“Сенинг ёшлигинг менда бўлсайди…” Микробиолог Дилфуза Эгамбердиева тавсиялари

**"Сенинг ёшлигинг менда бўлсайди..." Микробиолог Дилфуза Эгамбердиеванинг тавсиялари**

"Сенинг ёшлигинг менда бўлсайди..." лойиҳаси доирасида жамиятда ҳурматга сазовор шахслар ўз ёшлик даврларини эслаб, бугунги кун нуқтаи назаридан ёшларга маслаҳатлар беради. Навбатдаги меҳмон – микробиолог Дилфуза Эгамбердиева.

**Дилфуза Эгамбердиева ҳақида:**

* 1971-йилда Тошкентда туғилган.

* Ўзбекистон Миллий университетининг биология факултетини тамомлаган.

* Берлиндаги Гумболдт университетининг қишлоқ хўжалиги ва боғдорчилик факултетида фан доктори илмий даражасини олган.

* Ҳелсинки, Манчестер, Лейден, Флоренсия университетлари ҳамда Германиянинг Қишлоқ хўжалиги марказида илмий тадқиқотлар олиб борган.

* 2023-йилда ўсимлик ва микробиомларнинг ўзаро таъсири, ўсимликларнинг стрессга чидамлилиги, тупроқ биологияси ва микроблар хилма-хиллиги соҳасидаги тадқиқотлари учун УНЕССО-Сарлос Финлей мукофоти билан тақдирланган.

* Ўша йили 30 йиллик хориждаги фаолиятидан сўнг Ўзбекистонга қайтган.

* Ҳозирда ЎзМУ қошидаги озиқ-овқат сифати ва хавфсизлиги лабораторияси мудири, шунингдек, Қишлоқ хўжалиги вазирлиги ҳузуридаги халқаро илмий марказ директорининг ўринбосари лавозимларида ишламоқда.

**Ёшлик даври ва мустақиллик йиллари:**

Лойиҳа саволларини ўқиганида 30 йил орқага қайтганини айтган Дилфуза Эгамбердиева, ўша хотираларни тиклаш осон бўлмаганини, аммо уларнинг унутилмаганидан хурсандлигини билдирди. У ўзини Совет даври ёшлари қаторига киритиб, ўша пайтда жуда хурсанд ва беғубор болалар бўлганликларини таъкидлади. 1988-йилда Ўзбекистон Миллий университетининг биология факултетига ўқишга кирган, 1991-йилда эса Ўзбекистон мустақилликка эришган. Кейинги йиллар жуда оғир кечганини эслаб, ўзининг биринчи жумласи "беғубор болалик ва тор дунёқараш" бўлишини айтди, чунки улар дунёни англамай, кунлик ҳаёт билан яшаганлар.

Катта Совет давлатининг қулаши, мустақиллик йилларида Ўзбекистоннинг тикланиши, мухолиф партиялар, талабалар шаҳарчасидаги қўзғолонлар, қарама-қаршиликлар ва муаммолар уларнинг қалбида катта қўрқув уйғотган. Тафаккурлари бўғилганини, бир қадам орқага ташлаб қолганликларини ҳис қилганлар. Кўпроқ оилаларига ёрдам беришга мажбур бўлганлар. Кунлари тирбандликда ёки ун олиш учун узун навбатларда ўтган, пул бўлмаган, купонда яшаганлар.

Ўқишнинг илк йилларида уларга кучли фан докторлари ва академиклар дарс берган. Аммо мустақилликдан кейин илм-фан ҳам таназзулга юз тутган. Кўплаб олимлар оиласини боқиш учун бозорларга чиққан ёки бошқа ишларга тарқалиб кетган. Маошлар кам бўлган. Шунинг учун иккинчи жумлани "кундалик ҳаёт ва яшаш учун кураш даври" деб аташ мумкинлигини билдирди.

Жуда мавҳум даврда, туман ичида яшагандек бўлганлар. Келажакларини билмаганлар. Мустақил бўлганларидан кейин "нима бўлади, қанақа бўлади, давлат қанақа ривожланади, қаерда ишлаймиз" деган саволлар уларни қийнаган. Гарчи Илмий-тадқиқот институтида ишини давом эттирган бўлса-да, илм қилаётганининг сабабини тушунмаган. Келиб-кетган. Шунинг учун учинчи жумлани "кўринмас келажак" деб атаган.

**Хориждаги ҳаёт ва орзулар:**

10 йил Германияда, 15 йил Финляндияда, шунингдек, Англия, АҚШ ва Хитойда яшаганини айтган олима, дунёқараши ва тафаккури шаклланган ёшлик даврлари хорижда ўтганини таъкидлади. Шу сабабли унинг хулосалари ёшлиги Ўзбекистонда ўтганлардан фарқ қилиши мумкин. Мустақиллик йиллари оғир бўлса-да, барибир мустақил бўлганлар. Хориждаги давлатларда элчихоналар очила бошлаган. Биринчи хорижга кетган ўзбек ёшлари, "қалдирғочлари" улар бўлган. Ўшанда аспирантурада ўқиш учун Германияга кетган.

"Нимани мақсад қилсангиз, ҳаёт сизни ўшанга йўналтираркан," дейди Дилфуза Эгамбердиева. У жуда оддий оилада туғилган. Тошкентнинг Кўкча маҳалласида туғилиб, Чилонзордаги мактабда ўқиган. Беш фарзанд бўлганлар. Кўп китоб ўқиганлиги сабабли унга ҳамма "академик" деб лақаб қўйган. Мактабда "Мен дунёга машҳур бўламан, академик бўлиб, дунёга чиқаман!" деса, ҳамма кулган: "Қанақа қилиб кетасан? Орқангда ҳеч киминг йўқ" деб. Ўша пайтда таниш-билищилик бор бўлган. Қолаверса, чет элга кетиш деярли имконсиз бўлган, чунки қаерга борилса ҳам, Москва орқали кетилган.

Кейинчалик Илмий-тадқиқот институтида ишлаганида кимдир Англияга бир ойга бориб келгани, яна фалончи Америкага кетгани ҳақида эшитганида ҳавас қилган. Лаборатория мудирига "Вой, мен ҳам бир куни қаергадир, Германиягами, Англиягами борсам деган орзуларим бор" деса, у: "Э, туя ҳаммомни орзу қилибди. Сизга йўл бўлсин. Буларнинг отаси ёки қуда томон кимлигини биласизми? Сиз бориб, лабораторияда идишингизни ювинг" деган пайтлар ҳам бўлган. Ўшанда йиғлаб бориб, сув тагида турган идишларни ювган.

"Пули бўлмаса, таниш-билиши бўлмаса, четда ўқиши қийин деган қарашлар даври аллақачон ўтиб кетди. Ҳатто ўша пайтда, ўшандай вазиятда, мана, биз кета олдик-ку. Ҳаммаси ниятинг, мақсадинг ва интилишингга боғлиқ экан. Аллоҳдан нима сўрасангиз, шунақа берар эканки, кўзингизга ишонмай қоларкансиз," дейди олима.

Бир куни унга хат келган, очса, Германия элчихонасига чақиришган. Борсалар, аспирантурага киргани ҳақида ёзилган хатни беришган. Хурсанд бўлиб, ёмғирнинг тагида қолиб, уйга келиб, "Ойи, дада, қаранг, мен Германияга кетяпман!" деса, улар: "Яхши ухлаганмисан кечқурун? Қанақасига? Пулинг йўқ, чет эл, самолёт," дейишган. Ҳеч ким ишонмаган. Кейин шу сабаблар ва қиз бола эканлиги учун ҳам кетишига қарши бўлишган.

Олдида иккита йўл турган – ё қолиш, ё кетиш. Қолишни истамаган, лекин кеца ҳам, мавҳумлик. Германия қанақа жойлигини ҳам билмаган. Совет даврида Германияга душман сифатида қаралиб, телевизорлардан ҳам кўрсатишмаган. Лекин катта таваккал қилиб, Германия стипендияси билан кетган ва ҳалигача тўғри қилган эканман, дейди.

Бир немис аёл уни кутиб олиб, ўзининг қизидек кўриб, асраб-авайлаб, ҳаётни ўргатган. Тил билмаганлар, бир-бирларини тушунмаганлар, лекин инсонийлик ҳаммасидан устун келган. Кейинчалик ўзбек ёшларига ҳам немис тилини ўргатишни бошлашган. Ўқиши тугаганда ўша аёл Ўзбекистонга кетишини хоҳламаган.

"Сенинг ватанинг Туркистондан бир қиз Берлинга келиб, тиббиёт, биологияни ўрганган, илм қилиш учун қаттиқ ҳаракат қилган. Лекин ватанига қайтганда босимларга учраб, қатл қилинган. Менинг хавотирим – ватанинг энди мустақил бўлди, бундай пайтда зиёлиларга катта босим бўлади. Қара, ўша ердалигингда сенга шунчалик ёмонликлар бўлибди, энди Ўзбекистонга буюк олим бўлиб бор. Ҳозир борсанг, яна жиддий қабул қилишмайди. Ўзбекистон озгина ривожлансин, сен билимингни ошир," деб, илмни давом эттириши учун Германияда олиб қолган.

Совет даврида Ўзбекистон тарихини яхши билмаган, фақат кўрсатишганини ҳақиқат деб билган ёшлар бўлганлар. Нимага ўқишга борган қизни қатл қилишган экан деб, ҳайрон қолган. Орадан йиллар ўтиб, жадидлар ҳақида ўқиб, бунинг сабабини тушунган ва ўша туркистонлик қиз Хайринисо Мажидхонова эканини билган.

Мактаб даври, университет йилларида асосан дўстлари, дугоналари билан бирга вақт ўтказганлар. Университетларда таниш-билищилик кам бўлганиданми, чин дилдан ўқиганлар. Қанча яхши ўқисалар, стипендиялари шунча кўп бўлган. Ким кўп китоб ўқишига мусобақалар қилганлар.

"Биз интернет бўлмаган даврларда асосан китоб билан яшаган ёшлармиз. Балки шунинг учун ҳам бизнинг давримизда садоқат, бир-бирига ҳурмат, ота-она ва устозларни қадрлаш деган нарсалар юқори бўлгандир. Мансабга интилиш, манфаатни кўзлаш, маиший ёки моддий нарсалар, кийим-кечак, буюм каби материалистик ҳаётга интилмаганмиз," дейди Дилфуза Эгамбердиева.

Ҳозирги ёшларга қараб, уларнинг жуда кўп вақтлари ижтимоий тармоқларда беҳуда кетаётганини таъкидлади.

"Ёшларга барча имкониятни яратиб берамиз, пахта далаларига чиқишмайди дейишади. Агар солиштирадиган бўлсак, биз икки-уч ой пахтага чиққанмиз, чарчаб келиб, шам билан китобларимизни ҳам ўқирдик. Мен ва бир қанча ўзбек олимлари дунёга танилган бўлсак, шароити йўқ, меҳнат қаттиқ даврларда ўқиганмиз. 'Ёшларга ҳамма шароитни яратиб бердик, улар кўча супуришмайди, пахтага чиқишмайди' дейиш билан уларнинг илм-фан олиши ёки илмли бўлишига шароит яратиб бераётган инсон бўлиб қолмайсиз. Илм олиш – меҳнатда, ташқи шароитда эмас, ўзимизнинг ичимизда, ички интилишимизда деб ўйлайман. Ёшларимиз ота-онаси, интернет, давлат бераётган имкониятларни чуқур илмга йўналтиришса, ишонаманки, бу юртдан Нобел мукофоти соҳиблари чиқади," дейди олима.

Германияда катта илмий-тадқиқот институтида ишлаганида "Биласизми, Дилфуза, бизда 39 та Нобел мукофоти чиққан" дейишса, кулиб қўя қолган. "Илмнинг илдизи мана шу ерларда, мана шу юртда, бизнинг ота-боболаримизда бўлган. Ҳаммамизга уларнинг илм-фан гени ўтган. Сизда ҳам, менда ҳам бу ген бор. Лекин буни намоён қилиш учун факторлар керак. Ўша генларни уйғотиб, ундан фойдалансак, жудаям катта кашфиётлар чиқишига ишонаман," дея таъкидлади.

**Илмнинг аҳамияти ва табиат қонунлари:**

Ҳозирги даврда дунё ўзгарганини, глобал муаммолар ва кўплаб урушлар бўлаётганини қайд этди. Ўзбекистоннинг ўзида жуда иссиқ, ёғингарчилик танқислиги кузатилмоқда. Бундай шароитда дунёни илмсиз асраб қолиб бўлмайди.

Балки энг яхши даврларда иқтисодчи, дизайнер бўламан дейиш нормал ҳолат бўлиши мумкин эди. Уларнинг даврида ҳам тиббиёт, юридик ва иқтисодиёт университетлари урфда бўлган. Германияга борганидан бир қанча вақт ўтиб, "Мен илмдан зерикдим, бизнес бошлайман, ўзим учун яхши шароитлар қиламан, гул ўстираман," деб қолган.

Унга таълим берган профессор Гизела Ҳёфлих (Гисела Ҳöфлич) "Дилфуза, сен қизиқаётган нарсалар яхши, лекин 30−40 йилдан кейин иқлим ўзгаради, сувлар камаяди, ейишга овқат ҳам бўлмай, очарчилик, касалликлар кўпая бошлайди, дарахтлар кесилади, тоза ҳаво бўлмайди. Ўшанда қишлоқ хўжалигига жуда кучли талаб бўлади. Шунинг учун табиий фанларни ўқи, илм қил," деган.

Профессор сўзида давом этаркан: "Мана, туғилдинг. Мақсад фақат қаердадир яхши ойлик олиб, қулай ҳаётда яшаб кетиш эмас-ку. Мақсад, ҳаётнинг мазмуни – сен жамиятнинг ривожланишига ҳисса қўшишинг. Бу ҳар қандай ҳисса бўлиши мумкин. Ҳеч бўлмаса, битта дарахт экиб бўлса ҳам, ахир табиат Аллоҳдан-ку. Бу дунёдан кетаётганда 'Сен нима қилдинг?' деб сўрашса, 'Мен яхши едим, яхши ичдим, яхши машиналарда юрдим, яхши кийиндим' эмас, 'Мен жамиятга, дунёга мана шундай ишлар қилдим, мана шунча инсонни асраб қолдим, ваксина яратиб, миллионлаб одамни сақлаб қолдим, экологик тоза маҳсулот қилдим, ҳавони тозалайдиган нарса яратдим, мен бу дунёдан кетаман, лекин мана шу яратган нарсам қанча-қанча авлодга ёрдам бериши мумкин' деган гапни айта олиши керак," деган.

Профессорнинг гапларидан таъсирланиб, ўзининг соҳаси, биотехнологияда давом этиб, экологик тоза маҳсулотлар, озиқ-овқат сифати бўйича ишлашга қарор қилган. Орадан 20−30 йил ўтиб, ўша немис аёл айтганларининг ҳаммаси – ҳарорат, экология муаммолари ўртага чиққанини, иқтисодиёт деб Орол денгизини қуритганликларини таъкидлади.

Қонунлар икки хил бўлади: табиат қонуни ва жамият қонуни. Жамият қонунини бузсангиз, жарима тўлайсиз, узр сўрайсиз ёки бошқа бир жазо оласиз. Аллоҳ яратган табиат қонунини бузсангиз, ҳеч қанақасига ундан қутула олмайсиз. Унинг жазоси жуда оғир бўлади. Дарахт кесиб, денгиз қуритиб, қанақа аҳволга тушганликларини эслатди.

Лекин яна бир нарсани айтиб ўтиш керак. Илм – илоҳий нарса. Инсон ҳеч қачон "олим бўламан" деб танлай олмайди. Илм ҳам, билим ҳам Аллоҳдан. Илм инсонни танлайди. Кўпчилик илм қилади, ҳаракат қилади, лекин бу у олим бўлсин дегани эмас. Ҳар бир кишининг ўз насибаси бор.

Университетни битирди, мана, ҳайдовчи, новвой бўлиб юрибди деб, бировни таъна қиладиганлар ҳам йўқ эмас. Университет яхши жойда ишлашни таъминловчи жой эмас. Кимдир ўқиб, бошқа иш билан шуғулланаётган бўлса, бу унинг тақдирига ёзилган касби. Ундан инсон қочиб кета олмайди.

Агар ҳамма ўзи хоҳлаган нарсасини танлаганда, бу дунёда ҳаёт бўлмасди. Шунинг учун асосийси ким бўлишда эмас, шуғулланаётган касби орқали нима қилиши ва бу дунёда қандай яшаб ўтиб кетишда. Масалан, ҳаётимизни фаррошсиз тасаввур қилолмаймиз. Ўша фаррошнинг ҳам, олимнинг ҳам, энг катта миллиардернинг ҳам жамият учун меҳнати бир хил. Умри охирида "Мен инсонлар турган жойда тозалик қилдим" дея олади. Бу ҳам бир ибодат-ку.

Шунинг учун илм олишни олим, академик бўлиш эмас, бир соҳанинг яхши мутахассиси бўлиш деб тушунишларини хоҳларди. Масалан, энг яхши заргар ҳам, янги рецептдаги нонлар пиширувчи нонвой ҳам негизида илмга таянади.

**Қадриятлар:**

**Биринчи қадрият – самимийлик.** Ҳозир вазирликда ишлайди, 60 дан ортиқ давлатда бўлган. БМТ, УНЕССО каби халқаро ташкилотлар билан ҳамкорлик қилади. Лекин талабаси билан дўст-дугонадек гаплашади, қадрлайди, ҳамкасбларини ҳурмат қилади. Бу қадрият болалигида сингган бўлиши мумкин, эҳтимол, Европадан.

Финляндияда президентлар кўчада юради, бош вазирлар велосипедда, вазирлари супермаркетда харид учун навбатда туради, Германияда ҳам вазирлар оддий, университет президентлари талабалари билан бемалол ўтириб овқатланади. Германия Фанлар академияси марказининг президенти улар билан ўтириб шўрва ичган, сумкаларини кўтаришда ёрдам берган. Мансаб инсонийликдан юқори эмаслигини кўравериб, шу қадрият ҳалигача ҳамроҳи бўлиб келаётганини таъкидлади.

**Иккинчи қадрият – ҳурмат ва садоқат.** Яхшилик қилган ёки яхши гапирган инсонни бир умр қадрлайди. Бугунги Дилфузанинг шаклланишида устозининг беҳисоб ҳиссаси бор. Шунинг учун доим дуо қилиб юради, фарзандларидан ҳам устозини дуо қилишларини сўрайди. Еётган ҳар бир нонида устозининг меҳнати бор. Лекин ҳозир устозига тош отган, туҳмат қилган шогирдларни кўриб, ранжийди.

30 йилдан кейин ватанга қайтганида жуда ҳайратда қолган. Ўзбекистон, мактаблар, университетлар, аёллар – ҳамма нарса ривожланибди, лекин улар кўпроқ инсонийликни йўқотибдилар деган хаёлга келган. Қайтгач, самимийлик, оқибат, ёшларнинг устози, ота-онасига бўлган ҳурмат, бир-бирига соф-самимий муҳаббатини кўрмаган. Технология ривожланибди, ҳамма имкониятлар берилибди, лекин улар ниманидир унутибдилар деган ҳис ўтган.

Ҳаммаси мактаблардаги таълим ва тарбияга бориб тақалади. Сўзлай туриб, бир воқеа эсимга тушди. Финляндияга ўғлини мактабга олиб борганида "Сиз қайси диндансиз?" деб сўрашган. "Биз ҳамма дин, миллатни ҳурмат қиламиз, мактабга бораверсин" деса, "Йўқ, сиз, қайси диндансиз?" деб яна бир бор сўраган. "Ислом динидамиз, мусулмонмиз" деса, "Яхши, унда иккита фарзандингиз учун ислом динини ўргатадиган ўқитувчи айтамиз" дейишган. Ҳайрон бўлиб, "Мен уйда ҳам ўргатаман, бу муҳим эмас" деса, "Йўқ, агар бола динни билмаса, инсонийликни қаердан ўрганади? Бола ўзининг динидан яхшиликни, севгини, муҳаббатни, одамлар ва табиатни қадрлашни ўрганади" дейишган.

Демак, мактабларимизда ўргатиладиган биринчи қадрият – инсонийлик бўлиши керак. "Биз ҳамма имкониятни бериб, ёшларимизнинг тарбиясини четда қолдирдикми дейман. Бир-бирини ҳурмат қилиш, яхши нарса нима, ёмон нарса нима, гуноҳ нима, ҳалол нима, дўстлик нима, устоз нималигини ўргатишимиз керакмикан?!" дея савол берди.

Ёшлигидан қолган учинчи қадрият эса атрофимиздаги инсонларга адолат. "Бу жамиятда, дунёда адолат йўқ, фақат Аллоҳдан адолат дейишади. Мен тушунаман, адолат қидирмайман, ҳеч ким Яратгандек адолат қилолмаслигини биламан, лекин ўша адолатга интилишга ҳаракат қиламан," дейди у.

Улар бир академикни ҳурмацизлик қилишган. Одатда кимгадир адолацизлик қилинса, кўпчилик ўзини эҳтиётлаш учун четда туради. Шунақа вазиятда у ўша одамга "Нима учун бутун институтни кўтарган, меҳнат қилган, умрини кетказган бир олимга адолацизлик қиляпсиз?" деган. "Ёнимдагилар нимага унақа дейсиз, энди раҳбарият сизни ёмон кўриб қолади" дейишган. "Майли, ёмон кўрсин. Мен сизга битта нарса айтиб бераман," деган.

Ривоят қилишларича, бир инсон вафот этганда Аллоҳ таоло "Мен касал эдим, сен ҳеч қачон мени зиёрат қилмадинг" деган экан. "Бутун дунёни яратган Аллоҳ касал ҳам бўлиши мумкинми?" деса, "Йўқ. Эсингдами касалхонада ётган бир одамдан хабар олмагандинг, сенга яқин эди. Мен ўша касал, мазлум, дард чекаётган инсоннинг олдида бўлганман. Агар ўшани зиёрат қилганингда, менинг олдимга келган бўлардинг" деган экан.

Бир кун бу дунёдан кеца, Аллоҳ "Менга адолацизлик қилдинг" деса, "Қанақасига Аллоҳга адолацизлик қилдим?" деганида, "Фалончига адолацизлик қилинаётганда жим турдинг" дейишидан қўрқади. Худонинг олдида юзи ёруғ бўлишини хоҳлайди. Шунинг учун қаердаки адолацизлик кўрса, унга зарар бўлишини билса ҳам, албатта, ҳақиқатни айтади.

"Сиз Ўзбекистонга келдингиз, бу Европа эмас, сиз тизимни ўзгартира олмайсиз" дейишади. Илм-фан тизимини ўзгартира олмаслигини, олий таълим соҳалари, илмдаги талон-торожликлар, адолацизликларни йўқ қила олмаслигини билади. "Эшитганмисиз, денгиз тошаётганда чумолилар ҳаммаси қумдан тўғон ясашни бошлайди. Қуш учиб келиб, 'Эй, аҳмоқ чумоли, бу тўғонингни денгизнинг бир томчиси йўқ қилиб юборади-ку' деса, 'Бу қураётганим денгиз тошишини ушлаб қолади деб ким айтди? Ҳаракат қилаётганимни Аллоҳ кўриб турибди-ку, ўша нарса бизга етади' деган экан," дея ҳикоя қилди.

Қайси ташкилотда адолацизлик бўлса, у ривожланмайди. Адолацизлик бўлган жойда на хотиржамлик, на дўстлик, на ҳамкорлик бўлади. Адолат – ор-номус демак.

**Соғлом турмуш тарзи:**

Юқорида айтганидек, улар йўқчилик даврида яшаганлар. Соғлом овқатланиш ҳақида ўйлаб ўтирмаганлар. Бор нарсаларини еганлар. Тўғри кун тартиби ҳам бўлмаган. Ота-оналарига, оилаларига ёрдам бериш учун ўқишдан чиқиб, ишлаганлар, кеч соат ўн иккиларда уйга келиб, яна саҳарлаб, дарсга кетганлар. Ўша пайтларда соғлом овқатланиш, кун тартиби, уйқу деган масалалардан яшаб қолиш учун нон топиш, оилани сақлаб қолиш деган тушунчалар устун бўлган.

Ҳозир бу масала марказга кўтарилган. Ҳатто махсус курслар ҳам бор. Лекин унинг назарида, агар жамиятда тартиб ва соғлом овқатланиш бўлмаса, сиз ҳам ундан айро бўлолмайсиз. Финляндияда атрофидаги барча дўконлар, овқатланиш жойлари, мактабларда болалар учун фақатгина соғлом овқатлар, сувда қайнатилган сабзавотлар, шакарсиз маҳсулотлар бўлган. Носоғлом овқатни хоҳласангиз ҳам тополмасдингиз.

"Сиз болаларингизда тўғри овқатланишни ўргатганингиз билан атрофида сотилаётган нарсалар носоғлом бўлса, кўзи кўради, бурни ҳидини сезиб, олиб еяверади. Авваламбор, биз дўконларимиз, айниқса, боғча ва мактабдаги дўконларнинг маҳсулотларини батамом ўзгартиришимиз керак. Носоғлом овқатлар ва ичимликларни бир муддат ичмасангиз, кейин ўзингизда истеъмол қилиш хоҳиши сўниб боради. Биз ҳозир оиламизда сабзавотлар ва дуккакли маҳсулотларни кўп тановул қиламиз. Вегетерианмиз демайману, лекин гўшт ҳам истеъмол қилмаймиз," дейди олима.

Немислар вақт ва тартибга нисбатан жуда талабчан эканлигини эслатди. Бир марта лабораторияга бир неча дақиқага кечиккани учун дакки эшитганидан кейин бошқа кечикмайдиган бўлган. Ўшанда ҳам аслида кечикмаган эди, бинога вақтида кириб бориб, халатларини кийиб, кейин кирган эди. Лаборатория мудири "Давлат сенга бинога кирганинг учун эмас, лаборатория хонасида бўлган вақтинг учун пул тўлаяпти, кейинги сафар халатингни кийиш, сумкангни қўйишни ҳам инобатга олиб, аниқ вақтда хонага кир" деб тайинлаган эди.

Ўзимизда бирор тадбир 10:00 да бошланади десангиз, бир-икки соат ўтказиб келишади. Ёки дейлик, қайсидир ишхона ходимларини ярим тунгача ишга олиб қолади, у ходим эрталаб туриб яна ишга бориши керак. Бунда қанақасига меъёрдаги уйқу бўлиши мумкин? Шунинг учун тартиб борасида ҳам яшаётган жамиятингиз изидан кетасиз.

**Таваккалчиликлар ва ватанга қайтиш:**

**Биринчи таваккалчилиги хорижга кетиш бўлган.** Ўшанда фақат онаси уни қўллаган. "Қизим, орзуларинг, мақсадларинг томон кет. Мен сенга ёрдам бера олмайман, аҳволингни билолмайман, лекин доим дуоларимда Аллоҳдан сўраб тураман. Сени Аллоҳга ишондим, Ўзига омонацан" деган. Телефон йўқ, фарзанди билан телефонда гаплашолмайди, хатлар ҳам 2−3 ойда келадиган даврлар эди.

Кейин, мана, немис аёл кутиб олиб, қанчалик ёрдам берган. "Ҳеч қачон сизнинг олдингизга келган инсон ўзи келмайди, Аллоҳ юборсагина келади. Яратган ёрдами, меҳрини кўпинча инсонлар орқали беради," дейди у. Немис тилини ўргатган, Америкада ўқиши учун инглиз тили ўқитувчи ёллаб, инглиз тилини ўргатган.

Бир куни "Хоҳлайсанми, диссертациянгни ҳимоя қиласан?" деди. Ҳайрон бўлган. "Мен? Илмий даража оламан? Германияда?" деган. "Ҳа," деди. "Қанақасига?" деган. Ўзбекистонда аспирантурага кира олмай, Илмий-тадқиқот институтида ишлаган. Аёл бўлгани учунми, шунчалик қарши бўлишган, уни илмга яқинлаштирмаган, хорижга кетиши, ҳимоя қилишига йўл беришмаган. "Йиғиштиринг буни, сафсата!" деб диссертациясини отиб юборишган. Ўша пайтларда суратга олинган "Гирдоб" филмида илмнинг машаққатлари яхши кўрсатиб берилган.

"Мен ҳимоя қилолмасам керак" деб, ўзига ишонмаса, "Нимага ҳимоя қила олмайсан? Биз сенга ёрдам берамиз. Сен ўша тарихда қолган туркистонлик қизнинг ватанидансан-ку" деган. Ҳимоядан кейин шу гапларни эслаб роса йиғлаган. Ўзининг ватанида бир ўзбек қизини юзага чиқармаслик учун шунчалик қаттиқ туришганда бегона, нотаниш немислар шунчалик қўллаб-қувватлагани таъсирлантирган.

"Демак, Аллоҳга таваккал қилиш керак. Қадам босасиз, эшик очилади. Йўқ, қўрқаман, қила олмайман, бу менинг қўлимдан келмайди деманг. Сиз қалбан ишонсангиз, ниятингиз пок бўлса, ҳамма нарсани қила оларкансиз. Ҳаммасини ўзгартирадиган – Аллоҳ," дейди у. Кейинчалик Англия, Нидерландия, АҚШ, Канада, Италия давлатларида яшаб, илм қилган.

**Иккинчи таваккали – Финляндияга кўчиш бўлган.** Фарзандларига "фин тилини ўрганасизлар" деб олиб кетган. Бу қарори ҳам ўзини оқлаган, ҳозир болалари тўртта тилда эркин гаплаша олади.

**Учинчи энг катта таваккали ёшлигида эмас, ўрта ёшда бўлган.** Шавкат Мирзиёев президент бўлганларидан кейин хориж давлатларига бориб, у ердаги ўзбекистонликлар билан учраша бошлаган. "Бўлди, келинглар, янги Ўзбекистонни қурамиз. Бизга сизларнинг билим-илмларинг керак" деганларидан кейин ватанга қайтишга қарор қилган.

Фарзандлари хорижда туғилган, Европада уй-жойлари бор, бутун оила билан қайтиш катта таваккал эди. Болалари "Биз Финляндиядек энг зўр, энг тоза, энг бой, дунёдаги энг яхши давлатдан нега қайтяпмиз?" дейишган. У эса "Ватанимга қайтишим керак, шунча билим олдим, энди у ерни ривожланишига ҳам ҳисса қўшишим керак" деган.

"Ватан нима?" дейишган. "Ватан туғилиб-ўсган, тупроғидан бўлган, нон-тузини еган жойинг" деса, "Унда бизнинг ватанимиз Европа экан-да, шу ернинг тупроғиданмиз" дейишган. "Лекин она ватанингиз Ўзбекистон" деган-да, қайтган.

Аслида бу қарорга ҳам устозининг гаплари туртки бўлган. "Европа, Скандинавия ривожланиб бўлган. Бизнинг ривожланаётган давлатга кўпроқ фойдамиз тегади" деган. Илмининг қайси жамиятга кўпроқ фойдаси тегса, ўша ерда бўлиш яхшироқ. Албатта, келганидан кейин қарама-қаршиликлар, тўсиқлар бўлган. Буни билган, ҳозир ҳам бор.

Ўзбекистонда аёл кишига ҳали ҳам босимлар кўп экан. Баъзан "Таълимдаги камчиликларни унча-мунча одам айтолмайди, сиз аёл бўлиб айтдингиз" деб қолишади. Чунки у бу ерга иш қидириб келмаган, шу ердаги тизимнинг бир бўлаги бўлишни, ўзгартиришни хоҳлайди. Рақамлар, кўзбўямачиликлардан холи бўлган ҳақиқий таълимни, илмни йўлга қўя олсалар, Ўзбекистон ҳам Европадек ривожланар, балки умрининг охиригача шуни кўрарман дейди.

Баъзан қийналиб кеца, "Дилфузанинг чемодани тайёр, кетиб қолади" дейишади. Кетмайди, чунки бу ерда қиладиган ишларининг мукофоти сифатида "Келажак мероси"ни олдиндан олган, энди ишини охирига етказиши керак дейди.

Хорижда ўқимоқчи бўлган, аммо ота-онаси рухсат бермайдиган ёшлар, айниқса, қизларга ота-оналари билан дўст бўлиб гаплашишни, орзуларини айтишни, хориж ҳақида кўпроқ маълумот бериб, бошқа давлатлар ёмон эмаслигини тушунтиришни, дуоларини олиб кетишни тавсия қилади. Дуо инсонни ҳамма нарсадан асрайди.

**Муваффақияцизликлар ва улардан чиқиш йўллари:**

Жуда кўп бўлган. Совет даврида исломни, ибодатни яхши ўрганмаганлар. Кейинчалик ўқиб, билиб, Аллоҳга қалбан ҳаммасини топшириб, тушкунлик ёки муваффақияцизликлардан чиқадиган бўлган.

Ҳаётида бир муваффақияцизлик келса, дейлик, ўзи йиқилса ёки фарзандининг бирор ери тилинса, демак, у нимадир ёмон иш қилган, ўшани тўғрилаши керак дейди. Бориб садақа беради, ёки бирор бошқа яхшилик қилиб келади. Ҳар бир мусибатнинг ортидан дарров яхшилик қилишга ҳаракат қилади.

Ҳаётингиздаги ёмон нарсалар – эҳтимол, сизга огоҳлантиришдир. Сиз ниманидир хато қилгансиз, кимнидир хафа қилгансиз, кимнингдир ҳаққини егансиз ёки ўзингиз билмаган ҳолда ҳаққини бермагансиз. Ё садақа бериб келишингиз ёки кимгадир ёрдам бериб юборишингиз керак. Ёки мусибатларнинг ортидан нимадир яхшилик келиши мумкин. Катта бўрон-тўполондан кейин бирданига сокин бўлиб қуёш чиққандек. Энди, булар – унинг шахсий қарашлари.

**Оилавий ҳаёт ва молиявий мустақиллик:**

Йигит ҳам, қиз ҳам молиявий мустақил бўлганда оила қуришни тавсия қилади. Чунки ота-онанинг ўз ҳаёти бор. Улар ҳам сизни шунча катта қилди, ўқитди, ўрта ёшдан ошганда ёки кексайиб қолганда саломатлигига қараши, ўзи учун яшаши керак. Қолаверса, уларни ҳам абадий қилиб бермаган. Кутилмаганда қайсидир нуқтада, ҳатто оила қурмасдан туриб ҳам аравани ўзингиз тортишга мажбур бўлишингиз мумкин. Бу – ҳаёт.

Университетни битириб, бир касб ушлашни маслаҳат беради. Ҳозир шунақа замонки, оилада фақат эркакнинг қўлига қараб қолиш хато деб ҳисоблайди. Қолаверса, аёллар уйда ўтириб, фақат эркаклар ишласа, жамиятни ким ривожлантиради? Шифокорлар, ўқитувчилар, олимлар, дори-дармон ишлаб чиқарадиганлар ёки бошқа мутахассислар қаердан келади? Бўшлиқ пайдо бўлса, давлат ривожланмайди. Давлат ривожланмаса, сизнинг фарзандингизнинг фаровон ҳаёти бўлмайди. Ёки, Худо кўрсатмасин, эрига бир нима бўлиб қолса, кейин ўзи ва фарзандларининг ҳаёти аёлнинг ўз зиммасида қолади.

Университетда ўқиб, кейин ишлаш жараёнида сиз шахс сифатида шаклланиб борасиз. Йўқчиликни кўрасиз, мисқоллаб пул йиғиб, нимагадир эришишни ўрганасиз, хиёнату садоқат, яхшилигу ёмонликни кўриб, пишиб кетасиз. Агар оиладаги озгина муаммо бўлса, биттангиз пастга тушасиз, иккинчингиз қўллаб-қувватлайсиз. Йиқилса ёки эгилса, қўлтиқлаб оласиз. Шуларга ўзингизни тайёрман деб ҳисобласангиз, қурган оилангиз ҳам мустаҳкам бўлади.

Турмушга чиқишидан олдин бир немис аёл оиладан мақсаднинг уч турини тавсифлаб берганди. Биринчиси – сени яхши кўраман, мен сенга турмушга қурмоқчиман. Иккинчиси – ота-онам айтгани учун ёки ёшим катта бўлиб қолгани сабаб оила қурмоқчиман, учинчиси – мен ҳаётимни сиз билан бўлишмоқчиман.

"Сен учинчисини айта олган инсонни танла ва ўзинг ҳам ўшанга амал қил," деганди. Ҳаётимни сен билан бўлишмоқчиман дегани – яхши кунимни ҳам, ёмон кунимни ҳам, фарзандли бўлганимизда ҳам, Худо фарзанд бермаганда ҳам, касаллигим, омадсизлигим, муваффақияцизлигим, кулгиму хурсандчилигим, жаҳлимни ҳам – ҳамма нарсамни, ҳар бир яшаётган кунимни сен билан бўлишмоқчиман деса, бу бошқача тафаккур. Шундай бўлгандагина оила ушлаб қолинади.

**Ёшларга мурожаат:**

Агар ҳозирги шароитда 18 ёш бўладиган бўлса, Нобел мукофоти оламан деб ҳаракатини бошлаган бўларди. Чунки илмда ҳозир ёшларга шунчалар кўп имконият борки, шулардан фойдаланиб, жуда катта кашфиётларга қадам қўйган бўларди. Ҳаёт шунчалик қисқа, вақт шунчалик тез ўтадики, ҳар куни ўқисангиз ҳам улгурмайсиз. Шунинг учун бугунги ёшларга айтари – билим олинг, дунёга чиқинг, бой-бадавлат ҳам бўлинг, кашфиётлар қилинг. Сизда имкониятлар кўп.