Санкцияларнинг мураккаб шароитларида…
Қирғизистон санкциялар билан боғлиқ муаммолари бўлган компанияларни ёпишга тайёрланмоқда, бизнес эса Россияга ўтказмаларнинг қимматлигидан шикоят қилмоқда
Қаттиқ санкциялар шароитида…
Бишкек халқаро ҳисоб-китобларни сақлаб қолиш учун бизнес устидан назоратни кучайтирмоқда. Қирғизистон Иқтисодиёт вазирлиги ҳукумат томонидан банк тизими учун хавфли деб ҳисобланган 35 га яқин компанияни мажбурий тугатишга эришмоқда. Бир вақтнинг ўзида тадбиркорлар Россияга рубль ўтказмалари учун комиссиялардан шикоят қилишмоқда. Ҳукумат олдида савол туғилмоқда: банкларни қандай ҳимоя қилиш ва шу билан бирга бизнес учун мақбул нархда тўлаш имкониятини сақлаб қолиш мумкин?
Тадбиркорларнинг шикоятлари ҳақида депутат Илимбек Кубанычбеков Жогорку Кенеш (парламент) мажлисида маълум қилди. У ҳозирги комиссияларни — тахминан 10% — илгари тахминан 0,2–0,5% ни ташкил этган комиссиялар билан солиштирди. 10 млн рубль ўтказилганда, комиссия харажатлари энди бир миллионгача етиши мумкин. Унинг сўзларига кўра, бизнес бу харажатларни товарлар нархига киритиб, уларни харидорлар зиммасига юкламоқда. Баъзи банклар, деб даъво қилади парламентарий, рублни қабул қилишдан бош тортмоқда. У ҳукуматдан вазиятни назоратга олишни ва уни банклар билан муҳокама қилишни сўради.
Ҳозирча айнан қайси банклар бундай шафқатсиз тарифни белгилагани номаълум. Харажатларнинг ошишига нима сабаб бўлгани ҳам аниқ эмас: банкларнинг ўз комиссияларими, воситачиларнинг хизматларими ёки алоҳида операцияларнинг хусусиятларими. Аммо шикоятнинг ўзи тўлов каналларини сақлаб қолиш ҳақидаги суҳбатга амалий маъно бағишлайди. Тадбиркор учун пул юбориш имконияти ҳам, бунинг учун тўланиши керак бўлган сумма ҳам муҳимдир.
Октябрь ойи бошида Иқтисодиёт вазирлиги ҚР Адлия вазирлигига 35 га яқин юридик шахсни мажбурий тугатишни бошлаш таклифи билан мурожаат қилгани маълум бўлди. Бу компанияларни президентнинг махсус вакили Бакыт Сыдыков раҳбарлигидаги идоралараро гуруҳ аниқлаган. Идора бу қарорни банк тизимини санкцияларни айланиб ўтиш белгилари бўлган операциялардан ҳимоя қилиш зарурати билан изоҳлади. Ҳозирча гап фирмаларни пўлаткич ёпиш ҳақида эмас, балки процедурани ишга тушириш ҳақида бормоқда.
Аввалроқ ҳукумат 40 га яқин компания текширилгани ҳақида хабар берган эди: улардан 16 таси бўйича материаллар тугатиш масаласини кўриб чиқиш учун судга топширилган. Ушбу ва янги рўйхатлар бир-бирига мос келадими-йўқми, эълон қилинган хабарлардан аниқ эмас. 35 та фирманинг номлари, уларнинг операциялари ҳажми ва етказиб бериш йўналишлари ошкор этилмаяпти. Шунинг учун компаниялар сони бўйича савдодаги мумкин бўлган йўқотишлар ҳақида хулоса чиқаришга ҳали эрта: бир фирма ортида йирик айланмалар, бошқасининг ортида эса атиги бир нечта битим туриши мумкин.
Банк чекловлари аллақачон сезиларли миқёсга эга бўлди. Идора хабарига кўра, ой бошига келиб «Элдик Банк» 126 га яқин компаниянинг, «АБанк» эса 100 га яқин компаниянинг ҳисобварақларини ёпган. Аммо, экспертлар таъкидлаганидек, бу рақамларни автоматик равишда қўшиб бўлмайди: бир фирма бир вақтнинг ўзида иккала банкда ҳам хизмат кўрсатилган бўлиши мумкин. Ҳукумат, шунингдек, санкция хавфи юқори бўлган ташқи савдо иштирокчиларининг «қора рўйхати»ни тайёрламоқда. У хавфли операцияларни улар амалга оширилишидан олдин аниқлашга ёрдам бериши керак.
Сиёсий нуқтаи назардан, Бишкек бир томонлама чекловларга эътироз билдиришда давом этмоқда. Сентябрь ойида Садыр Жапаров санкциялар киритиш бўйича мутлақ ҳуқуқни БМТга беришни таклиф қилиб, улар кичик давлатларга етказаётган зарарни кўрсатиб ўтди. БМТнинг навбатдаги Бош ассамблеясида президент бир томонлама чекловларнинг кичик мамлакатлар учун зарари ҳақида гапирди. Эндиликда ушбу зарарни жиловлаш учун унинг администрацияси қандай ички чораларни кўришга тайёрлигини кўрсатмоқда. Бишкек санкция сиёсатига эътироз билдирмоқда, аммо банклар ишида унинг оқибатларини ҳисобга олишга мажбур.
Содир бўлаётган воқеалар логикасини энг хавфли мижозлардан воз кечиб, бизнеснинг асосий қисми ҳисоб-китобларини ҳимоя қилиш интилиши билан изоҳлаш мумкин. Агар банкнинг халқаро тўловларга кириши чекланса, алоҳида компанияга хизмат кўрсатишдан олинадиган даромад банкнинг йўқотишларига тенг келмаслиги мумкин. Бироқ, натижа хорижий ҳамкорларнинг реакциясига ҳам, ички текширувларнинг аниқлигига ҳам боғлиқ. Агар банк хавфсизликни афзал кўрса, хизмат кўрсатишни рад этиш оддий битимга таъсир қилиши мумкин.
«Аппликата – стратегик ечимлар маркази» жамоат фонди (Бишкек, Қирғизистон) ижрочи директори Кубатбек Рахимов текширувларда намойишкорона таркибий қисмни ҳам кўради. Унинг баҳолашича, алоҳида компанияларни жазолаш ҳукуматга молиявий хаб ишини сақлаб қолган ҳолда, ғарблик ҳамкорларга чекловларга риоя қилинаётганини кўрсатиш имконини беради. Шарҳида эксперт «икки контурли модел»ни тасвирлади: хорижий мухбир банклар талабларига таъсирчан бўлган банк тўловлари билан бир қаторда, стейблкоинлар орқали ҳисоб-китоблардан фойдаланилади. Шу боис, фирмаларнинг ёпилиши, деб ҳисоблайди Рахимов, республика орқали ўтаётган молиявий оқимларнинг тўхташини англатмайди.
Рубль ўтказмалари учун юқори комиссияларни эксперт бошқа сабаб билан изоҳлайди. «Банк тизими бунча миқдордаги рублни ҳазм қила олмайди», — дейди у. Унинг баҳолашича, Россия валютаси таклифига қарши талаб етишмаяпти: савдо ва уч томонлама ҳисоб-китоблар ҳажми келаётган бутун оқимни қамраб олишга имкон бермайди. Қўшимча комиссиялар билан банклар, деб ҳисоблайди Рахимов, валюта арбитражидан — курс фарқидан даромад олишдан ўзларини суғурталашади. Шу тариқа, у ўтказмаларнинг қимматлигини валюта бозоридаги дисбаланс билан боғлайди ва буни компанияларнинг ҳозирги тугатилиши билан тўғридан-тўғри боғламайди.
Россиялик ҳамкорлар учун бу ноаниқлик айниқса таъсирчан. Миллий статистика қўмитаси маълумотларига кўра, 2026 йилнинг январь–июль ойларида Қирғизистоннинг Евросиё иқтисодий иттифоқи (ЕАИИ) мамлакатлари билан савдоси 5,4% га ошиб, 3,7 млрд долларни ташкил этди. Ушбу айланманинг 65,1% и Россия ҳиссасига тўғри келди. Шу билан бирга, республиканинг иттифоқ мамлакатларига экспорти 2% га камайди, импорти эса 7,2% га ошди. Бу рақамлар Россия билан алоқаларнинг аҳамиятини кўрсатади, аммо октябрь қарорларидан олдинги даврга тегишли ва уларнинг оқибатлари ҳақида хулоса чиқаришга имкон бермайди.
Ҳисобварақларнинг ёпилишининг ўзи савдонинг қисқарганини исботламайди. Компания бошқа банкка ўтиши, ҳисоб-китоб схемасини ўзгартириши ёки тўловни кечиктириш билан амалга ошириши мумкин. Аммо етказиб бериш сақланиб қолган тақдирда ҳам, қўшимча харажатлар сотувчининг фойдасини камайтириши ва харидор учун нархни ошириши мумкин. Муаммонинг айнан шу томони ҳақида депутат Кубанычбеков гапирмоқда.
Энди кўп нарса қоидаларнинг аниқ шакллантирилишига боғлиқ. Тадбиркорлар қайси битимлар шубҳа уйғотишини, қайси ҳужжатлар саволларни олиб ташлашини ва хизмат кўрсатиш рад этилганда қандай эътироз билдиришни тушунишлари керак. Аниқлик қанчалик кам бўлса, етказиб беришни режалаштириш ва нарх бўйича келишиб олиш шунчалик қийинлашади. Бишкекнинг бизнесни чеклашга тайёрлиги аллақачон белгилаб қўшилган. Бу сиёсатнинг муваффақияти қолган компаниялар ҳаддан ташқари харажатларсиз оддий тўловларни амалга ошира олишига боғлиқ бўлади. Акс ҳолда, сақлаб қолинган банк каналлари улар ким учун ҳимоя қилинаётган бўлса, ўшалар учун жуда қимматга тушиш хавфи бор.