Саддам ҳам умид қилганди

**Саддам ҳам умид қилганди**

Сўнгги пайтларда Марказий Осиё, айниқса Қозоғистон ва Ўзбекистон, АҚШ йирик бизнеси ва иқтисодчилари томонидан тобора кўпроқ хайрихоҳлик белгиларини олмоқда.

Дунё бўйлаб авж олаётган можаролар, ривожланган давлатлар ва Хитой иқтисодиётининг секинлашиши, шунингдек, глобал инфляция борасида кучаяётган хавотирлар фонида Марказий Осиёнинг асосий давлатлари тез суръатлар билан ўсиш намойиш этмоқда ва ислоҳотлар билан инвесторларни жалб қилмоқда. Бунга қизиқиш билдирганлар орасида ҳатто АҚШ президенти Дональд Трампнинг фарзандлари ҳам бор бўлиб, улар Қозоғистондаги металлургия лойиҳасига сармоя киритишга қарор қилишди.

Минтақага бўлган қизиқишнинг ортишини ҳеч бўлмаганда «Марказий Осиё + 1» форматидаги саммитлар ҳақидаги сарлавҳалардан ҳам пайқаш мумкин. Ушбу форматдаги давлат раҳбарлари даражасидаги илк учрашувни (онлайн тарзда бўлса-да) 2022 йил январида Ҳиндистон ўтказган эди. Ўша йилнинг охирида илк бор юзма-юз шаклда «МО + Россия» саммити бўлиб ўтди. Кейинги йили эстафетани Хитой, АҚШ, Германия ва Форс кўрфази араб давлатлари ҳамкорлик кенгаши, 2025 йилда эса Европа Иттифоқи, Япония ва Италия қабул қилиб олди. Яқиндагина, сентябрь ўрталарида Жанубий Корея президенти иштирокида саммит бўлиб ўтди.

Дунёнинг ушбу барча энг йирик иқтисодиётлари Марказий Осиё билан қўшма инвестиция лойиҳаларини муҳокама қилди. Россия ОАВларида Хитойнинг инфратузилма ва логистикага оид «Бир макон, бир йўл» стратегияси ҳақида тез-тез ёзилади, бу стратегия жумладан минтақага киритилаётган инвестицияларни рағбатлантиради. Бироқ бошқа мамлакатларда ҳам шунга ўхшаш ташаббуслар мавжуд. Масалан, марказий осиёлик етакчилар билан охирги бўлиб учрашган Жанубий Кореянинг 2024 йилдан бошлаб минтақа билан ҳамкорликни ривожлантиришга қаратилган «K-Silk Road» — «Корея ипак йўли» стратегияси амал қилмоқда.

**Уруш металли**

АҚШ президенти Дональд Трамп оиласининг ҳам минтақада шахсий манфаати бор. Financial Times нашри 2026 йил баҳорида аниқлашича, унинг ўғиллари Дональд-кичик ва Эрикка қисман тегишли бўлган Kaz Resources компанияси Қозоғистондаги сайёрамизнинг энг йирик вольфрам конларидан бири — Шимолий Катпар ва Юқори Қайрақтини ўзлаштириш билан шуғулланувчи корхонанинг 70 фоиз улушини қўлга киритган. Ушбу икки конда бутун дунё вольфрам маҳсулотининг қарийб 15 фоизини қазиб олиш мумкин бўлади.

Ҳисоботларга кўра, ушбу конларга кириш ҳуқуқи америкалик тадбиркорларга 114,8 миллион долларга сотилган. Бироқ, конларни ўзлаштиришнинг ўзи катта маблағ — тахминан 1,1 миллиард доллар талаб қилади, деб таъкидлади раввин Пини Альтхаус New York Times газетасига берган интервьюсида. Бу борада лойиҳани федерал молиялаштиришни аллақачон маъқуллаган АҚШ ҳукумати ёрдам бериши керак.

Эрик ва Дональд-кичик NYT нашрига Kaz Resources компаниясида «пассив инвесторлар» сифатида иштирок этаётганликларини ва бошқарув қарорларини қабул қилмасликларини маълум қилишди. Оқ уйда эса барча қарорлар фақат «Америка халқи манфаатлари» йўлида қабул қилиниши таъкидланди.

Қозоғистон вольфрами АҚШга нафақат президент фарзандларининг фаровонлиги учун керак. NYT ёзишича, вольфрам — бу ўқ-дорилар, авиация ва қурол-яроғ ишлаб чиқариш учун ишлатиладиган «уруш металли»дир. Шу билан бирга, ушбу бозорда Хитой устунлик қилади, у вольфрам ва бошқа муҳим минераллар экспортини чеклаб қўйган, шу сабабли ХХРдан ташқарида металл нархи бир йил ичида олти баравар ошди.

Айнан шу фонда америкалик мулозимлар Марказий Осиёга эътибор қаратишди. Қозоғистон Саноат ва қурилиш вазирлиги вакили NYT билан суҳбатда таъкидлашича, мамлакат АҚШнинг ўта муҳим минераллари рўйхатига киритилган 60 турдаги хомашёнинг 25 тасини қазиб олиш ва қайта ишлаш имкониятига эга.

Конларга Хитой ҳам даъвогарлик қилган эди, бироқ, NYT ёзишича, Трамп Қозоғистон президенти Қосим-Жомарт Тоқаевни ушбу муҳим конларни Америка компаниясига топширишга шахсан кўндирган.

**BlackRock имкониятларни кўрмоқда**

Бироқ, хорижий инвесторлар нафақат конларни хусусийлаштирмоқда. Баҳорда Ўзбекистон ҳукумати ўзининг UzNIF миллий инвестиция жамғармасининг 35 фоиз акциясини асосан Лондон биржасида бўлиб ўтган бирламчи жойлаштириш (IPO) давомида 603,6 миллион долларга сотди. Миллий жамғарма коммунал хизматлар, энергетика, телекоммуникациялар, банк иши ва транспорт соҳаларидаги 13 та компанияда блокловчи улушларга эга.

Жойлаштирилган акцияларнинг ярми йирик глобал институционал инвесторлар — BlackRock, Franklin Templeton, Redwheel ва Allan & Gill Gray Foundation ҳиссасига тўғри келди. Ва улар бу билан тўхтаб қолмоқчи эмаслар. «Афтидан, келажакда бизда Ўзбекистонда кўпроқ имкониятлар пайдо бўлади», — деб баёнот берди дунёдаги энг йирик бошқарув компанияси BlackRock институтининг Яқин Шарқ ва Осиё-Тинч океани минтақаси бўйича бош инвестиция стратеги Бен Пауэлл тафсилотларга тўхталмай.

Дунёдаги энг йирик фонд бошқаруви компаниясининг бундай оптимизми унинг Ўзбекистон президенти Шавкат Мирзиёев ва унинг администрацияси раҳбари билан алоқаларига ҳам боғлиқ бўлиши мумкин. Июль ойида у BlackRock катта ижрочи директори Адебайо Огунлеси билан учрашди. Пресс-релизда айтилишича, улар, хусусан, «хусусийлаштириш соҳасидаги шерикликни кенгайтириш» масаласини муҳокама қилишган.

Ўзбекистонда 90-йилларда кузатилмаган хусусийлаштириш кампанияси бошланди, шунинг учун айнан шу ерда йирик халқаро инвестиция фондларининг асосий эътибори жамланган, деб тушунтирди РФФА Жаҳон иқтисодиёти ва халқаро муносабатлар институти (ИМЭМО) Марказий Осиё сектори мудири Станислав Притчин. Унинг сўзларига кўра, институционал инвесторлар орасида BlackRock ва Franklin Templeton мамлакатда энг фаол ишламоқда ва маҳаллий компанияларни IPO га олиб чиқишга ёрдам бермоқда.

Шу билан бирга, Пауэлл Қозоғистонни ҳам эътибордан четда қолдирмади. Bloomberg билан суҳбатда у у ерда амалга оширилаётган пенсия тизими ва капитал бозори ислоҳотини олқишлади. «Қозоғистон капитал учун янада қулай бўлиб бормоқда ва мамлакат бундан фойда кўра бошлагани сайин, янада жозибадор бўлмоқда. Агар биз кўпроқ имкониятларни кўрсак, бу ерга жон-дилдан қўшимча маблағ йўналтирамиз», — деб таъкидлади BlackRock вакили.

**Қизиган минтақа**

Жаҳон иқтисодий форуми (WEF) иқтисодчилари ва мулозимлари ўртасида яқинда ўтказилган сўровномада Марказий Осиё иқтисодий ўсиш суръатлари бўйича дунёдаги энг истиқболли минтақалардан бири бўлиб чиқди ва фақат Ҳиндистон ҳамда Жанубий-Шарқий Осиёдан кейинги ўринни эгаллади. Сўровда қатнашган иқтисодчиларнинг деярли ярми — 44 фоизи — яқин 12 ой ичида иқтисодиётнинг «кучли» ёки «жуда кучли» ўсишини кутмоқда, 50 фоизи эса мўътадил ўсишни тахмин қилмоқда. Уларнинг прогнозларига кўра, 2026 йилда минтақа ЯИМи 5,6 фоизга, 2027 йилда эса 5,3 фоизга ўсади (2025 йилдаги 6,9 фоизлик ўсишдан кейин). Секинлашишга қарамай, WEF ички истеъмол ва инвестициялар туфайли Марказий Осиёнинг истиқболларини ижобий деб ҳисоблайди.

Бу ердаги асосий чекловчи омил сифатида инфляция кўрилмоқда. Қозоғистонда август ойида у 9,8 фоизгача пасайди, аммо барибир анча юқорилигича қолмоқда. Бироқ, май ойига нисбатан бош иқтисодчилар минтақадаги инфляция бўйича ўз прогнозларини яхшиладилар.

Инвесторларни аввалгидек биринчи навбатда хомашё жалб қилмоқда, аммо шу билан бирга — «транзит ва нейтраллик, муҳим металлар, энергетика ва ҳатто 80 миллион аҳоли яшайдиган истеъмол бозори ҳам», деб санаб ўтади Freedom Global таҳлилчиси Дониёр Оразбоев. Юқори технологияли тармоқларни ривожлантириш учун минтақада технологик база ва малакали мутахассислар етишмаяпти, деб ҳисоблайди Притчин. «Аслида, инвестиция оқими жуда танлаб-танлаб йўналтирилади ва жуда чекланган», — деб таъкидлайди у.

Инвесторлар минтақа мамлакатларини танлашда ҳам синчковлик кўрсатмоқдалар, уларнинг жозибадорлиги сезиларли даражада фарқ қилади. Тўпланган тўғридан-тўғри хорижий инвестициялар (ТТХИ) бўйича Қозоғистон етакчи бўлиб қолмоқда, бироқ сўнгги пайтларда энг тез ривожланаётган мамлакат Ўзбекистон бўлди, деб таъкидлади Frank Media сўров ўтказган барча экспертлар.

«Агар Қозоғистонга одатда институционал иштирокчилар келса, суверен қимматли қоғозлар, квазидавлат евробондлари қизиқиш уйғотса, Ўзбекистонда инвесторлар хусусийлаштириш дастурида иштирок этиш, корпоратив сектор облигацияларини сотиб олишни мақсад қилган», — деб тушунтиради АКРА суверен ва регионал рейтинглар гуруҳи директори Жаннур Ашигали. Қозоғистонда сўнгги йилларда керри-трейд оммалашиб кетди. Маҳаллий давлат облигацияларининг тенгедаги даромадлилиги базавий валюталар, жумладан долларлик қоғозлар бўйича даромадлиликдан юқори, бу эса инвесторларга улар ўртасидаги фарқдан пул ишлаш имкониятини беради, деб таъкидлайди Ашигали. Шу билан бирга, қўшниларига қараганда мамлакатда молиявий инфратузилма яхшироқ ривожланган, бу эса айнан Қозоғистон қимматли қоғозларини жозибадор қилади.

Шу билан бирга, Тожикистон ва Қирғизистон ҳозирча орқада қолмоқда. Иккала мамлакатда ҳам 2025 йилда ТТХИда Хитойнинг улуши энг юқори бўлган: тегишли равишда 60% ва 47%, деб кўрсатди «Эксперт РА» агентлигининг суверен ва регионал рейтинглар бўйича етакчи таҳлилчиси Кирилл Лысенко. Умуман олганда, бу улуш минтақанинг барча мамлакатларида ўсиб борган — ХХР Марказий Осиёнинг энг йирик инвестори бўлиб қолмоқда, деб таъкидлади у.