Шарқона вазият

**Шарқдаги вазият**

2014 йилдан бери Ямандаги фуқаролар уруши Арабистон ярим ороли чеккасидаги маҳаллий низодан глобал беқарорлик омилига айланди. 12 йил ичида «Ансор Аллоҳ» («Худонинг тарафдорлари») деб ҳам аталадиган ҳусийлар провинциявий исёнчилардан жаҳон савдосини издан чиқаришга қодир кучгача бўлган йўлни босиб ўтдилар. Яман урушининг ҳар бир янги босқичи, гўёки, уларнинг мавқеини фақат мустаҳкамлагандек туюларди. Ҳусийлар қанчалик узоққа боришлари мумкин ва бу жаҳон иқтисодиёти учун қандай бадал билан амалга ошади?

Сентябрь ойида «Ансор Аллоҳ» рақибларининг мудофаасини ёриб ўтиб, Боб-эл-Мандеб бўғозига чиқди ва Қизил денгизда Саудия кемачилиги қамалини тасдиқлади. Арабистон ярим оролининг қарама-қарши томонида инқироз Ормуз бўғози орқали ҳаракатланишни аллақачон чеклаб қўймоқда. Иккита энг муҳим денгиз артериясидаги бир вақтнинг ўзида юз бераётган беқарорлик Ямандаги янги урушни минтақавий низодан жаҳон савдоси муаммосига айлантирмоқда. Инқирозга қадар Қизил денгиз орқали жаҳон савдосининг 12 дан 15% гача қисми ўтар эди, шу сабабли эскалация оқибатлари Яқин Шарқ чегараларидан анча четга чиқади.

Бугунги кунда Яман бир нечта куч марказлари ўртасида бўлинган ва уларнинг энг қудратлиси шимолда жойлашган. «Ансор Аллоҳ» пойтахт Санони ва аҳоли зич жойлашган шимоли-ғарбнинг катта қисмини назорат қилади, бу ерда аҳолининг қарийб 70% яшайди. Ҳаракат асосий портларни ва шимолий Яманнинг савдо оқимларининг салмоқли қисмини ўз қўлида ушлаб турибди.

**Ҳусийларнинг жанговар чўқинтирилиши**

Дунёда бу ҳаракат ҳусийлар номи билан познат, гарчи унинг иштирокчилари ўзларини «Ансор Аллоҳ» деб атайдилар. «Ҳусийлар» номи ал-Ҳусий оиласидан келиб чиққан бўлиб, унинг аъзолари ҳаракатга асос солган ва шу кунгача унинг раҳбарияти ўзагини ташкил қилади.

«Ансор Аллоҳ» 1990-йилларда Саада провинциясида пайдо бўлган. Унинг диний асоси шиа исломининг маҳаллий йўналиши бўлмиш зандизм бўлди. Ҳозирги етакчи Абдул-Малик ал-Ҳусий 2004 йилда акаси Ҳусайн ҳалок бўлганидан кейин ҳаракатга раҳбарлик қилди. 2004 йилдан 2010 йилгача у ҳаракатни Али Абдулла Солиҳ режимига қарши 6 та ҳарбий кампаниядан олиб ўтди ва уларнинг ҳар бири ҳусийларнинг ҳарбий салоҳиятини кучайтирди. Кучлироқ рақибга қарши бардош бериш қобилияти ал-Ҳусийни қаршилик кўрсатиш рамзига айлантирди. «Араб баҳори» даврида ҳусийлар ўтиш даври ҳукуматининг ожизлигидан фойдаланиб, 2014 йилда Санони эгаллаб олишди.

2015 йилги Саудия интервенцияси ал-Ҳусийнинг фойдасига ишлади. Валиаҳд шаҳзода Муҳаммад бин Салмон 2015 йилда Яманга қилинган интервенциянинг бош тарафдори эди. Ар-Риёд ҳусийларни Эрон проксиси деб ҳисоблади ва уларни пойтахтдан сиқиб чиқариш ҳамда иттифоқчи Ҳади ҳукуматини қайтариш умидида коалиция тўплади. Шу билан бирга, хорижий аралашув ҳусийларга шимолий етакчи қиёфасидан четга чиқиш ва ўзларини Яманни ташқи тажовуздан ҳимоячиси сифатида кўрсатиш имконини берди. 11 йил ўтиб ҳам «Ансор Аллоҳ» ҳамон шимолни эгаллаб турибди ва қиролликка жиддий иқтисодий ва сиёсий зарар етказмоқда.

Ҳаракатнинг кучайишида Эрон муҳим роль ўйнади. Теҳрон ҳусийларга ҳарбий-техникавий салоҳиятни тезда оширишга ёрдам берди. Сано ҳам, Теҳрон ҳам Саудия Арабистонини рақиб деб билади. Эрон учун қироллик энг муҳим минтақавий рақиблардан бири бўлиб қолмоқда. Ҳусийлар учун эса бу ўн йилдан ортиқ вақтдан бери уларга қарши ҳарбий кампания олиб бораётган давлатдир. Бўлса-да, «Ансор Аллоҳ»ни Эрон проксиси деб аташ соддалаштириш бўлар эди. Ливан «Ҳизбуллоҳ»идан фарқли ўлароқ, ҳусийлар салмоқли мустақилликни сақлаб қолишмоқда ва Эрон махсус хизматлари назорати остида эмас.

**Ҳусийларнинг Саудия Арабистони учун қопқони**

Саудия Арабистони учун вазият бундан ҳам ёмонроқ бўлиши қийин эди. Ормуз бўғози ёпилгандан сўнг, қироллик катта ҳажмдаги нефтни Ғарбга, Қизил денгиздаги ўз терминалларига йўналтирди. бир муддат бу йўналиш Саудия экспорти учун нажот бўлди. Энди Арабистон ярим оролининг ғарбий қисми ҳам хавфли бўлиб қолди. Сентябрь бошида ҳусийлар Saudi Aramco’нинг бир қатор объектларига зарбалар берди. 10 ва 11 сентябрь кунлари Ироқ ҳудудидан учирилган номаълум дронлар кунига 4 дан 5 млн баррелгача нефть ҳайдаладиган Шарқ-Ғарб нефть қувурини ишдан чиқарди. 22 сентябрга келиб нефть ҳайдаш қисман қайта тикланди, аммо тўлиқ қувватга чиқиш 6 дан 8 ҳафтагача вақт олиши мумкин.

Ҳусийлар ҳужумлари бошланганидан сўнг, валиаҳд шаҳзода бир кунда икки марта АҚШ президенти Трампга қўнғироқ қилиб, Яманга авиазарбалар беришни сўради. Оқ уй урушга киришдан бош тортди ва разведка томонидан қўллаб-қувватлашни таклиф қилди. Бу Вашингтоннинг Яқин Шарқда иккинчи фронтни очишни истамаслигини кўрсатади. Учрашувлар давомида Умондаги яқинда бўлиб ўтган музокараларда ҳусийлар ҳам Америка кемаларига ҳужум қилиш ниятида эмасликларини билдиришди. Параллель равишда Ар-Риёд ҳаво ҳужумидан мудофаа соҳасида ёрдам сўраб Франция, Буюк Британия, Покистон ва Мисрга мурожаат қилди.

Саудия Арабистони, Туркия ва Покистон 7 августда имзолаган Макка пакти жиддий синовдан ўтмоқда. Пакт жамоавий мудофаа тамойилини эълон қилган эди. Ҳусийлар зарбаларидан сўнг битим тезда сиёсий воқеликка тўқнаш келди. Покистон мудофаа вазири пактни фаоллаштириш имкониятини тан олди, аммо эртаси куниёқ мамлакат ТИВ ҳарбий ҳаракатлар ҳозирча муҳокама қилинмаётганини маълум қилди. Анқара ҳужумларни қоралаш ва қироллик суверенитетини қўллаб-қувватлаш билан чекланди. 5 октябрь куни уч мамлакат Саудия Арабистонини ҳимоя қилиш учун «жамоавий тийиб туриш чоралари»ни қўллашга келишиб олдилар, аммо уларнинг шакли ҳозирча ноаниқ.

Ар-Риёднинг аҳволи тобора геосиёсий цугцвангга — шахматдаги ўйинчида яхши юришлар бўлмаган вазиятга ўхшаб бормоқда. Шарқда Эрон Ормуз бўғозини ёпди. Ғарбда ҳусийлар Қизил денгизда Саудия кемаларига мунтазам ҳужум қилмоқда, қироллик иттифоқчилари эса ёрдамга шошилмаяпти. Муҳаммад бин Салмон чиқиш йўлини топа оладими-йўқми, айтиш қийин. Ҳозирча Яқин Шарқ шахмат доскасидаги ҳар бир янги юриш Ар-Риёдга тобора қимматга тушмоқда ва тобора катта хавф туғдирмоқда.

**Ҳусийларнинг глобал қамрови**

Сентябрь минтақадаги кучлар мувозанатини сезиларли даражада ўзгартирди. Боб-эл-Мандебга чиқиб, «Ансор Аллоҳ» Осиё ва Европа ўртасидаги бош савдо артериясида мустаҳкам ўрнашиб олди. Ҳаракатга бўғозни тўлиқ ёпиб қўйиш талаб қилинмайди. Кема эгалари ва суғурталовчилар муқобил йўлларни қидиришни бошлашлари учун йўналишни етарлича хавфли қилишнинг ўзи кифоя. Ҳусийлар Саудия Арабистонига денгиз блокадасини эълон қилганидан сўнг, ташувчиларнинг бир қисми бўғозни айланиб ўтиб, кемаларни Африка атрофи бўйлаб юбора бошлади.

Жанубий Корея мисоли диққатга сазовордир. Саудия нефтини Яхши Умид бур burni орқали ташиш Корея НПЗларигача бўлган йўлни 3–4 ҳафтага узайтиради. Қитъанинг бошқа чеккасида оқибатларни Европа мамлакатлари ҳис қилмоқда. Саудия етказиб беришларидаги узилишлардан сўнг, Марказий ва Шарқий Европанинг энг йирик энергетика компанияси бўлмиш ORLEN, шошилинч равишда етказиб берувчилардан, жумладан Жазоир, Озарбайжон ва Қозоғистондан 16 та қўшимча нефть партиясини сотиб олди. Дизель ёқилғиси билан боғлиқ вазият ҳам ёмонлашди. Февраль охиридан сентябрь ўрталаригача Европада дизель нархи икки баравардан кўпроқ ошди ва 2007 йилдан бери максимал даражага етди. 2025 йилнинг биринчи ярмида Яқин Шарқ Европа дизель импортининг 43% ини таъминлаган бўлса, сентябрь ойида минтақадан етказиб бериш 6 йилдаги энг паст даражага тушди.

Ормуз бўғозидаги вазиятни инқироз янада оғирлаштирмоқда. Урушга қадар бўғоз орқали кунига 125 га яқин тижорат кемалари ўтар эди. Ҳозирда бу кўрсаткич саноқли даражага тушиб кетди. Brent нефти июль охиридан бери биринчи марта баррелига $100 дан юқорига кўтарилди.

Шу билан бирга, денгиз йўлларини ҳимоя қилиш харажатлари ҳам ортиб бормоқда. ЕИ дипломатияси раҳбари Кая Каллас 2024 йилдан бери Қизил денгиздаги тижорат кемачилигини ҳимоя қилаётган Aspides операциясини давом эттириш учун ҳозирги 6 та ўрнига 10 дан ортиқ кема кераклигини айтди ва аъзо мамлакатларни ҳиссани оширишга чақирди. Ҳарбий ҳаракатлар эса давом этмоқда. Ўз навбатида, «Ансор Аллоҳ» ҳужумни давом эттирмоқда, шунинг учун Яманнинг катта қисмини назорат қилиш учун кураш натижаси очиқлигича қолмоқда.

Бутун уруш давомида ҳусийларнинг рақиблари ресурс ва қурол-яроғ бўйича улардан бир неча бор устун келишди, аммо барбир ғалаба қозона олишмади. Бугунги кунда ўйин қоидаларини «Ансор Аллоҳ»нинг ўзи белгиламоқда. Ҳусийлар географик жойлашувдан минтақага ва жаҳон савдосига тазйиқ ўтказиш воситаси сифатида фойдаланишга қодир экан, уларда ставкаларни пасайтириш учун сабаблар кам.

**P.S.** АҚШ, Буюк Британия, Австралия, Янги Зеландия, Канада, Жанубий Корея ва Япония ҳукуматлари ўз фуқароларини Саудия Арабистонига сафарларни бекор қилишга, у ерда бўлиб турганларни эса мамлакатни зудлик билан тарк этишга чақирди. Бу ҳақда Reuters хабар бермоқда.

Саудия Арабистони валиаҳд шаҳзодаси Муҳаммад бин Салмоннинг охири муқаррар. Бу ҳақда норвегиялик профессор Гленн Дизенга берган ва унинг YouTube-каналида эълон қилинган интервьюсида америкалик ҳарбий таҳлилчи Скотт Риттер маълум қилди.

«Саудия Арабистони валиаҳд шаҳзодаси Муҳаммад бин Салмоннинг иши тугади. Унинг қулаши муқаррар. Энг яхши ҳолатда бин Салмон Ар-Риёддан охирги зарҳалланган Boeing 747 да Лондон ёки АҚШга қочиб кетади, энг ёмон ҳолатда эса — у қилич билан қатл этилади», — деди эксперт.

Риттернинг ҳисоблашича, шаҳзода 2014 йилда Яманда ҳусийларга қарши урушни «тезда ҳарбий хизмат кўрсатиш» мақсадида бошлаган, аммо якунда бу 12 йиллик даҳшатга айланган. Унинг таъкидлашича, урушни кенгайтириш ва Сано аэропортига зарбалар бериш қарори фақат вайронагарчиликни тезлаштирди ва ҳозирда «ҳеч қандай сиёсий чекиниш йўллари қолмади».

Унинг сўзларига кўра, Саудия нефть артерияси жисмонан вайрон бўлмоқда. Ҳусийлар томонидан хавф энди Боб-эл-Мандеб бўғозини блокада қилиш ёки қувурлар ва омборларга ҳужум қилиш билан чекланиб қолмай, балки ишлаб чиқариш қувватлари ва қудуқларнинг ўзига тўғридан-тўғри зарбалар беришга ўтди.