Гренландия геноцид айблови бўйича хулосалар якуний эмаслигини айтди

Гренландия адлия вазири Марианне Павиасен, ҳукумат 1960 ва 70-йилларда амалиёт бо'йича эксперт текширувларига қарамай, мажбурий контрацепция орқали геноцид содир бо'лганми ёки ё'қми, аниқ хулоса чиқара олмаслигини айтди. "Биз ҳукумат номидан геноцид бо'лганми ёки ё'қми, дея олмаймиз", деди Павиасен журналистларга ва қо'шимча қилди: "Бу биз муҳокама қилишни давом эттиришимиз мумкин бо'лган масала".

Ушбу э'лон Дания о'з автоном ҳудудида инуит аёллари ва қизларига нисбатан муомала учун узр со'раганидан бир йил о'тиб, жума куни иккита ҳисобот э'лон қилинганидан кейин э'лон қилинди. Гренландия бош вазири Енс-Фредерик Нилсен "ярашув комиссияси" тузилганини э'лон қилди, Дания бош вазири Метте Фредериксен эса ҳукуматлараро ҳамкорликни ва'да қилди. Дания аллақачон компенсация то'г'рисидаги қонунни қабул қилган бо'либ, сиёсатдан зарар ко'рган ҳар бир аёлга 300 000 Дания кронаси (34 404 фунт стерлинг; 46 800 доллар) таклиф қилган.

Миллий архив ма'лумотларига ко'ра, 1966 ва 1970-йиллар оралиг'ида Дания шифокорлари томонидан бошқариладиган туг'илишни назорат қилиш дастури доирасида тахминан 4500 нафар гренландиялик аёллар ва қизларга, ба'зилари 13 ёшгача бо'лганларга, бачадон ичидаги воситалар (ИУД) жойлаштирилган. Яқинда ко'плаб аёллар бу ИУДлар уларнинг хабарисиз ёки розилигисиз жойлаштирилганини да'во қилиб, олдинга чиқишди. Ушбу туг'илишни назорат қилишнинг кенг қо'лланилиши Гренландия аҳолисининг о'сишини сезиларли даражада секинлаштирди.

О'тган йилнинг август ойида Фредериксен гренландиялик аёллар ва уларнинг оилаларидан "тизимли камситиш" учун узр со'ради. 2024-йилда Гренландиянинг собиқ бош вазири Муте Б. Эгеде бу амалиётни "геноцид" деб та'рифлади.

То'рт нафар экспертдан иборат ҳай'атга инсон ҳуқуқлари бузилганми ёки ё'қми ва улар геноцид та'рифига мос келадими ёки ё'қлигини аниқлаш вазифаси юклатилди. Бироқ, ҳай'ат иккига бо'линиб, икки а'зо исте'фога чиқиб, алоҳида ҳисобот тайёрлади. Қолган экспертлар, Аляскалик адвокат Дейли Самбо Доро ва Копенгаген университети ҳуқуқ профессори Мириам Каллен, Гренландиядаги инуит аёлларининг ҳуқуқлари бузилган деган хулосага келишди. Шунга қарамай, улар геноцид "фақат контрацептив воситалар асосида" содир бо'лган деган хулосага кела олмаслигини та'кидладилар. Уларнинг та'кидлашича, Дания томонидан геноцид нияти суд томонидан о'з ҳисоботининг доирасидан ташқаридаги далилларга, масалан, Дания оилалари томонидан тарбиялаш учун инуит болаларини олиб кетишга асосланган "мумкин бо'лган хулоса" бо'либ қолмоқда.

Дания Инсон ҳуқуқлари институтининг собиқ раҳбари Жонас Кристофферсен ва Гренландияда ишлаган психолог Женсине Недергаард томонидан ёзилган рақиб ҳисоботда аёлларга нисбатан зулм ко'рилгани тан олинган, аммо уларга нисбатан ёмон муносабатда бо'лишнинг то'лиқ ко'ламини аниқлай олмаган. Улар "бирон бир ҳокимият ёки тиббиёт ходими ҳар қандай вақтда Гренландия аҳолисини ё'қ қилиш ниятида бо'лганига" оид ҳеч қандай далил топа олмадилар.

Жума куни хабарларга муносабат билдирар экан, Гренландия адлия вазири уларнинг кескин фарқларини та'кидлаб, бири "умуман геноцид бо'лмаганини айтади", иккинчиси эса "бо'лиши мумкин эди" деб та'кидлади.

Мажбурий контрацепция сиёсатидан та'сирланган аёл Ҳенриетте Бертҳелсен ҳисоботлар тақдим этилишидан олдин АФП агентлигига Гренландия инуитлари бо'йича мутахассисларнинг ё'қлиги сабабли уларнинг хулосалари бошиданоқ ното'г'ри эканлигини айтди. "Мен учун бу фақат тарих ёки сиёсат билан бог'лиқ эмас. Бу менинг танам, ҳаётим ва о'з тақдирини о'зи белгилаш ҳуқуқим", деди у. "Ва яна бир бор, мен менга ва бошқа инуит аёлларга нима қилинганини бошқалар текшириб, аниқлаётганини ко'раман."

70 ёшли Ингер Платоу Реутерс агентлигига унинг розилигисиз қо'йилган спирални топиш учун кичик операция қилинганини айтиб, уйг'онганини айтиб берди. "Ма'лум бо'лишича, бизга ҳайвонлардек муносабатда бо'лишган", деди у. "Розилигисиз улар шунчаки аёлларнинг туг'иши ёки фарзанд ко'ришига то'сқинлик қилмоқчи бо'лишган. Бу жуда г'айриинсоний ҳаракат эди." Унинг қо'шимча қилишича, кейинчалик шифокор унга спиралнинг асоратлари уни ҳомиладор бо'ла олмаслигини ва Колумбиядан иккита болани асраб олишига олиб келганини айтган. "Биз мустамлакачи болалар бо'лганимиз учун ҳокимиятга жуда ҳурмат билан қараймиз", деб тушунтирди у.

Жума куни хабарларга жавобан Фредериксен шундай деди: "Биз сиёсий жараённи Гренландия ҳукумати билан биргаликда ҳал қиламиз. Мен учун энг муҳими, биз биргаликда то'г'ри ё'лни топишимиздир."

Гренландия 1953-йилгача Дания мустамлакаси бо'лган ва 1979-йилда ички бошқарувга о'тган. Копенгаген 1992-йилгача сог'лиқни сақлаш тизимини назорат қилишни давом эттирди. Инуитлар ёки аралаш данияликлар ва инуитлар оролнинг 56 000 аҳолисининг қарийб 90% ни ташкил қилади.

Туг'илишни назорат қилиш кампанияси ҳудуд аҳолисини бошқаришга қаратилган эди, бу аҳоли 1950-йиллардан бери модернизация ва сог'лиқни сақлашнинг яхшиланиши туфайли сезиларли даражада ошган эди. Бу о'сиш, о'смирлар орасида ҳомиладорликнинг ортиши билан бирга, Дания расмийларини хавотирга солди. 1970-йилга келиб, туг'илиш даражаси кескин пасайиб, кейинчалик бир мунча вақт пасайишда давом этганлиги сабабли, кампания "муваффақиятли" деб топилди. Кампания 1966-йилда бошланганидан 1974-йилда пасайгунга қадар бо'лган саккиз йил ичида Гренландиянинг туг'илиш даражаси ҳар бир аёлга еттита боладан 2,3 тагача кескин пасайди.