Ренуарни ўғирлаш учун беш дақиқа: Нима учун Европа бўйлаб музейлардаги ўғриликлар тобора журъатли тус олмоқда

**Ренуарни ўғирлаш учун беш дақиқа: Нима учун Европада музейлардаги ўғриликлар тобора журъатли тус олмоқда**

Франция жанубидаги Ренуар музейида содир этилган сўнгги ўғриликда жиноятчилар ичкарига кириш учун электр пичоқ ва темир арра ёрдамида панжарани кесиб ўтишган.

Шу ҳафта бошида ўғрилар Франция музейларидан бирига бостириб кириб, импрессионист рассом Пьер-Огюст Ренуарнинг миллионлаб евро қийматга эга тўртта картинисини олиб кетишганида, бу хабар ҳамма учун ҳам кутилмаган янгилик бўлмади.

Ўтган ойнинг ўзидагина Европол Европа полиция агентлиги бутун Европа бўйлаб музейлардаги ўғриликлар тобора сурбетларча тус олаётганидан огоҳлантирган эди.

Ренуар картиналари ўғирланишидан бир неча кун олдин эса таниқли санъат детективи Артур Бранд BBC телеканалига янада шов-шувли ўғриликлар содир бўлиши эҳтимоли юқорилигини — айниқса, ўтган йилнинг октябрь ойида Париждаги Луврда муваффақиятли амалга оширилган ўғриликдан кейин — айтган эди.

Дунёдаги энг машҳур музейлардан бирида содир этилган ушбу журъатли жиноят Францияни шокка солди ва қиймати 88 миллион евро (75 миллион фунт стерлинг) деб баҳоланган ўғирланган заргарлик буюмлари орадан қарийб бир йил ўтган бўлса-да, ҳанузгача топилмади.

«Биз бундай ҳолатларни яна кўрамиз, — дейди Бранд, — чунки агар сиз Луврга зарба бера олсангиз, бутун дунёдаги ўғрилар буни кузатиб: „Воҳ“, деб ўйлашади ва кейин: „Бизнинг маҳаллий музейимизда ҳам олтин ва кумушлар йўқмикан?“ деган фикрга боришади».

Луврдаги ўғриликдан бир неча соат ўтгач, ўғрилар Франциядаги кичикроқ музейдан тангаларни ўғирлашди. Ўшандан бери жиноятчилар Венада олмос бўйинбоғни, Испанияда Бронза даврига оид осори-атиқаларни ва Италиянинг иккита музейидан санъат асарларини ўғирлашди — ва бу фақат BBC хабар берган ҳолатлар холос.

Кань-сюр-Мердаги Ренуар музейида содир этилган ўғрилик охиргиси бўлди ва терговчилар ҳанузгача қолган кўп миллион фунтлик картиналарни қидиришмоқда, улардан иккитаси ўғрилар музей боғига ташлаб кетганидан кейин тезда топилган эди.

Европол BBC'га маълум қилишича, бутун Европа бўйлаб унга хабар қилинган музей ўғриликлари сони тахминан икки йил олдин ортишни бошлаган.

Унинг сўнгги ҳисоботида айтилишича, усуллар ҳам, нишонлар ҳам ўзгармоқда, бунда куч ишлатиш тактикаси кўпроқ қўлланилмоқда ва Лувр ҳолатидагидек, қимматбаҳо металлар ва қимматбаҳо тошлар каби юқори қийматга эга буюмларга кўпроқ эътибор қаратилмоқда.

Бранд ҳам, Бельгиянинг хавфсизлик бўйича консалтинг фирмаси музей хавфсизлиги бўйича эксперти Иброҳим Булут ҳам Луврдаги ўғриликдан кейин содир бўлган кўплаб ўғриликлар тақлид қилиш оқибати эканини таъкидлашмоқда.

«Ҳозир дунёдаги ҳар бир музей хавотирда, — дейди Бранд. — Ҳар бир музейда хавфсизлик ходими ёки полиция билан учрашувлар ўтказилди».

Санъат асарларига қарши жиноятларни тадқиқ қилиш ассоциацияси (ARCA) маълумотларига кўра, сўнгги ўғриликлар «кичик, олиб юриш осон, тезда қўлга киритиладиган буюмларга ва бир неча дақиқада якунланиши мўлжалланган ҳужумларга қайта-қайта устуворлик берилаётганини» кўрсатмоқда.

ARCA томонидан BBC'га тақдим этилган маълумотлар шуни кўрсатадики, Францияда қайд этилган музей ўғриликлари 2024 йилда кескин ошган, кейин эса 2025 йилда яна бироз кўпайган.

Шундай бўлса-да, рақамлар вақт ўтиши билан ўзгариб туради, масалан, 2015 йилда ўн йил кейингига қараганда кўпроқ ўғрилик қайд этилган.

Санъат детективи Бранд 2023 йилда ўғирланган ва охир-оқибат номаълум эркак томонидан унга топширилган Винсент ван Гогнинг ушбу картинисини қайтаришга ёрдам берди.

Бу жиноятлар кўпчилик томонидан жамоатчилик баҳраманд бўладиган бебаҳо тарихий ва маданий аҳамиятга эга буюмлар деб ҳисобланадиган меросларга таҳдид солмоқда — гарчи баъзилар улар «бойлардан ўғирлашмоқда, кимга фарқи бор?» деб баҳслашса-да, дейди Бранд.

Бошқалар Европа музейларидаги кўплаб хазиналар ортидаги мустамлакачилик тарихини қайд этишмоқда, санъат тарихчилари Луврдан ўғирланган Франция тож-тахти заргарлик буюмлари таркибидаги зумрад, олмос, ёқут ва марваридлар асли Францияга тегишли эмаслигини кўрсатиб ўтишмоқда.

Музейлар заиф ва уларни ўғирлаш осон, дейди Бранд, яхши ҳимояланган заргарлик дўконлари ва ҳозирги кунда камроқ нақд пул сақлайдиган банкларга қараганда.

Тарихан, директорларда «хавфсизлик учун ҳеч қачон етарли маблағ бўлмайди» ёки улар бу маблағни навбатдаги кўргазмага сарфлашни афзал кўришади, қолаверса, музейлар кўпинча ҳимоя қилиш қийин бўлган эски биноларда жойлашган, дея қўшимча қилади у.

Масалан, Луврдаги ўғриликдан бир неча соат ўтгач туналган Дени Дидро номидаги «Маърифат уйи» (Maison des Lumières) Лангр шаҳридаги XVIII асрга оид иккита қасрда жойлашган.

«Шу боис биз замонавий хавфсизлик талабларини тарихий биноларни сақлаб қолиш ва Франциянинг мерос тўғрисидаги қоидаларига риоя қилиш зарурияти билан мувофиқлаштиришимиз керак», дейди маҳаллий мер Тео Кавизел.

Музейлар, шунингдек, киришни назорат қилиш тизими сустроқ бўлган очиқ жамоат жойларидир ва ҳуқуқбузарлар у ерга ташриф буюрувчи сифатида киришлари мумкин, дейди Европадаги баъзи музейлар билан ишлайдиган Acre Security компанияси бош директори Кумар Сокка.

Музей яхши қўриқланадиган тақдирда ҳам, ўғрилар қуролланган ҳолда келишлари мумкин, дейди Бранд ва галереяларга полициячиларни жойлаштириш амалий жиҳатдан имконсиз эканини қўшимча қилади.

Бу ўғриликларнинг аксарияти бир неча дақиқада тугайди ва полиция етиб келгунига қадар ўғрилар аллақачон ғойиб бўлишади — Ренуар иши атиги беш дақиқа давом этди.

Илгари ўғриликлар алдовга таянган бўлса, эндиликда улар тобора зўравонлик тусини олмоқда.

Жиноятчилар ичкарига бостириб кириш учун оғир болғалар, болталар, ломлар ва баъзи ҳолларда портловчи моддалар каби асбоблардан фойдаланишмоқда.

Луврда ўғрилар бинога чиқиш учун механик лифтдан фойдаланишган, электр асбоблар билан деразани кесиб ўтишган ва кейин қўриқчиларга таҳдид қилишган, қўриқчилар кетганидан сўнг витриналарни бузиб кириб, заргарлик буюмларини олиб кетишган. Ренуар ишида эса жиноятчилар панжарани кесиш учун электр пичоқдан фойдаланишган, сўнгра картиналарнинг рамкаларини ушлаб турган конструкцияларни арралаб ташлашган.

Ортиб бораётган тажовузкорлик янги хавфсизлик хавотирларини келтириб чиқармоқда.

«Иш вақтида содир бўлган қуролли ҳодиса, худди биз бошдан кечирган воқеа каби, шундай вазиятни юзага келтирадики, унда зудлик билан биринчи навбатда томошабинларимиз ва ходимларимиз хавфсизлигини таъминлашимиз керак бўлади», дейди ўтган ойда туналган Венадаги Амалий санъат музейи (MAK) директори Лилли Холлейн.

Ўғирланаётган нарсалар ҳам ўзгармоқда. Картиналар ҳануз ўғирланмоқда, лекин уларни сотиш қийинроқ, шунинг учун тахминан 10 йил олдин ўғрилар қутулиш осонроқ бўлган товарларга ўта бошлашди, дейди Бранд.

Эндиликда қимматбаҳо металлар, қимматбаҳо тошлар ва маданий аҳамиятга эга осори-атиқалар, жумладан, Хитой чиннилари тобора кўпроқ нишонга олинмоқда, дейилади Европол ҳисоботида.

«Қимматбаҳо металларни осонгина эритиб юбориш мумкин, бу ҳуқуқ-тартибот идоралари учун ҳеч қандай из қолдирмайди ва ўғирланган буюмларни сотиш жараёнида ноқонуний савдони осонлаштиради», дейилади унда. «Заргарлик буюмларидаги қимматбаҳо тошларни эса осонгина ажратиб олиш ва кейинчалик сотиш мумкин».

Хитой чинниларини эса санъат бозорида сотиш осон бўлиши мумкин, чунки унга талаб юқори, дейди Европол.

Ўғриликдан кейин полицияда ўғриларни тутиш учун одатда тўрт-олти кун вақт бўлади, дейди терговчиларга хабарчилар билан боғланиш ва жамоатчиликдан ёки ҳатто жиноятчиларнинг собиқ шерикларидан маълумотлар олиш орқали ёрдам берадиган Бранд.

Гумонланувчилар ҳибсга олиниши мумкин, аммо заргарлик буюмлари ёки қимматбаҳо металлар ҳеч қачон топилмаслиги мумкин — худди Лувр ҳолатидагидек.

Бундан фарқли ўлароқ, Бранд шу ҳафта ўғирланган Ренуар картиналари — улардан иккитасини ўғрилар чиқиш йўлида ташлаб кетишган — «катта эҳтимол билан қайтариб олинади» деб ҳисоблайди, чунки «уларни ҳеч ким сотиб олишни хоҳламайди» ва «шундай экан, ўғрилар улар билан нима қилишни билишмайди».

Ўғирланган санъат асарларини қайтариш билан шуғулланувчи Art Recovery International ташкилоти раҳбари Кристофер А. Маринеллонинг айтишича, ўғирланган санъат асарларининг атиги 5-10 фоизи қайтариб олинади, бу эса шу ҳафтадагидек кичик музейлардан ўғирликларни «айниқса оғриқли» қилади.

Сешанба кунги ўғрилик «Европа музейлари қамал остида» эканининг яна бир мисолидир, дея қўшимча қилади у.

Октябрдаги ўғриликдан сўнг, «Маърифат уйи» Франция маданият вазирлиги томонидан тайинланган полиция ходимлари раҳбарлигида хавфсизлик аудитини ўтказди, дейди мер Кавизел.

Баъзи тавсиялар аллақачон амалиётга татбиқ этилмоқда, жумладан, видеокузатув яхшиланди, бошқа тизимли янгиланишлар эса ҳали ишлаб чиқилмоқда.

Венадаги MAK ҳам «тақлидчи жиноятчиларнинг олдини олиш ва томошабинларимизга кўринарли хавфсизликни таъминлаш» учун хавфсизликни кучайтирди, дейди унинг директори. Музейга кириш металл детектори орқали амалга оширилади, сумкалар кийимхона ёки шкафларда қолдирилиши керак ва хавфсизлик ходимлари сони кўпайтирилди.

Экспертларнинг фикрига кўра, асосий ечим — ўғриларни полиция етиб келгунига қадар секинлаштирадиган жисмоний тўсиқларни яратиш ёки ўғриликни шунчалик узоқ вақт талаб қиладиган қилиш керакки, бу бўлажак жиноятчиларни бу фикрдан қайтарсин.

«Хавфсизлик — бу вақт сотиб олиш демакдир», дейди Булут. «Мақсад ўғриликни назарий жиҳатдан имконсиз қилиш эмас, балки буюмларни олиб чиқишни қийин, шовқинли, сезиларли ва энг муҳими, кўп вақт талаб қиладиган қилишдир, чунки очиғини айтганда, ўғриликлар ҳамиша содир бўлиши мумкин, сизни ташвишга соладиган нарса бу — вақтдир».

Бранднинг айтишича, вақтни чўзиш ерга маҳкамланган қўшимча оғир эшик ўрнатишни, витрина ойнасини қалинлаштиришни ёки туман машинасидан фойдаланишни англатиши мумкин.

Сокканинг айтишича, интеграциялашган тизимлар жуда муҳим — масалан, агар тревога сигнали чалинса, бино ёпилиши ёки барча юқори қийматли картиналар блокланиши мумкин.

Аммо хавфсизлик қимматга тушади. Иккита музей ва коллекциялар жойлашган Франциянинг кичик шаҳри мери Кавизелнинг айтишича, маблағ йиғиш «бизнинг асосий муаммоларимиздан биридир».

«Кичик бир шаҳарга миллий аҳамиятга эга коллекциялар ишониб топширилиши мумкин, ваҳоланки у Парижнинг йирик муассасаси каби молиявий ресурсларга эга эмас».

Музей хавфсизлиги бўйича халқаро қўмита бошқаруви аъзоси бўлган Булутнинг айтишича, гап фақат қимматбаҳо ускуналар ҳақида кетмаяпти. Бу, шунингдек, қўриқчиларни музейни кузатиб юрган шубҳали одамларни пайқашга ва уларга ёрдам керак-эмаслигини сўрашга ўргатишни англатиши мумкин, бу эса уларни қайтиб келишдан қайтариши мумкин.

Музейлар сармоя киритмоқда: Сокканинг айтишича, унинг компанияси сўнгги 18 ой ичида деворларни пармалаш каби тебранишларни аниқлай оладиган сейсмик таклифларга талаб ортганини кузатган.

Музейлардаги ўғриликлар Европанинг ҳамма жойида ҳам ортиб бораётгани йўқ. Швецияда йирик музей ўғриликлари тахминан ўн йил олдин камая бошлаган ва сўнгги йилларда унчалик ўзгармаган, деди Швециянинг ЮНЕСКОнинг маданий бойликларнинг ноқонуний айланишига қарши конвенциясидаги вакили Пег Магнуссон. Бироқ, маданий бойликлар учун бошқа ташвишли нишонлар пайдо бўлди.

Ҳозирги вақтда музейлар олдида турган вазифа — кенг жамоатчилик учун очиқ бўлган ҳолда хавфсизликни кучайтиришдир.

«Музей қалъа бўла олмайди», дейди Холлейн. «Биз очиқ муассасалар бўлишни хоҳлаймиз; шу билан бирга, биз янги стандартларни талаб қиладиган музейларга қарши янги муаммолар ва ҳужумларга дуч келмоқдамиз».