Россиянинг ракета кампанияси Украинанинг қимматбаҳо пўлат қуйиш саноатини вайронага айлантирди

**Украинанинг қадрли пўлат саноати Россиянинг ракета кампанияси туфайли вайронага айланди**

Запорожье пўлат қуйиш заводига берилган бир зарбадан сўнг, домна печи қайта ишга туширилди, бироқ бир неча соатдан кейин иншоотга яна зарба берилди.

Запорожьедаги минглаб бошқа одамлар каби, Денис Максишко ҳам йиллар давомида маҳаллий пўлат заводи — «Запорожсталь»да ишлаб келади. Авлодлар давомида ушбу йирик Украина шаҳрида энг катта ва энг қимматли иш ўринлари манбаи бўлиб келган.

«Запорожсталь — бу шунчаки йирик компания эмас, бу шаҳарнинг юрагидир», дейди у.

Энди эса, Россиянинг бир қатор ракета ҳужумларидан сўнг, бу юрак уришдан тўхтади. 8 500 киши меҳнат қиладиган улкан завод Россиянинг тўртта зарбалар тўлқинидан сўнг — иккитаси августда ва иккитаси сентябрда — номуайян муддатга ёпилди.

«Барча ускуналар деярли бутунлай вайрон бўлган. Ойналар қолмаган, томларда тешиклар бор. Домна печлари деярли бутунлай вайрон қилинган», деб шикоят қилади Максишко.

«Запорожсталь» эгаси бўлган Metinvest компаниясининг бош операцион директори Александр Мироненконинг сўзларига кўра, Россия «Запорожсталь»га жами 17 та ракета отган. Саккиз нафар ишчи ҳалок бўлган ва 31 нафари яраланган.

«Ҳозирда биз вайроналарни тозалаяпмиз ва тиклашни режалаштиришга ҳаракат қиляпмиз», дейди Мироненко BBC билан суҳбатда.

Ҳозирча «Запорожсталь» қачондир қайта ишга тушиши мутлақо номаълум.

«Запорожсталь» заводи Россия ҳужумларининг тўртта тўлқинига дучор бўлди

Россиянинг Украина металлургия заводларига қарши давомли ҳаво кампанияси август ойида бошланган эди. Ҳозирга келиб, уларнинг ҳар бирига зарба берилди, баъзиларига бир неча бор.

Бу Украина иқтисодиётининг муҳим қисми ва табиийки, Россия учун жозибадор нишондир.

2022 йилда кенг кўламли босқин бошланишидан олдин металлургия ва тоғ-кон саноати Украина ЯИМнинг қарийб 10 фоизини ва экспортининг учдан бир қисмини ташкил этарди. Бу соҳада ярим миллиондан ортиқ киши меҳнат қиларди ва Украинадаги ҳар 13-иш ўрни у ёки бу тарзда ушбу соҳа билан боғлиқ эди.

Россиянинг сўнгги ҳужумлари натижасида у деярли тўхтаб қолди ва унинг Украина ЯИМидаги улуши ҳозирда «эҳтимол нолга яқин», дейди Мироненко.

Яқин вақтгача унинг компанияси Украинадаги энг йирик пўлат ва темир ишлаб чиқарувчи эди, аммо ҳозирда унинг барча пўлат қуйиш заводлари фаолият кўрсатмаяпти.

«Шубҳасиз, улар Украина иқтисодиётини тўхтатишга ва Украинанинг чет элдан [экспорт] маблағларини олишига, солиқлар ва иш ҳақи тўлашига, шаҳарлар яшаши ва одамлар иш билан таъминланишига йўл қўймасликка ҳаракат қилмоқда», дейди Мироненко. «Уларнинг саъй-ҳаракатлари ҳозиргача жуда самарали бўлди».

Металлургия соҳасига етказилган зарар Украина иқтисодиёти ва жамияти учун ҳалокатли оқибатларга олиб келиши мумкин.

2014 йилда Россия билан можаро бошланганидан кўп ўтмай, шарқдаги саноат марказининг бир қисмини йўқотгунга қадар Украинада 12 та металлургия заводи бор эди.

2018 йилга келиб улардан фақат тўққизтаси қолган эди, 2025 йилда кенг кўламли урушнинг учинчи йилида бу кўрсаткич олтитага тушиб қолди. Йўқотилган заводлар қаторида бир неча ойлик Россия қамалидан кейин эгаллаб олинган жануби-шарқий Мариуполь шаҳридаги «Азовсталь» ва «Ильич» заводлари ҳам бор эди.

Россиянинг сўнгги ракета кампаниясига дучор бўлган пўлат ишлаб чиқарувчи шаҳарлардан бири Президент Владимир Зеленскийнинг туғилган шаҳри Кривой Рогдир.

25 сентябрь куни Украинанинг энг йирик пўлат қуйиш заводи — «ArcelorMittal Кривой Рог» беш ҳафта давомида амалга оширилган такрорий ҳужумлардан сўнг қайта очила олмаслигини маълум қилди ва ўз ишчиларининг жасоратини олқишлади, улардан беш нафари ҳалок бўлган эди.

Маҳаллий Мудофаа кенгаши раҳбари Александр Вилкул аҳолига фавқулодда мурожаат қилиб, бу минглаб иш ўринларидан анча кўпроқ нарсага таъсир қиладиган «жуда жиддий зарба» эканини тасвирлади.

У вазият жуда оғир эканини тан олди.

«Бу бизнинг жамоамиз бюджетини таъминлайдиган солиқлардир», деди у. «Улар шаҳар инфратузилмасини сақлаб туриш, иссиқлик станциялари ва уларнинг қувурларини таъмирлаш, болалар боғчалари, ижтимоий хизматлар ва бошқа кўплаб нарсалар учун маблағ ажратар эди».

Киевда жойлашган GMK Center консалтинг компанияси раҳбари Станислав Зинченконинг айтишича, металл ишлаб чиқарувчи компаниялар тўлайдиган солиқлар улар фаолият юритаётган шаҳарлардаги маҳаллий ҳокимият харажатларининг 30-70 фоизини қоплаган.

«Бошқача айтганда, бу шаҳарларнинг жисмоний омон қолиши ушбу компанияларга боғлиқ эди», деди у BBC билан суҳбатда.

«Бу Украина иқтисодиёти учун ҳалокатли муаммо. Урушдан олдин тоғ-кон ва металлургия саноати асосий тармоқ эди», деди у BBCга. «У ҳар доим иқтисодиётдаги энг йирик инвестор бўлиб, йилига ўртача 2-3 миллиард доллар (1,5-2,3 миллиард фунт стерлинг) сармоя киритар эди».

Ишлаб чиқариш қайта бошланган тақдирда ҳам, «Запорожсталь» яқин орада нормал ҳолатга қайтмайди.

Агар пўлат қуйиш заводлари ёпиқ қолса, юз минглаб одамлар ишсиз қолиши мумкин ва бунинг натижасида юзага келадиган миграция тўлқинлари Украина чегараларидан анча ташқарига чиқиб кетади, деб огоҳлантирди Зинченко. «Гуманитар ҳалокат яқинлашмоқда».

Украинада пўлат ишлаб чиқаришнинг тугаши мудофаа ва қайта тиклаш ишлари учун ҳам жиддий оқибатларга олиб келади.

Пўлат ҳарбий техника, шунингдек, бошпаналар ишлаб чиқариш ва Россия томонидан вайрон қилинган сон-саноқсиз биноларни таъмирлаш учун зарурдир.

Россия пўлат заводларига уюштирган ҳужумларини шу асосда ҳимоя қилиб, Запорожье ва Кривой Рогдаги иншоотлар ҳарбий техника ишлаб чиқараётганини даъво қилди.

«Биз "Запорожсталь"ни қайта ишга туширишга ҳаракат қилдик. Печни қайта ишга туширдик ва у яна бир ҳаво зарбаси берилгунга қадар 10 соат давомида ишлади», деди Metinvest вакили Александр Водовиз Киевдаги конференцияда.

Унинг қўшимча қилишича, ҳозирча тиклаш ишларига пул сарфлашдан фойда йўқ, чунки вазият ноаниқлигича қолмоқда.

Ишлаб чиқариш қайта тикланган тақдирда ҳам, украиналик пўлат ишлаб чиқарувчилар яқин орада одатий фаолиятига қайта олмайдилар.

Россиянинг темир йўлларга берган зарбалари товарларни Украина бўйлаб ташишни қийин ва хавфли қилиб қўйди, портларга уюштирилган ҳужумлар эса экспортни ҳалокатли таваккалчиликка айлантирди.

«Портлар амалда тўсиб қўйилган», деди Александр Мироненко. «Ҳар бир кема ҳужумга учраш хавфи остида ва уларнинг имкониятлари 50 га 50 — ё етиб борасиз, ёки йўқ».

ЕИ томонидан 1 июлдан жорий этилган пўлат импортига қўйилган квоталар Украина дуч келаётган қийинчиликларни янада ошириши мумкин.

Аммо «Запорожсталь» ишчиси Денис Максишко оптимистик кайфиятда қолмоқда.

Унинг ҳамкасблари заводни ҳаётга қайтариш учун ўз ҳиссаларини қўшмоқдалар, вайроналарни тозаламоқдалар ва таъмирлаш мумкин бўлган ҳамма нарсани таъмирламоқдалар.

«Бу ҳарбийларнинг окопларда қилаётган ишларига ўхшайди. Оддий одамлар заводни тирик сақлаб қолиш учун худди аскарлардек курашмоқдалар».