**Қоғоз чидайди**
2026 йил сентябрь охирида Қозоғистон, Қирғизистон ва Ўзбекистон Қамбарота ГЭС-1 лойиҳаси бўйича музокараларнинг учинчи раундини ўтказди. Учрашувда кузатувчи сифатида Марказий Осиё давлатлари расмийларидан ташқари Жаҳон банки (ЖБ) вакиллари ҳам иштирок этди. Ушбу халқаро тузилманинг Марказий Осиёдаги гидротехник объектларга қизиқиши узоқ муддатли вазифалар билан изоҳланади.
Лойиҳанинг тарихи узоқ бўлиб, у ССРИ даврига бориб тақалади. Ўша пайтда турли сабабларга кўра уни амалга ошириш имкони бўлмаган эди. Постсовет даврида унга бир неча бор қайтилди, бироқ иш жойидан силжимади. Энергетика масалаларини келишишдан ташқари, мамлакатлардан сув муаммоларининг бутун бир мажмуаси бўйича умумий позицияни ишлаб чиқиш талаб этиларди. Гап гидроэлектр станцияси томонидан оқимни тартибга солиш механизмини яратиш ҳақида бораётган эди, бунга энергетика ва аграр секторнинг ривожланиши боғлиқ. Шунга қарамай, 2024 йил июнь ойида Қирғизистон, Қозоғистон ва Ўзбекистон энергетика вазирлари лойиҳани биргаликда амалга ошириш тўғрисидаги битимни имзоладилар. Ҳукуматлараро битим бўйича музокараларнинг икки раунди 2026 йилнинг март-апрель ойларида Бишкек ва Тошкентда бўлиб ўтди.
Қамбарота ГЭС-1 — Марказий Осиёдаги йирик ва стратегик муҳим лойиҳадир. Уни Қирғизистонда, Норин дарёсида қуриш режалаштирилган. Станциянинг ўрнатилган қуввати 1860 МВт, йиллик ўртача электр энергияси ишлаб чиқариш ҳажми эса 6 млрд кВт-соатни ташкил этиши керак. Қирғизистон Қозоғистон ва Ўзбекистон билан биргаликда Қамбарота ГЭС-1 қурилиши бўйича компания ташкил этди, бунда Бишкекка 34% улуш тегишли.
Мамлакатлар ҳал қилиши керак бўлган асосий масалалардан бири — лойиҳани молиялаштиришдир. Унинг қиймати 5–6 млрд доллар атрофида баҳоланмоқда. Марказий Осиё давлатлари миллий иқтисодиётларининг заифлиги сабабли лойиҳани амалга ошириш учун зарур маблағларга эга эмаслиги бошиданоқ аён эди. Шу боис улар фақат ташқи молиялаштиришга, биринчи навбатда, халқаро молия институтларига умид қилишлари мумкин эди.
Хусусан, Жаҳон банки Қамбарота ГЭС-1 лойиҳасини амалга оширишга тайёргарлик кўришда фаол иштирок этмоқда. Унинг иштирокида молиялаштириш модели ишлаб чиқилмоқда ҳамда техник, экологик ва ижтимоий тадқиқотлар ўтказилмоқда. 2024 йилда ЖБ Қирғизистонга 13,6 млн доллар миқдорида қўшимча молия ажратди. Қозоғистон ҳам ГЭС қурилиши учун ЖБдан тахминан 500 млн доллар олишни кўзлаб, унинг ресурсларини жалб қилиш ниятида. 2025 йилда Брюсселда бўлиб ўтган Global Gateway форумида лойиҳага туртки бериши керак бўлган битим имзоланди. Молиялаштиришни мувофиқлаштириш учун донорлик қўмитаси тузилди, унга Жаҳон банки, Осиё тараққиёт банки, ТРТБ, ЕИБ ва бошқа халқаро тузилмалар кирди. Улар 2,4 млрд долларгача маблағ ажратиш мажбуриятини олдилар.
ГЭС қурилиши Қирғизистоннинг Марказий Осиёдаги мавқеини мустаҳкамлаши ва энергетика секторидаги ташқи қарз муаммосини камайтириши керак, деб ҳисобланади. Қирғизистоннинг ўзида ГЭС қурилиши яқин йилларда Марказий Осиёда янада кескинлашадиган сув ресурслари тақчиллиги масаласини ҳал қилиш имконияти сифатида кўрилмоқда.
Ҳозирча эса ГЭС қурилиши учун зарур бўлган маблағлар лойиҳани иқтисодий жиҳатдан қимматга туширмоқда, чунки харажатларни қоплаш муддатлари ноаниқлигича қолмоқда. Марказий Осиё давлатлари расмийлари, афтидан, қилинган харажатларни энергия тарифларини ошириш ва сув учун тўлов жорий этиш орқали аҳоли зиммасига юклайди. Бу чоралар харажатларни қисман қоплаши мумкин.
ЖБ анчадан бери Марказий Осиёдаги турли лойиҳаларни муҳокама қилиш ва молиялаштиришда фаол иштирок этиб келмоқда. Банкнинг қизиқиши электр энергиясини ишлаб чиқариш ва экспорт қилиш билан боғлиқ сув-энергетика объектларига қаратилган. Хусусан, ЖБ ГЭС қурилишидан манфаатдор, чунки у Қирғизистон ва Тожикистондан Афғонистон транзити орқали Покистонга электр энергиясини етказиб бериш бўйича CASA-1000 лойиҳасини молиялаштирган.
CASA-1000 минтақавий лойиҳаси 2018 йилда бошланган. У электр энергиясини экспорт қилиш учун Марказий ва Жанубий Осиё энергетика тизимларини бирлаштиришни назарда тутади. Линияларнинг умумий узунлиги 1,2 минг км ни ташкил этади, лойиҳа қиймати эса 1 млрд доллардан ортиқ баҳоланмоқда. Уни амалга ошириш учун маблағларни Жаҳон банки, Ислом тараққиёт банки, Европа инвестиция банки ва Европа тикланиш ва тараққиёт банки ажратган.
Ўз инфратузилма қисмини қуришни деярли якунлаган Қирғизистон, Тожикистон ва Покистондан фарқли ўлароқ, Афғонистон ҳозирча жадвалдан сезиларли даражада орқада қолмоқда. Афғонистон ҳудудидаги ишлар 2026 йил охиригача якунланиши, лойиҳанинг ўзи эса 2027 йил бошида фойдаланишга топширилиши кутилмоқда.
Лойиҳа ишлаб чиқувчиларининг фикрига кўра, CASA-1000 халқаро лойиҳаси доирасида Қирғизистондан Афғонистон ва Покистонга электр энергияси етказиб бериш минтақавий электр энергияси бозорини шакллантириши керак. Музокаралар босқичида Покистон қиш мавсумида Қирғизистон ва Тожикистонга электр энергиясини реверс (қайта) етказиб беришга қизиқиш билдирган эди. Бироқ бу таклифлар ривожлантирилмади ва лойиҳа амалга оширилган тақдирда, тизим бир йўналишда ва кўпи билан ярим йил ишлайди. Лойиҳа самарадорлигини ошириш учун инвесторлар минтақа мамлакатлари ичида тарифларни оширишни талаб қилишлари мумкин.
Ҳал этилмаган техник масалалар ва Марказий Осиё мамлакатларида гидроэнергетика лойиҳаларини молиялаштириш учун маблағ йўқлигига қарамай, халқаро молиявий тузилмалар пул ажратишдан воз кечмаяпти. Бундан ташқари, Марказий Осиё мамлакатларида тез орада энергетик мустақилликка эришилишига ишонч сақланиб қолмоқда, бу гўёки уларнинг ташқи сиёсатдаги мустақиллигини кучайтириши керак. Шу билан бирга, ташқи қарз билан боғлиқ вазият, жумладан, электр энергетикасида ҳам, минтақанинг сув-энергетика соҳасидаги муаммолари реал ҳал этилишига умид қилиш учун асос бермайди.
ЖБнинг Қамбарота ГЭС-1 қурилиши лойиҳасида иштирок этишга бўлган юқори қизиқиши ғарб давлатларининг узоқ муддатли вазифалари билан боғлиқ. АҚШ ва ИИ Марказий Осиё мамлакатларининг Россия билан энергетик ҳамкорлиги даражасини пасайтиришга эришишни кўзламоқда. Улар йирик лойиҳаларнинг амалга оширилиши, жумладан, гидроэлектр станциясининг ишга туширилиши Қирғизистонга Россия электр энергияси импортини қисқартириш ёки ундан бутунлай воз кечиш имконини беради, деб кутишмоқда.