.

Ушбу "ваҳий" ҳикояда нашриётчилар машҳур жимжит Сонянинг севги, сургун, сиёсий ҳокимият ва ҳалокатли ё'қотиш билан шаклланган ҳаётни - кичик Италия шаҳарчасидаги болалигидан тортиб, Ҳиндистон сиёсатининг юрагига кутилмаган тарзда кириб боришигача - "илиқлик ва самимийлик" билан акс эттиришини та'кидлайдилар.

Сония (о'нгда) Ражив Ганди билан Кембрижда 19 ёшли талаба сифатида танишган.

Мемуар аллақачон Ҳиндистонда нашриёт низолари мавзусига айланган, хабарларга ко'ра, Пенгуин Рандом Ҳоусе Индиа о'згаришларни излаган.

Бироқ, о'қувчилар нафақат ёш чет эллик аёлнинг Ҳиндистоннинг энг кучли сиёсий оиласига турмушга чиқиши ҳақидаги ҳикояни излашади. Улар замонавий ҳинд сиёсатининг энг муҳим ҳал қилинмаган саволларига жавоб излашади: уни охир-оқибат сиёсатга нима жалб қилди ва Конгресс 2004-йилда саккиз йиллик танаффусдан со'нг ҳокимиятга қайтганида парда ортида нималар содир бо'лди?

Ражив Ганди (чапдан иккинчи, кепка кийган) 1984-йил ноябр ойида онаси, собиқ бош вазир Индира Гандининг куйдириш маросимида қизи Приянка ва рафиқаси Сониа билан.

Энг катта сир, Сониа партияси ва иттифоқчиларининг то'лиқ қо'ллаб-қувватлашига қарамай, бош вазирликдан воз кечиб, унинг о'рнига Ҳиндистоннинг иқтисодий либерализацияси ме'мори Манмоҳан Сингхни танлаганида бо'лиши мумкин. У о'зининг чет эллик келиб чиқиши ҳукуматини доимий равишда пучга чиқаришидан қо'рқдими?

"Менимча, бу ҳақиқатан ҳам энг катта жавобсиз савол. У осонгина бош вазир бо'лиши мумкин эди - у партияси ва иттифоқчиларининг то'лиқ қо'ллаб-қувватлашига эга эди ва президент девони уни ҳукумат тузишга таклиф қилувчи хат тайёр эди", дейди журналист ва ёзувчи Неержа Човдҳурй.

Собиқ Конгресс раҳбари ва ташқи ишлар вазири Натвар Сингх о'зининг хотираларида Сониянинг о'г'ли Раҳул Ганди онасининг бош вазир бо'лишига "қат'ий" қарши бо'лганини, чунки у бувиси ва отаси билан бир хил тақдирга дуч келишидан қо'рққанини ёзган. Сингхнинг ёзишича, Раҳул уни олдини олиш учун "ҳар қандай мумкин бо'лган қадам" қо'йишга тайёрлигини э'лон қилганида, вазият "энг юқори чо'ққига" чиққан. Сониянинг хотиралари бу г'айриоддий қарорга янгича нуқтаи назар берадими ёки парда ортида аслида нима содир бо'лганлиги ҳақида мутлақо бошқача ма'лумот берадими?

АҚШ президенти Роналд Рейган ва биринчи хоним Ненси Рейган 1985-йилда Оқ уйда бо'либ о'тган давлат кечки овқатида Ражив Ганди ва рафиқаси Сония билан.

Сабабидан қат'и назар, унинг қарори Ҳиндистон сиёсатини тубдан о'згартирди. Шунга қарамай, бу қарор катта жумбоқнинг фақат бир томони: нима учун Сония Ганди сиёсатга киришди?

У йиллар давомида сиёсий мартабага қаршилик ко'рсатган. 1991-йилда Ражив Ганди о'лдирилганидан со'нг, у асосан жамоат ҳаётидан ташқарида қолди. Бироқ, 1990-йилларда Конгресс партияси пасайган сари, у 1997-йилда партияга қо'шилди ва бир йилдан камроқ вақт о'тгач, унинг президенти бо'лди.

О'ша пайтда у рақиблари томонидан кенг рад этилди. 1998-йил декабр ойида Индиа Тодай газетаси дастлаб етакчи мухолифат сиёсатчилари уни шунчаки "уй бекаси" ёки "италян мо'жизаси" деб аташганини хабар қилди. Шунга қарамай, бир неча ой ичида у о'з партиясини о'згартира бошлади. Конгресс фахрийларидан бири: "Мен бу аёл бундай кутилмаган ҳодисага дуч келиши мумкин деб ҳеч о'йламаган эдим", деб тан олди. Журнал аллақачон даҳшатли сиёсий операторни ажратиб ко'рсатган, уни "бахмал қо'лқоп остидаги темир мушт"га эга деб та'рифлаган ва у "Ҳимолой эгосини тог' этакларигача қандай қилиб қисқартиришни" билишини та'кидлаган.

Кейин унинг сиёсий фаолиятини охир-оқибат мумкин қилган фожиалар ҳам бор.

Сониа Ганди (о'ртада) қизи Приянка ва о'г'ли Раҳул билан 1991-йилда эри, собиқ бош вазир Ражив Гандининг дафн маросимида.

Сониа 1984-йилда Индира Ганди о'лдирилганидан кейин оиласининг чуқур о'згаришига гувоҳ бо'лган. Етти йил о'тгач, у Раживни худкуш террорчи томонидан ё'қотди. Бу о'лимлар Ҳиндистон сиёсатининг ё'налишини ва о'з ҳаётини қайтариб бо'лмайдиган даражада о'згартирди. У о'ша йиллар ҳақида нимани ошкор қилади? Раживнинг у қат'ий қарши бо'лган сиёсий фаолияти ҳақида? Фарзандлари билан бог'лиқ хавфсизлик муаммолари ҳақида? Ва Ганди оиласининг сиёсий меросидан шунчаки воз кечиб бо'лмайди, деган қарорга келган пайт ҳақида?

Шунингдек, ноқулай саволлар ҳам бор. У айбловларни муҳокама қиладими ва билганларини тушунтирадими? Ва унинг италян келиб чиқиши билан бог'лиқ баҳс-мунозаралар ҳақида нима дейиш мумкин? Йиллар давомида Сониа Ҳиндистонни қонуний равишда бошқара олмайдиган чет эллик сифатида танқид қилинган. Деҳли ижтимоий доираларида у ба'зан "италиялик ау-паир" деб масхара қилинган. Бҳаратия Жаната Партияси (БЖП) етакчиси Сушма Свараж 2004-йилда чет эллик шахснинг бош вазир бо'лиши "миллатга ҳақорат бо'лишини" э'лон қилиб, исте'фога чиқишга ва'да берган эди.

Франсиянинг Либéратион газетасининг биринчи саҳифасида Сониа Гандининг 1991-йилда о'лдирилганидан кейин эрининг Конгресс раҳбари лавозимидан воз кечгани ҳақида хабар берилган эди.

"1999-йилдаёқ, ҳатто бир гуруҳ Конгресс раҳбарлари ҳам... У ҳеч қачон мамлакатни тарк этишни о'йлаганми?", деб со'райди журналист ва ёзувчи Рашид Кидвай.

Сиёсий кузатувчилар, шунингдек, китоб 2004 ва 2014-йиллар оралиг'ида Конгресс бощилигидаги ҳукуматнинг парадоксларини ёритиб бера оладими, деб о'йлашади. Сониа раҳбарлигида Конгресс кетма-кет иккита миллий сайловда г'алаба қозонди ва ахборот олиш ҳуқуқи то'г'рисидаги қонун ва қишлоқ жойларида бандликни кафолатлаш дастури каби муҳим чораларни қо'ллаб-қувватлади. Шунга қарамай, унинг иккинчи муддати коррупция айбловлари, сиёсатнинг фалажланиши ва партия о'з раҳбариятига асир бо'либ қолгани ҳақидаги тобора ортиб бораётган туйг'у билан сояда қолди.

Сонианинг танқидчилари уни ҳукуматнинг "масофавий бошқаруви" деб аташди ва унинг Сингх устидан ҳокимиятининг даражасини шубҳа остига қо'йишди. Унинг ҳимоячилари уни таниқли рақиб коалицияни бирлаштирган сиёсий куч сифатида ко'ришган.

Ва кейин Раҳул Ганди бор.

Сониа охир-оқибат 2017-йилда Конгресс раҳбариятини о'г'лига о'тказди. Ко'пчилик унинг партияни жонлантира олмаганлиги Ганди оиласининг таназзулга учраши ҳақидаги ҳикоянинг марказида деб ҳисоблайди.

Сониа Ганди Манмоҳан Сингх билан, у 2004-йилда Конгресс ҳокимиятга қайтганида о'зи лавозимидан воз кечганидан кейин уни бош вазир этиб танлаган.

1994-йилда нашр этилган *Ражив* номли китобида Сониа Раживнинг сиёсатга киришига ё'л қо'ймаслик учун "ё'лбарс каби курашганини" ёзган. Шунга қарамай, у охир-оқибат бу меросни Раҳулга о'тказди. Раҳулнинг сиёсий ё'ли унчалик силлиқ бо'лмаган: у бир вақтлар иккиланувчи сиёсатчи сифатида рад этилган ва рақиблари томонидан тез-тез ё'қ раҳбар сифатида масхара қилинган.

"Сониа о'г'лининг жуда бошқача сиёсий услуби ва дунёқарашини қандай ко'ради? Ва у унинг сиёсатини қанчалик қо'ллаб-қувватлайди? Умид қиламанки, китоб бу саволларга жавоб беради", дейди Кидвай.

Яна бир савол шундаки, нима учун Сониа оиланинг сиёсий меросини давом эттириш учун о'зининг табиийроқ харизматик синглиси Приянка о'рнига Раҳулни танлади ва нима учун Приянка сиёсий рол ҳақида йиллар давомида тахминларга қарамай, фақат 2019-йилда сайлов сиёсатига расман кирди. "Сонианинг асосий жавоби шундаки, сиёсатга қо'шилиш-қо'шилмасликни фарзандларим ҳал қилади", дейди Кидвай.

Бундан ташқари, кенгроқ савол ҳам бор: Сониа Ганди о'зи шакллантиришга ёрдам берган Ҳиндистон ҳақида нима деб о'йлайди?

Сониа Ганди 1980-йилларда Уттар-Прадешда эри Ражив учун сайловолди кампаниясини олиб борди.

У Ҳиндистон сиёсати коалицион ҳукуматлар ва иқтисодий либерализациядан Нарендра Модининг БЖП ва ҳинд миллатчилигининг анча устун сиёсатига о'тган даврда Конгрессга раҳбарлик қилган.

Аммо, эҳтимол, энг очиқ савол Сонианинг хотиралари нимани айтишни танлаши ва нимани айтмасдан қолдириши. Неержа Човдҳурй жавоб китобнинг *Тегишлилик* сарлавҳасида бо'лиши мумкин деб тахмин қилмоқда. "У Неру-Ганди оиласи меросининг меросхо'ри эканлигини англаб етди - бу меросни сақлаб қолиш керак", дейди Човдҳурй. У бу мемуар оилани, унинг тарихини, лекин энг аввало Сонианинг сулолага тегишли эканлиги ва Конгресс президенти сифатида сиёсий мантиясини эгаллаш туйг'усини қайта ко'риб чиқишини кутмоқда.

Албатта, бу мерос энди доимий ҳужум остида. Ҳукмрон БЖП "Сонгресс-мукт Бҳарат" (Конгресссиз Ҳиндистон) учун кампания олиб борди, партия танқидчилари эса тобора ко'проқ унинг чақириг'ини сулолавий сиёсатга қарши кураш сифатида талқин қилмоқдалар. Конгресс бир неча бор сайловларда муваффақияцизликка учраган ва унинг ко'плаб раҳбарлари рақибларига о'тиб кетганига гувоҳ бо'лганлиги сабабли, савол нафақат Ганди оиласи партияни қайта тиклай оладими, балки уни бирлаштира оладими, деган саволга айланди.

Бу Сониа о'з мемуарларида о'рганмоқчи бо'лган нарсанинг моҳиятига тааллуқли савол. "Менинг оилам ҳақида ко'п нарса ёзилган, аммо уларнинг сабаблари, хатти-ҳаракатлари ва ҳатто инсоний камчиликларининг ҳақиқатига етиб борган ҳикоялар кам. Ко'п жиҳатдан, бу китоб уларнинг инсонийлигига ҳурматдир", - дея Сонянинг со'злари келтирилади.

Шунинг учун унинг хотиралари сиёсий ҳисоб-китобдан ко'ра, мансубликни ҳимоя қилиш бо'лиши мумкин - Неру-Ганди мероси унинг учун нимани англатганини ва нима учун у ҳали ҳам муҳим деб ҳисоблаётганини тушунтиришга уриниш.