Яшил чироқ ёқилди
Қозоғистон ўз атом энергетикасини яратиш йўлида яна бир амалий қадам ташлади. Владивостокда, XI Шарқий иқтисодий форум доирасида мамлакатдаги илк атом электр станциясини лойиҳалаш, етказиб бериш ва қуриш бўйича шартнома имзоланди.
Ҳужжат «Қозоғистон атом электр станциялари» МЧЖ ва Россиянинг «Росатом» давлат корпорацияси шўъба корхонаси бўлган «Атомстройэкспорт» АЖ ўртасида тузилди. Имзолаш маросими Қозоғистон Республикаси Атом энергияси бўйича агентлиги раиси Алмасадам Саткалиев ва «Росатом» бош директори Алексей Лихачёв иштирокида бўлиб ўтди.
«Росатом» халқаро консорциумга раҳбарлик қилади ва лойиҳанинг деярли барча босқичларида амалга оширилиши учун жавобгар бўлади. Унинг мажбуриятларига лойиҳани ишлаб чиқиш, зарур ускуналарни етказиб бериш, станцияни қуриш, ишга тушириш-созлаш ишларини олиб бориш ва тайёр объектни Қозоғистон томонига топшириш киради.
Қозоғистон Атом энергияси бўйича агентлиги шартноманинг имзоланиши лойиҳани тайёргарлик босқичидан амалий амалга ошириш босқичига ўтказишини таъкидлади. Бунда томонлар 2026 йил 28 майдаги ҳукуматлараро битимга мувофиқ кўзда тутилган тартиб-таомилларни, жумладан, Қозоғистон ҳукумати билан келишувларни давом эттиришлари керак бўлади.
«Гап Қозоғистон учун стратегик аҳамиятга эга энергетика лойиҳаси ҳақида кетмоқда. Иқтисодиёт ва саноат ишлаб чиқаришининг кенгайиши, инфратузилмани ривожлантириш, рақамлаштириш ва сунъий интеллект технологияларини жорий этиш фонида мамлакатнинг электр энергиясига бўлган эҳтиёжи изчил равишда ўсиб бормоқда», — дея тушунтириш берди идорада. Атом генерацияси узоқ истиқболда барқарор электр энергияси ишлаб чиқаришни таъминлаш воситаси сифатида кўрилмоқда.
«Лойиҳа доирасида маҳаллий саноатни ривожлантириш ва маҳаллийлаштиришга алоҳида эътибор қаратиш режалаштирилган. Қозоғистон корхоналари, мутахассислари, товарлари, ишлари ва хизматларини максимал даражада жалб қилиш биринчи АЭС қурилишининг асосий вазифаларидан бири сифатида кўрилмоқда», — дея таъкидлади АЭАда. Лойиҳа янги ишлаб чиқариш ва технологияларни ўзлаштиришга, шунингдек, Қозоғистон атом тармоғи учун мутахассислар тайёрлашга ёрдам бериши керак.
Шартнома босқичига ўтиш бир неча йилдан бери олиб борилаётган ишларнинг давоми бўлди. 2025 йил июнь ойида Петербург халқаро иқтисодий форумида Қозоғистон Республикаси Атом энергияси бўйича агентлиги ва «Росатом» лойиҳанинг индикатив йўл харитасини тасдиқлаган эди, унда муҳандислик-қидирув ишларини олиб бориш ва EPC-шартномасини тузиш кўзда тутилган эди. Ўшанда Алмати вилоятининг Жамбил туманидаги лойиҳа бўйича ҳамкорликнинг асосий тамойилларини белгиловчи ҳадли битим ҳам имзоланган эди.
Навбатдаги босқич Қозоғистон ва Россия ўртасида 2026 йил 28 майда тузилган ҳукуматлараро битим бўлди. Ҳужжатда ВВЭР-1200 реакторлари базасидаги иккита энергоблокка эга, Россия дизайнидаги станция қурилиши кўзда тутилган. Уларнинг лойиҳавий фойдаланиш муддати 60 йилни ташкил этади, шу билан бирга уни яна икки ўн йилликка узайтириш имконияти кўзда тутилган.
Бўлажак станция майдончасидаги ишлар 2025 йил 8 августда Алмати вилояти Жамбил туманининг Улькен посёлкаси ҳудудида бошланган эди. 2026 йил май ҳолатига кўра, дала муҳандислик қидирув ишларининг 90% дан ортиғи бажарилган.
Қозоғистон учун лойиҳа нафақат генерация қувватларини ошириш нуқтаи назаридан муҳим. Расмийлар атом энергетикаси ривожланишини мамлакат энергетика хавфсизлиги, технологик салоҳияти ва мустақиллигини узоқ муддатли мустаҳкамлаш билан боғламоқда.
Лойиҳани амалга оширишнинг асосий шартларидан бири бўлиб Қозоғистон бизнесининг иштироки қолмоқда. Маҳаллийлаштириш маҳаллий корхоналарнинг бандлигини, янги ишлаб чиқариш компетенцияларини ривожлантиришни ва кадрлар тайёрлашни таъминлаши керак.
Таъкидлаш жоизки, Қозоғистонда атом энергетикаси тармоғини яратиш жараёни — қарор қабул қилишдан тортиб қурилиш бошланишигача — Ўзбекистонда худди шундай ҳаракатлар ривожланиши учун кетган вақтдан икки баравар кам вақтни олди. Эслатиб ўтамиз, республикада АЭС пайдо бўлиши мумкинлиги ҳақидаги гап-сўзлар ҳали 2018 йилда бошланган эди.