Росатом АЭСта қураётган бир вақтда…

«Росатом» АЭС қураётган бир пайтда…

2022 йилда Россия энергетика экспортини шарққа буришини эълон қилди. Бироқ тўрт йилдан кўпроқ вақт ўтгач, бир нарса аён бўлмоқда: яқин келажакда аввалги Европа бозорининг ўрнини тўлиқ босиб бўлмайди. Талаб миқёси, инфратузилма чекловлари ва янги йўналишларнинг нархи илгари Европага етказиб берилган ҳажмларни шунчаки Шарққа йўналтиришга имкон бермайди. Эҳтимол, бошқача ёндашув керакдир. Энг аввало — Россия учун стратегик муҳим минтақа бўлган ва ЕИ учун ҳам энергия манбаи сифатида қизиқарли бўлиб қолган Марказий Осиёда. Арманистон ҳам бу ерда тўғридан-тўғри боғлиқдир.

Марказий Осиё замонавий тарихдаги энг йирик энергетика инқирозини бошдан кечирмоқда. Эскирган совет инфратузилмаси, шиддат билан ўсаётган аҳоли ва мунтазам қишки блэкаутлар Ўзбекистон, Қозоғистон ва Қирғизистон ҳукуматларини боши берк кўчадан тезкор чиқиш йўлларини излашга мажбур қилди. Бу сўровга принципиал жиҳатдан фарқли стратегияларга эга икки асосий иштирокчи — Россия ва Бирлашган Араб Амирликлари жавоб берди.

Углеводородларни Шарққа қайта йўналтиришнинг оғир ва молиявий жиҳатдан мураккаб жараёнига дуч келган Москва учун Марказий Осиё идеал, аллақачон тайёр ва жисмоний жиҳатдан боғланган сотув бозори бўлиб туюлди. Аммо айнан шу ерда, «яқин хориж»да, Россия ёндашуви Форс кўрфазининг экспресс-капиталига дуч келиб, замонавий геополитикада вақт бу — пул эканини яққол кўрсатди.

Россия тарихан минтақада ҳукмронлик қилади ва унинг бош технологик флагмани — «Росатом» ўз асосий козирлари: тинч атом билан кирмоқда. Ўзбекистонда аллақачон 330 МВт қувватга эга кичик қувватли атом станцияси лойиҳаси амалга оширилмоқда, Қозоғистон эса умуммиллий референдумдан сўнг биринчи йирик АЭСни қуриш учун Россия давлат корпорациясини танлади.

Аммо атом энергетикаси ва йирик ИЭСларнинг битта танқидий камчилиги бор — вақт. Лойиҳалаш, МАГАТЭ билан келишиш, экологик экспертизалар, мураккаб ҳукуматлараро битимларни имзолаш ва қурилишнинг ўзи 6 йилдан 10 йилгача вақтни олади. Минтақа эса ҳар қишда музлаб қолмоқда ва ҳозирданоқ қўшимча электр энергиясига эҳтиёж сезмоқда.

Россия учун яққол мисол — Қозоғистоннинг Кўкчатов, Семей ва Усть-Каменогорск шаҳарларида янги иссиқлик электр станцияларининг қурилишидир. Россия томони иккита лойиҳа бўйича кутилган имтиёзли давлатлараро молиялаштиришни таъминлай олмади ва Қозоғистон учала лойиҳани ҳам бошқа консорциумга топширди. Россия учун бу шунчаки бой берилган қурилишлар эмас. Бу таклиф етарлича тезкор ёки молиявий жиҳатдан жозибадор бўлмаса, рақобатчилар бозордаги ўринни қандай эгаллашига мисолдир.

Бу ерда саҳнага ОАЭнинг «яшил» давлат гиганти Masdar сиймосида чиқади. Араб стратегияси қатъий тижорат ҳисоб-китоби ва феноменал тезликка асосланган. Қуёш илиқ ёки шамол электр станциясини «калит топшириш» шарти билан қуриш бари-yo‘g‘i 12–18 ой вақтни олади. масалан, Ўзбекистонда Masdar аллақачон 2 ГВтдан ортиқ лойиҳаларга эга, яна 4 ГВтга яқини ривожланишнинг бошланғич босқичларида. Қозоғистонда 2026 йил июнь ойида 600 МВт-соат тўплагичга эга 1 ГВт қувватли шамол парки қурилиши бошланди. Якунлаш 2029 йилга мўлжалланган.

Шамол ёки қуёшнинг киловатти атом генерациясининг киловаттига тенг бўлмаса-да, ўрнатилган қуввати бўйича Masdar лойиҳалари аллақачон АЭСнинг йирик энергоблоки билан солиштириш мумкин ва бир неча йилдан кейин бутун бир АЭСга тенг бўлади.

Шундай қилиб, Россия вазирликлари давлат кредитлари параметрларини келишиб олгунча ва «Росатом» бўлажак объект пойдеворига биринчи бетонни қуйгунича, араб инвесторлари бир неча гигаватт тоза энергияни фойдаланишга топширишга улгуради, бу эса энергетика тармоқларидаги жорий танқисликни зудлик билан ёпади ва маҳаллий элиталар орасида сиёсий очколар тўплайди.

ОАЭ тактикаси жуда оддий. Бир томондан, ОАЭ компаниялари ўзларининг суверен фондлари билан келиб, узоқ давом этадиган давлатлараро қарзлар, парламентлардаги ратификациялар ва суверен кафолатларсиз тўғридан-тўғри инвестицияларни таклиф қилмоқда. Иккинчи томондан — улар ишлаб чиқаришда узоқ йўлни босиб ўтмайди, балки глобал интегратор сифатида чиқади: Хитой конвейерларидан тўғридан-тўғри жуда арзон панеллар ва турбиналарнинг катта ҳажмини сотиб олади ва уларни Марказий Осиё даштларида жойлаштиради.

**Розеткадаги ўрин: нега кечикиш нархи Россия учун ўта муҳим**

Объектларни ишга тушириш суръатларидаги фарқ Россия учун анча хавфли иқтисодий жараёнларни бошлаб беради. Электр тармоғида ҳаммага жой етса ва Марказий Осиё мамлакатлари катта ҳажмдаги генерацияни қабул қилиш учун энергетика тизимларини кенгайтиришига тўғри келса, унда сотув бозорини бой бериш хавфи ҳақиқатга айланади.

«Газпром» Шарққа қайта йўналтириш доирасида Марказий Осиёга ҳам умид боғлаётгани ҳеч кимга сир эмас, чунки нобеқарор яшил станцияларни суғурталайдиган оператив иссиқлик электр станциялари учун газ керак. Шу билан бирга, ҳатто муҳокама қилинаётган Хитойга «Сибирь қудрати — 2» газ қувури ҳам Европанинг бой берилган етказиб беришларининг учдан бир қисмидан сал кўпроғини ўз зиммасига олиши мумкин, холос.

Бу орада араб компаниялари минтақага комплекс тарзда кириб, биринчи бўлиб гигант саноат энергия тўплагичларини жорий этмоқда. ОАЭ батареяларда энергияни саноат миқёсида сақлаш масаласини қанчалик тез ҳал қилса, келажакда Ўзбекистон ва Қозоғистонга Россиянинг газ қувватлари шунчалик кам керак бўлади.

ОАЭнинг яна бир умиди — Европа. Европа Иттифоқи Россия нефти ва кўмиридан воз кечди ва кейинги йили Россия газидан тўлиқ воз кечишини эълон қилди. Шу билан бирга, Европа ўз эҳтиёжларини шахсий «яшил» энергетикаси билан тўлиқ қоплай олмайди ва Марказий Осиё «Яшил коридор» дастури бўйича тоза электр энергияси манбаларидан бирига айланиши керак. Бу эса мутлақо бошқача даромадлар деганидир.

Ушбу вазиятда Россия учун ҳар қандай эвазига эски моделни қайта тиклашга уриниш маъносиздир. Аммо бу Россия Европа энергетика бозоридан бутунлай воз кечиши кераклигини англатмайди.

**Москва комбинация қилмоқда: якка тартибда ёки қасддан**

Кўриниб турибдики, Москвада тушунишади: атом ва нефть-газнинг тор коридорида қолиш — минтақадаги позицияларни кафолатланган тарзда кучсизлантириш деганидир.

Бунга Қирғизистон мисол бўлиши мумкин, у ерда «Росатом» комплекс ечимни қўллашга ҳаракат қилмоқда: кичик қувватли атом станцияси бўйича музокаралар билан бир вақтда давлат корпорацияси Иссиқкўл вилоятида 100 МВтли шамол паркини тезлаштирилган тарзда қуришни бошлади. Мантиқ аён: шамол генератори мураккаб атом инфратузилмаси тайёрланаётган бир пайтда, атиги бир ярим йилдан кейин ток ва дастлабки фойдани беради ҳамда бозор улушини ушлаб туради.

Бундай комбинацияланган ёндашув Марказий Осиё мамлакатларида рақобатчиларнинг экспансиясига жавоб бўлиши мумкин. Аммо Қирғизистон мисоли қарши стратегиями ёки шунчаки якка ҳолатми, буниси номаълум.

«Индустриальный код» бошқарув фонди маслаҳатчиси Максим Шапошниковнинг таъкидлашича, «Росатом» шамол генерациясини яратишда ўз компетенцияларига эга, қуёш генерациясида эса Россияда панеллар ва инверторларнинг қисман импорт ўрнини босувчи шахсий ишлаб чиқаришига эга бўлган «Хевел» мавжуд.

«Россия ҳозирча Россия технологияларининг афзалликлари инкор этиб бўлмайдиган ечимларни таклиф этмоқда. Шамол ва қуёшда биз ноиложликдан Хитой етказиб берувчиларига дуч келамиз, бугунги кунда уларни иқтисодий усуллар билан ғалаба қозониб бўлмайди», — дейди эксперт.

Максим Шапошниковнинг сўзларига кўра, ОАЭ Россия компаниялари ярата олмайдиган мақбул имтиёзли молиявий шартларни таклиф қилиши мумкин.

«Мамлакатимиз жорий пул-кредит сиёсати билан бундай имкониятдан маҳрум, шунинг учун биздан бошқа дунёда ҳеч кимда бўлмаган нарсани сотамиз», — деб ҳисоблайди «Индустриальный код» бошқарув фонди маслаҳатчиси.

**«Яқин хориж»да Яқин Шарқ**

Россия учун Марказий Осиё — бу ўта муҳим хавфсизлик, асрлик маданий алоқалар ва умумий совет энергия ҳалқаси ҳудудидир. Бироқ ОАЭ минтақада янги, тижорат турдаги таъсирни шакллантирмоқда.

Маҳаллий ҳукуматлар учун Абу-Даби идеал ва «хавфсиз» ҳамкорга айланмоқда: ОАЭ амбициялар билан қўрқитмайди, «садоқат» талаб қилмайди, энг муҳими — улар билан ҳамкорлик қилиш АҚШ ва ЕИ томонидан иккиламчи санкциялар хавфини туғдирмайди, бундан ҳозирда Қозоғистон ва Ўзбекистон банклари Россия давлат тузилмалари билан ишлашда жуда қўрқади.

Ушбу вазиятда Россия ҳали ҳам фундаментал таъсир ипларини ушлаб турибди: миллионлаб миграция оқимлари, мудофаа соябони ва критик авариялар пайтида электр энергияси оқимларини диспетчерлик бошқаруви. Аммо фуқаролик иқтисодий пойгасида ОАЭ қатъий прецедент яратди. Марказий Осиёдаги элиталар пулни жуда яхши ҳисоблай олади ва тушунади: ОАЭ томонидан бугун олиб келинган ва ишлаётган киловаттга айлантирилган доллар ривожланаётган иқтисодиёт учун ҳозирда саккиз йилдан кейинги технологик суверенитет ваъда қилинган уч доллардан кўра муҳимроқ ва фойдалироқдир.

Ўрта Осиё қуёши остидаги жой энди сукут бўйича Москвага тегишли эмас — уни вақтнинг кескин танқислиги шароитида ҳимоя қилишга тўғри келади.

**Мецамор тузоғи: Арманистон учун эмас, Россия учун**

Агар Марказий Осиёда Россия пирог бўлишига улгурмаслик хавфи остида бўлса, Арманистонда вазият бошқача: аллақачон ликопчада турган пирогнинг салмоқли қисмини бой бериш мумкин.

Газ ва Мецамор АЭС етказиб беришни назорат қилиш абадий таъсирни кафолатлайди деган ишонч ёмон ҳазил ўйнамоқда. Арманистоннинг энергетика баланси йирик инфратузилма лойиҳалари амалга оширилганидан кўра тезроқ ўзгармоқда.

2025 йилда электр энергияси ишлаб чиқаришда қуёш генерациясининг улуши 16,3% га етди. Қуёш электр станцияларининг ўрнатилган қуввати 2022 йилдаги 240 МВтдан 2025 йилда 710 МВтга ошди — деярли уч бараварга.

Ўзгаришлар анъанавий генерация ишида аллақачон акс этмоқда. 2025 йилда Арманистон иссиқлик станцияларида электр энергияси ишлаб чиқариш 4,4% га камайди, қуёш генерацияси эса 66,9% га ошди. Ember маълумотларига кўра, 2022–2025 йилларда газдан электр энергияси ишлаб чиқариш тахминан 13% га камайди. Барча пасайишни фақат қуёш энергетикаси билан боғлаш нотўғри бўлар эди, аммо таркибий ўзгаришлар йўналиши аён.

«Газпром» учун бу мавҳум таҳдид эмас. Унинг шўъба корхонаси «Газпром Армения» га қуввати тахминан 467 МВт бўлган «Раздан-5» энергоблоки тегишли. Арманистон қуёшдан қанчалик кўп электр энергияси олса, кундузги соатларда газ станцияларини юклашга бўлган потенциал эҳтиёж шунчалик кам бўлади.

Шунинг учун Россия учун масала нафақат янги АЭС энергоблокини ким қуришида — «Росатом» ёки америкалик рақобатчи. Гап янада миқёслироқ жараён ҳақида бормоқда: Арманистон энергетика тизими қандай қайта қурилади ва унда Россия компаниялари учун қандай ўрин қолади.