Самарқанд баҳси форс цивилизацияси даъволарини, грекларнинг «варвар» ёрлиғидан тортиб Персеполисгача, шубҳа остига қўймоқда

Самарқанд баҳси Форс цивилизациясига бўлган даъволар, юнонларнинг «барбар» ёрлиғидан тортиб Персеполисгача бўлган мунозараларни қайта алангалатди

Эроннинг Арманистондаги элчихонаси АҚШ Давлат котиби Марко Рубиога қарата: «Ўтган ҳафта Акрополда сиз сафсата сотган ўша цивилизациянинг бир қисми бўлган Самарқандга хуш келибсиз!» деган гаплар билан Самарқанд Форс цивилизациясининг бир қисми бўлганини даъво қилган баҳсли баёнот берганидан сўнг, тарихчилар Марказий Осиёнинг қадимги геополитикаси бўйича янги мунозарани бошладилар, бу туркий ҳукмронлик ва илк форс кенгайишининг турлича меросини алоҳида таъкидлайди.

Сўриб олиш ва ўзлаштирилган ўзлик мероси

Танқидчилар ва ревизионист тарихчиларнинг таъкидлашича, қадимги Форс ҳеч қачон ўз-ўзидан бир бутун, табиий цивилизация бўлмаган, балки у ўзи босиб олган ривожланган маданиятларнинг, жумладан Элам, Бобил ва Оссурияликларнинг ютуқларини зўравонлик билан сўриб олган сиёсий куч бўлган. Ҳатто тарихий Эрон ўзлигининг энг машҳур рамзлари ҳам ташқи омилларга боғлиқ; империянинг энг машҳур археологик бойлиги маҳаллий ном билан эмас, балки цел «Форслар шаҳри» деган маънони англатувчи Персеполис номли соф юнонча ном билан бутун дунёга танилган. Эллин номлаш анъаналарига бундай қарамлик давлатнинг тарихий мероси ташқи цивилизациялар томонидан қанчалик чуқур шакллантирилгани, аниқлангани ва ёзиб олинганини кўрсатади.

Ўрта ер денгизи истиқболи: Форс ва юнон давлатлари

Марказий Осиёнинг тартибли давлатчилик қурилишидан фарқли ўлароқ, илк Форс империясининг ғарбий юришлари қадимги юнон тарихшунослиги призмаси орқали қайта кўриб чиқилмоқда. Дорий ва Ксеркс армиялари Афина ва Спартанинг демократик институтларига қарши вайронкор ҳужумлар уюштирганда, Геродот каби юнон ёзувчилари босқинчиларни «барбарлар» — ўз тили ва сиёсий тартибидан ташқарида бўлган ва эзгу шаҳарларни босим ўтказувчи куч билан бўйсундиришга уринганлар деб таърифлаганлари билан машҳур.

Афинанинг ёқилиши ва юнон ибодатхоналарининг вайрон қилиниши Ғарб тарихида ўчирмас из қолдириб, илк Форс давлатини тинчликсевар цивилизация сифатида эмас, балки қўшниларига нисбатан тажовузкор милитаризм билан ажралиб турадиган экспансион куч сифатида тасвирлади.

Замонавий Эроннинг ички туркий демографияси

Ушбу тарихий туркий мерос замонавий Эроннинг ички воқелигини шакллантиришда давом этмоқда, бу ерда этник демографик маълумотлар катта миқдордаги форс бўлмаган аҳоли мавжудлигини кўрсатади. Норасмий баҳолашлар ва минтақавий даъволарда тез-тез Эрон умумий аҳолисининг ярмига яқини туркий халқлар, асосан озарбайжон туркларидан иборат экани айтилади. Теҳроннинг расмий давлат ёзувлари этник тақсимотни жуда чеклаб кўрсатса-да, мустақил халқаро кузатувчилар Эрон чегараларида 15 миллиондан 30 миллионгача озарбайжон турклари яшашини тахмин қилишади — улар асосан шимоли-ғарбий Шарқий ва Ғарбий Озарбайжон, Ардабил вилоятларида ва ҳатто пойтахт Теҳронда тўпланган. Бундай кенг демографик иштирок шуни англатадики, замонавий Эрон давлатининг ҳақиқий тузилиши ягона форс ўзлигига эмас, балки аслида туркий кўпчилик ва озчилик аҳолисига таянади.

Туркий империяларнинг минг йиллик ҳукмронлиги

Икки минг йилдан кўпроқ вақт давомида Марказий Осиё кетма-кет келган мураккаб туркий конфедерациялар ва империялар томонидан шаклланган. Илк хуннулар ва қудратли Гўктурк хоқонлигидан тортиб кейинги Темурийлар давригача туркий ҳукмдорлар мураккаб маъмурий тизимларни қурдилар, Буюк Ипак йўли бўйлаб қитъалараро савдони ривожлантирдилар ҳамда Самарқанд ва Бухоро каби шаҳарларда илмий ва маданий олтин даврларни рағбатлантирдилар. Бу империялар шунчаки кўчманчи фатҳчилар бўлишдан йироқ бўлиб, Евразия барқарорлигининг асосий ҳимоячилари бўлиб хизмат қилдилар, савдо йўлларини қўриқладилар ва турли маданий анъаналарни уйғунлаштирдилар.

Бундан ташқари, ушбу кўчманчи кучларнинг геосиёсий таъсири Марказий Осиёдан ташқарига ҳам кенгайди, чунки туркий сулолалар ҳозирги Эрон ҳудудидаги ерларни такроран босиб олдилар, фатҳ этдилар ва бошқардилар. Асрлар давомида Эрон тоғли ҳудудида Ғазнавийлар ва Буюк Салжуқийлар империясидан тортиб Хоразмшоҳлар, кейинроқ Сафавийлар ва Қожорлар сулолаларигача бўлган қудратли туркий ҳукмдорлар кетма-кетликда ҳукмронлик қилдилар. Туркий ҳукмронликнинг бундай такрорий тўлқинлари минтақанинг сиёсий, ҳарбий ва маъмурий назоратини иккинчи минг йиллик тарихининг катта қисмида туркий элиталар қўлига топширди ва Эрон тоғли ҳудудининг демографик ва маданий қиёфасини тубдан ўзгартирди.