Ҳиндистон сиёсатида ҳукмронлик қилаётган савол: Аёллар сўкинишса, аҳвол ёмонроқми?

Ҳиндистондаги норозилик намойиши пайтида ёш аёлларнинг со'киниш со'зларини ишлатиши ноёб мунозарани келтириб чиқарди: аёллар со'кинганда ёмонроқми? Бу савол энди Ҳиндистон сиёсатида устунлик қилади.

Деҳлининг Жантар Мантарида Таракан Жанта партияси (СЖП) бощилигидаги 35 кунлик норозилик намойиши 25-июл куни якунланди. Баҳс о'тган ойда Деҳли ва бошқа шаҳарларда та'лим ислоҳотларини ҳимоя қилувчи СЖП норозилик намойишларида иштирок этган ёш аёллар ҳукуматга, жумладан, Бош вазирга нисбатан қо'пол со'злар айтишганида бошланди. Бу унинг тарафдорлари орасида г'азабга сабаб бо'лди, ҳатто Бош вазир Нарендра Моди сиёсатининг ба'зи танқидчилари аёллар ҳаддан ошиб кетганини та'кидладилар.

Мухолифат депутати Раҳул Ганди энди о'з фикрини билдириб, Бош вазир Нарендра Модининг ёш аёлларнинг со'кинишини "маданий шок" деб та'рифлашини танқид қилди. Ганди шундай деди: "Агар о'г'ил болалар со'кинса, муаммо ё'қ ва бунга рухсат берилади. Лекин агар қиз со'кинса, бу маданий шокдир".

Модининг о'зи бу масалани селфи видеосида ко'риб чиқиб, ёш аёлларнинг ҳақоратли со'зларни ишлатишини "маданий шок" деб та'рифлади, гарчи у уларни кечирганини қо'шимча қилди. Бироқ, Бош вазир намойищиларга қарши полициянинг зо'равонлик билан бостириши ҳақида изоҳ бермади ёки СЖП норозилик намойишларида иштирок этгани учун троллинг қилингани ва зо'рлаш таҳдиди олгани ҳақида хабар берган аёлларни қо'ллаб-қувватламади.

Дам олиш кунлари Пуне шаҳрида бо'либ о'тган талабалар йиг'илишида Ҳиндистон парламентининг қуйи палатасидаги мухолифат етакчиси Раҳул Ганди Модининг "маданий шок" ҳақидаги со'зларини танқид қилди. У имтиҳон варақаларининг оқиб кетиши билан бог'лиқ намойишлар пайтида эркак ва аёл намойищилар қо'пол со'зларни ишлатганини та'кидлаб, Моди нима учун фақат аёлларга э'тибор қаратганини со'ради.

Гандининг изоҳлари Модини ҳақорат қилган аёл намойищиларнинг плакатлари ва видеолари ижтимоий тармоқларда тарқалиб кетганидан бир неча ҳафта о'тгач пайдо бо'лди. Полиция ҳақоратли постлар бо'йича тергов бошлаганида, 15 ёшли қиз ижтимоий тармоқларда троллардан ҳақорат ва таҳдидларга дуч келиб, баҳснинг марказига айланди. Кейинчалик о'смир о'з тили учун узр со'раб, кечирим со'раб, асл видеосини олиб ташлаганини айтган видеони э'лон қилди. Шунга қарамай, г'азаб давом этди. Унинг ёлг'из ота-она бо'лган онаси маҳаллий матбуотга бу тортишув уларни бир неча бор ко'чиб о'тишга мажбур қилганини ма'лум қилди.

Моди норозилик намойиши тугаганидан кейин Инстаграмда улашилган вертикал видеода янада яраштириш оҳангини қо'ллади. У шундай деди: "Ба'зи ярамас болалар маданиятли жамиятда о'рни бо'лмаган жуда ҳақоратли со'зларни ишлатишди. Улар мени ҳақорат қилишди, марҳум онамни ҳам ҳақорат қилишди. Бу жуда безовта қилувчи эди". У тарафдорларининг г'азабига жавобан уларнинг ҳис-туйг'уларини тан олди ва шундай деди: "Бу маданий шок. Қизларимиз қандай қилиб бундай тилни ишлатишлари мумкин? Лекин мен хатолар болаликда қилинади ва бу уларни тузатиш учун имконият эканлигини айтмоқчиман".

Пуне тадбирида Ганди Модининг намойищиларнинг жинсини ажратиб ко'рсатиши патриархатга асосланганлигини та'кидлади. "Қизнинг о'рни бор, о'г'ил болалар эса то'лиқ эркинликка эга бо'лади деган фикр қандай? Улар хоҳлаган нарсани қилишлари мумкин, агар қасам ичмоқчи бо'лсалар, қасам ичишлари мумкин... Биз бу патриархатни ё'қ қилишимиз керак", деб э'лон қилди у.

"Чо'рак Жанта" партиясининг норозилик намойиши о'тган ойда Та'лим вазири Дҳармендра Прадҳан исте'фога чиққанидан кейин якунланди.

Ҳиндустан Тимес газетасида гендер масалалари бо'йича машҳур мақола муаллифи журналист Намита Бҳандаре ББСга берган интервюсида, кенг тарқалган э'тиқодга зид равишда, "Ҳиндистондаги ко'плаб аёллар, албатта, қасам ичишади, бу янгилик эмас" деб айтди. У Ҳиндистоннинг ко'плаб шимолий қишлоқларида келин оиласидаги аёллар куёвнинг кечасини кутиб олиш пайтида ҳақоратли со'злар айтишадиган муҳим то'й маросимини келтирди, бу ан'ана ҳақоратли деб ҳисобланмайди. Шунинг учун Бҳандаре Жантар Мантарда қо'лланиладиган тилни "маданий шок" деб та'рифлаш ва аёлларни қасам ичиш учун ажратиб ко'рсатиш "икки томонлама стандартларни" ко'рсатади, айниқса сиёсатчилар, жумладан, Бош вазир, о'зларига мос келганда аёлларга нисбатан ҳақоратли со'злар ишлатганликлари сабабли.

Моди ҳукумати аёлларни қо'ллаб-қувватлашга қаратилган турли хил схемаларни амалга ошираётган ва у аёл сайловчилар орасида катта машҳурликка эга бо'лган бир пайтда, у ва унинг партиядошлари ко'п ҳолларда аёлларга ҳурмацизлик қилгани учун танқидларга учраган. Партиянинг юқори лавозимли раҳбарлари аёллар кийимлари борасида аёлларга нисбатан аёлларга нисбатан нафратли со'злар айтгани учун танқид қилинган. Модининг о'зи 2004-йилдаги митингда "Жерси сигир" ва 2012-йилдаги бошқа бир тадбирда "50 сроре ки гирлфриенд" ["500 миллион рупияга тенг қиз до'сти"] каби атамаларни ишлатгани учун танқидга учраган. Бундай танқид фақат БЖПга хос эмас, чунки Гандининг Конгресс партиясидагилар каби ко'плаб мухолифат сиёсатчилари ҳам шунга о'хшаш айбловларга дуч келишмоқда.

"Аёлларга жуда ёмон муносабатда бо'лишади ва уларни нишонга олиш жуда осон. Ва кейин улар ҳақоратли со'зларни ишлатганда, ҳамма со'райди, қизларимиз қандай қилиб ҳақорат қилишлари ва со'кинишлари мумкин", деб та'кидлади Бҳандаре.

2014-йилдан бери "Гали Бандҳ Абҳиян" (ҳақоратли со'злардан фойдаланишни то'хтатиш кампанияси) ни олиб бораётган ижтимоий фаол Сунил Жалан "биз уларни ишлатадиган жинсга эмас, балки ҳақоратга э'тибор қаратишимиз керак" деб та'кидлайди. О'тган йили унинг нодавлат ташкилоти томонидан о'тказилган со'ров натижаларига ко'ра, Ҳиндистоннинг 28 штати ва саккизта федерал бошқариладиган ҳудудлардан келган 70 000 дан ортиқ иштирокчиларнинг 55% ҳақоратли со'злардан фойдаланганликларини тан олишган. Со'ровномада иштирокчилардан оналар, опа-сингиллар ёки қизларга қаратилган ҳақоратли со'зларни қанчалик тез-тез эшитганликлари ёки ишлатганликлари то'г'ридан-то'г'ри со'ралган. Уларнинг 2025-йилдаги "Ҳиндистоннинг Гали [ҳақоратли] харитаси" шимолда юқори тарқалиш даражасини ко'рсатди, Деҳлида 80%, Панжобда 78% ва Уттар-Прадеш ва Биҳарда 74%. Жанубий штатларнинг аксарияти 44% дан паст, шимоли-шарқда эса 15% дан 18% гача бо'лган. Жаланнинг фикрича, бу мамлакатда ҳақоратли со'злар ҳақида биринчи марта мулоқот бо'либ о'тмоқда ва "ундан яхши нарса чиқишига" умид билдирмоқда. У буни "жуда жиддий муаммо", "жамиятга тарқалган вирус" деб та'рифлади ва "комедия, ҳазиллар ва филмлар ҳақоратларни нормаллаштирди ва уни жиловлаш керак" деб та'кидлади.

Бироқ, Ҳиндистоннинг З авлодининг ко'плаб вакиллари ҳақоратларга бошқача нуқтаи назарга эга. СЖП вакили Соурав Дас илгари ББСга шундай деган эди: "Ҳақорат ва норозилик узоқ вақтдан бери бирга яшаб келмоқда. Унда ҳайрат ва ҳайрат омили бор, бу норозилик учун жуда муҳим. Бу ба'зи одамлар учун ёқимсиз бо'лиши мумкин, бошқалар учун эса ё'қ. Лекин бу мутлақо жиноят бо'лиши мумкин эмас".

Бундай тил фақат ко'ча норозиликлари билан чекланиб қолмайди. Ҳақорат ва шахсий ҳужумлар Ҳиндистоннинг оммавий нутқига тобора ко'проқ кириб бормоқда, телевидение мунозараларидан тортиб суд заллари ва ҳатто парламентгача. Шу ҳафта бошида ҳукуматга қарашли Доордаршан каналида аёл бошловчи Конгресс партияси вакилига ҳақоратли со'злар ёг'дирган ибодатхона руҳонийсини назорат қилишга уринаётгани, кейин эса унга ҳам шундай жавоб қайтаргани ко'рсатилган. Кейинчалик руҳоний г'азаб кучайган сари о'з баёноти учун афсусда эканлигини билдирди.

Социолог Шив Вишванатаннинг та'кидлашича, "ҳақоратли со'злардан фойдаланиш демократиянинг чуқурроқ парчаланишининг аломатидир; бу муҳокаманинг тугаши ва ҳурмацизликни ко'рсатади". Унинг та'кидлашича, Парламент ва судларда ҳақоратли со'злар ишлатилганда, "бу тилнинг бузилиши, баҳс-мунозараларнинг пасайиши ва демократиянинг пасайишини ко'рсатади". Унинг хулосасига ко'ра, норозилик билдирувчилар томонидан ҳақоратли со'зларни ишлатиш "ҳурматлиликнинг заифлашиши"дан келиб чиқади ва бу ҳақоратли со'зларни кенг тарқалган жавобга айлантиради.